Кіріспе
Ежелгі Римнің тұқым қуалайтын дворяндары. Патрицийлер (Wikt:patricius) – ежелгі Римдегі билеуші топтың отбасылары. Бұл ерекшелік Рим патшалығы мен ерте Республика кезеңінде өте маңызды болды, бірақ Ордендер қақтығысынан (б.з.д. 494–287 жж.) кейін оның маңызы азайды. Республика мен Империяның соңғы кезеңінде патрициатқа мүшелік тек номиналдық мәнге ие болды. Ежелгі Римнің әлеуметтік құрылымы патрицийлер мен плебейлер арасындағы айырмашылыққа негізделген. Патрицийлердің мәртебесі оларға плебейлерге қарағанда артық саяси билік берді, бірақ топтар арасындағы қарым-қатынас әрі қарай Ордендер қақтығысына әкелді. Осы кезеңде ежелгі Римнің әлеуметтік құрылымы өзгерді. Батыс империясы құлағаннан кейін, "патрициан" термині Шығыс империясында жоғары құрметті атақ ретінде сақталды. Көптеген ортағасырлық итальян республикаларында, әсіресе Венеция мен Генуяда, ортағасырлық патриций тобы тағы да ресми түрде жетекші отбасылардың тобы ретінде анықталды. Киелі Рим империясында ірі буржуазия отбасыларының мәні де ұқсас болды. Кейіннен "патрициан" термині көптеген елдерде аристократтар мен жоғары буржуазияны білдіретін жалпылама ұғымға айналды.
The patricians (from Wikt:patricius) were originally a group of ruling class families in ancient Rome. The distinction was highly significant in the Roman Kingdom and the early Republic, but its relevance waned after the Conflict of the Orders (494 BC to 287 BC). By the time of the late Republic and Empire, membership in the patriciate was of only nominal significance. The social structure of ancient Rome revolved around the distinction between the patricians and the plebeians. The status of patricians gave them more political power than the plebeians, but the relationship between the groups eventually caused the Conflict of the Orders. This time period resulted in changing of the social structure of ancient Rome. After the Western Empire fell, the term "patrician" continued as a high honorary title in the Eastern Empire. In many medieval Italian republics, especially in Venice and Genoa, medieval patrician classes were once again formally defined groups of leading families. In the Holy Roman Empire, the Grand Burgher families had a similar meaning. Subsequently, "patrician" became a vague term used to refer to aristocrats and the higher bourgeoisie in many countries.
Шығу тегі
Ливийдің айтуынша, Ромул сенатор етіп тағайындаған алғашқы 100 адам "әкелер" (лат. patres) деп аталды, ал олардың ұрпақтары патрицийлер класына жатты. Бұл оқиғаны Цицерон да сипаттаған. Осы жүз адамның Сенатқа тағайындалуы оларға асыл тектілік мәртебесін берді. Римге патшалар тұсында келген басқа да ақсүйек отбасылары да патрициатқа қабылданды, оның ішінде Альба-Лонгадан көшіп келгендер де болды, бұл қала Таллус Хостилий тарапынан қиратылғаннан кейін орын алды. Б.з.д. 1-ғасырға дейін патрициатқа қабылданған соңғы белгілі жағдай – Клавдийлердің б.з.д. 504 жылы, Республика құрылғаннан бес жыл өткен соң Римге келгеннен кейін патрицийлер қатарына қосылуы болды. Ромултың осы топқа белгілі бір адамдарды таңдауының себептері ғалымдар мен тарихшылар арасында даулы болып қана қоймайды, бірақ патрицийлер мен плебейлердің арасындағы айырмашылықтың ежелгі римдік қоғам үшін маңызды екені баршаға мәлім. Ақсүйектер, патрицийлер және рим халқы, плебейлер арасындағы ерекшелік ежелгі Римнің қалыптасу кезеңінен бастап қалыптасқан. Бұл айырмашылық қоғамда республиканың соңғы кезеңіне дейін маңыздылығын сақтап келді. Патрицийлер Сенатқа тағайындалғанда асыл тектілік мәртебесіне ие болды, бұл оларға, кемінде, Республиканың алғашқы жылдарында плебейлерге қарағанда саяси ықпалы мол болуына мүмкіндік берді. Ежелгі Римдегі патрицийлер грек қоғамындағы аристократтармен тең дәрежеде болды. Ақсүйек тектің өкілі болу патрицийлерге үкімет және саясатқа қатысуға мүмкіндік берді, ал плебейлер мұндай құқықтан айырылған. Бұл артықшылық ежелгі рим тарихында маңызды рөл атқарды және ақырында екі топ арасында үлкен айырмашылыққа әкелді. Республиканың орта және соңғы кезеңдерінде бұл ықпал біртіндеп төмендеген сайын, плебейлерге көптеген салаларда тең құқықтар берілді, ал кейбіреулерінде тіпті артық құқықтар да берілді. Мысалы, плебейлердің трибуны қызметін тек плебейлер ғана атқара алатын. Лауазымдарға белгілі бір квоталар қойылды. Екі консулдың біреуі плебейлерге берілді. Патриций болу мәртебелі саналғанмен, оның нақты маңызы шектеулі болды. Саяси билігі жоқ діни лауазымдардан басқа, плебейлер патрицийлерге қол жетімді барлық лауазымдарға үміткер бола алатын. Сенаторлық плебейлер республиканың гүлдену кезеңінде патрицийлерден кем емес байлыққа ие болды. Алғашында патриций болған Публий Клодий Пулхер плебейлердің трибуны болып тағайындалу үшін плебей отбасынан асырап алуға ерікті түрде келісті.
Мәртебе
Патрициялардың плебейлерге қарағанда артықшылықтары мен құқықтары көп болды. Бұл мәртебелік айырмашылық Республиканың басында-ақ айқын байқалды: патрициялар Рим жиналыстарында жақсы өкілдік етілді, жоғары саяси лауазымдарға – диктатор, консул, цензор сияқты қызметтерге тек патрициялар ғана тағайындалатын, ал барлық діни лауазымдар (мысалы, pontifex maximus) патриция емес адамдарға жабық болды. Римдік құдайлармен патрициялардың жақсы байланыста екеніне сендірілді, сондықтан қасиетті рәсімдерді орындау және жақсылықты білу олардың ғана құқығы болды. Бұдан өзге, патрициялар саяси лауазымдарда жоғары мәртебеге ие болғандықтан, ежелгі Римдегі ең жақсы жерлер де оларға тиесілі болды. Ең жақсы жерге иелік ету патрицияларға көбірек мүмкіндіктер ашты, мысалы, жақсы ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруге мүмкіндік берді. Бұл көзқарас саяси салдарға алып келді, себебі жыл басында немесе әскери жорыққа шығар алдында римдік шенеуніктер құдайлардан кеңес сұратын. Ливийдің мәлімдемесіне сәйкес, плебейлерді діни колледжге алғаш рет қабылдау б.з.д. 300 жылы Lex Ogulnia заңы қабылданған кезде болды, сол кезде Augurs коллегиясы мүшелерінің санын төрттен тоғызға дейін арттырды. Одан кейін плебейлер басқа діни колледждерге де қабылданды. Республиканың соңына қарай, Салийлер, Фламин және Рекс Сакрорум сияқты саяси маңызы шектеулі діни лауазымдарды тек патрициялар ғана иеленді. Плебейдің саяси лауазымға түсуіне заңдық ешқандай кедергі болмаса да, олар жеңіске жетіп орын алу үшін қажетті қолдауға ие бола алмады. Қоғам осылай ұйымдастырылғандықтан, патрициялар ежелгі Рим үкіметін негізінен бақылап отырды. Ол патрициялар мен плебейлер арасындағы мәртебелік айырмашылықты көрсету үшін патрициялардың киген киімдерін сипаттайды. Кассий былай дейді: "Қаладағы патрициялар киген аяқ киімдері қайыс баулармен және әріптердің суретімен әшекейленген, бұл олардың сенатор болған жүз кісінің түпкі тегінен тарағандығын көрсетеді".
Неке
Патрициан мен плебейдің арасындағы неке екі тапты заңды түрде біріктірудің жалғыз жолы болды. Бірақ, Он екі тақта жазылғаннан кейін, екі тап арасындағы некеге тыйым салатын заң қабылданды. Егер патрициан мен плебей арасында неке болса, олардың балалары патрициан мәртебесіне ие болар еді. Бұл заң таптардың араласуын болдырмау үшін жасалды. Ежелгі Римде әйелдердің отбасы ішінде билігі болған жоқ. Дегенмен, Матизеннің сөзіне сүйенсек, ресми некеде болу, яғни екінші тапқа заңсыз үйленбеу маңызды болды. Рим тарихының осы кезеңі б.з.д. 500-287 жылдар аралығында өткен Ордендер қақтығысы деп аталады. Плебейлер заңдарды білуді қалап, нәтижесінде заңдардың жазбаша түрі – Он екі тақта пайда болды. Юлий Цезарь заманында патрициаттан қалғандар өте азайып, жаңа патрициандарды тіркеу үшін Lex Cassia атты арнайы заң қабылданды. Одан кейін Август Лекс Сания бойынша билік құрды, ал Клавдий сияқты келесі императорлар да осы саясатты жалғастырды.
Қазіргі заман
"Патриций" және "плебей" терминдері жоғары және төменгі топтағы адамдарды көрсету үшін бүгінге дейін қолданылып келеді.
Үлкен және кіші ұлттар
Патрицистердің арасында белгілі бір отбасылар gentes maiores, ең үлкен немесе ең асыл үйлер деп аталды. Басқа патрициалдық отбасылар gentes minores деп аталды. Бұл айырмашылықтың заңдық мәні бар ма, жоқ па, белгісіз, бірақ принцепс сенатус, яғни Сенат спикері, дәстүрлі түрде gentes maiores қатарынан таңдалды делінеді. Бұл топтардың тізімі табылмаған, тіпті олардың саны да белгісіз. Эмили, Клавдий, Корнелий, Фабий, Манлий және Валерий отбасылары олардың арасында болған болуы мүмкін. Грек және римдік өмірбаяны мен мифология сөздігі gentes maiores Ромул тұсында немесе кем дегенде Альба-Лонга қирағанға дейін Римде қоныстанған отбасылардан құралғанын болжайды. Тулл Гостилий заманында Римге қоныс аударған ақсүйек албан отбасылары gentes minores-тің ядросын құрады. Олардың қатарында Юлий, Тулий, Сервилий, Квинктий, Геганий, Куртий және Клолий отбасылары бар. Дегенмен, Харпердің классикалық ескіліктер сөздігі Альбан отбасыларының да gentes maiores-ге кіргенін және gentes minores Тарквиндер мен Республиканың алғашқы жылдарында патрициатқа қабылданған отбасылардан тұратындығын көрсетеді. Қалай болғанда да, бұл айырмашылық тек біріншілікке негізделген болуы мүмкін емес, өйткені Клавдийлер Римге патшалар қуылғаннан кейін ғана келді.
Соңғы римдік және Византиялық кезең
Патриция мәртебесі Рим империясының ерте кезеңінде белгілі бір дәрежеде беделге ие болды, ал Рим императорлары өздерінің жақтастарын патриция кастасына жаппай көтеріп отырды. Бұл бедел біртіндеп төмендеді, ал 3-ші ғасырдың соңында патрициандық мәртебе, Республикада белгілі болғандай, күнделікті өмірде мәнін жоғалтты. Император Константин Ұлы (б.з. 306 - 337) бұл терминді империяның жоғары мәртебелі атағы ретінде қайта енгізді, ол ешқандай нақты әкімшілік лауазымға байланысты емес және бастапқыда өте аз сандағы иелеріне ғана шектелген. Тарихшы Зосим Константиннің заманында бұл атақ преториан префектілерінен жоғары тұрған деп жазған. Батыс Рим империясының соңғы кезеңінде атақ сирек қолданылды және оның жоғары беделін сақтады, әсіресе V ғасырда мемлекетке үстемдік еткен күшті магистр милитумдарға, мысалы, Стилихон, III Констанций, Флавий Этий, Комес Бонифаций және Рицимерге берілді. VIII ғасырда Шығыс Рим империясында титул тағы да төмендеді, ол магистра мен антипатостан кейін келді. Алайда ол 11 ғасырға дейін империяның ең маңызды стратегтарына (облыстық губернаторлар мен генералдар, одақтастарға) берілген императорлық иерархияның ең жоғары орындарының бірі болып қала берді. Атақ маңызды одақтас шетелдік билеушілерге де берілді, мысалы, ерте болгар билеушісі Кубраттың А сақинасында грекше XOBPATOY және C сақинасында XOBPATOY ПATPIKIOY жазуы бар, бұл Византия әлемінде жеткен Патрикий (Патрикий) қадір-қасиетіне нұсқайды. 9 ғасырдың аяғындағы Клеторологионға сәйкес, мәртебе белгісі - пил сүйегімен жазылған тақташалар. 11 ғасырда патрикий мәртебесі басқа атақтар тағдырына ұшырады: кеңінен берілді, мәртебесін жоғалтты және 12 ғасырдың басында Комнендер кезеңінде жоғалып кетті. Патрикия (πατρικία) деген әйелдік нұсқасы патрикийлердің жұбайларын білдірді; оны императордың күтуші әйелдеріне берілген ерекше қадір-қасиетті "зосте патрикия" ("кеуделенген патрикия") атағымен шатастыруға болмайды.