Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Астрономиялық дененің меридиан арқылы өтуі
The passage of an astronomical body across the meridian
Байқау астрономиясында кульминация – аспан денесінің (күн, ай, планета, жұлдыз, шоқжұлдыз немесе терең ғарыш нысаны сияқты) бақылаушының жергілікті меридианы арқылы өтуі. Бұл құбылыстар меридиандық өтулер деп те аталады, олар уақытты өлшеу және навигацияда қолданылды және транзиттік телескоп арқылы дәл өлшенді. Жердің айналысының нәтижесінде әрбір аспан денесі күніне аспан сферасында шеңбер бойымен қозғалып, меридианды кесіп өтетін екі сәт туындайды. Географиялық полюстерден басқа, меридиан арқылы өтетін кез келген аспан денесінің жоғарғы кульминациясы болады, ол ең жоғары нүктеге (зенитке ең жақын болған кезде) жетеді, ал шамамен он екі сағаттан кейін төменгі кульминацияға жетеді, ол ең төменгі нүктеге (надирге ең жақын болған кезде) жетеді. Көп жағдайда кульминация уақыты (дене кульминацияға жеткен кез) жоғарғы кульминацияны білдіреді. Дененің жоғарғы кульминациядағы биіктігі (A) градустарда бақылаушының ендігінен (L) 90 градус кеміп, дененің бұрылыс бұрышын (δ) қосқанға тең: .
In observational astronomy, culmination is the passage of a celestial object (such as the Sun, the Moon, a planet, a star, constellation or a deep sky object) across the observer's local meridian. These events were also known as meridian transits, used in timekeeping and navigation, and measured precisely using a transit telescope. During each day, every celestial object appears to move along a circular path on the celestial sphere due to the Earth's rotation creating two moments when it crosses the meridian. Except at the geographic poles, any celestial object passing through the meridian has an upper culmination, when it reaches its highest point (the moment when it is nearest to the Zenith), and nearly twelve hours later, is followed by a lower culmination, when it reaches its lowest point (nearest to the Nadir). The time of culmination (when the object culminates) is often used to mean upper culmination. An object's altitude (A) in degrees at its upper culmination is equal to 90 minus the observer's latitude (L) plus the object's declination (δ):
.
Уақыт аралығы
Бір кульминация мен келесісінің арасындағы уақыт – сидериялық күн, ол 24 сидериялық сағаттан және 24 тәуліктік сағаттан 4 минутқа кем. Ал жоғарғы кульминация мен төменгі кульминация арасындағы уақыт – 12 сидериялық сағат. Күннен күнге тікелей (айналмалы) кульминациялар арасындағы кезең негізінен Жердің орбиталық өзіндік қозғалысы арқылы іске асырылады, бұл күннің кульминациясы (күннің кульминациялары арасындағы интервал) мен сидериялық күн (кездейсоқ жұлдыздың кульминациясы арасындағы интервал) арасындағы ұзындықтың айырмашылығын тудырады, немесе сәл дәлірек айтқанда, прецессияның әсерінсіз жұлдыздық күнді құрайды. Бұл кульминациялардың күн сайын әртүрлі уақытта орын алуына себеп болады, кульминацияның қайталануы үшін сидериялық жыл (366,3 күн) керек, ол күндік жылдан бір күнге ұзақ. Сондықтан, кульминация тек 366,3 күндік цикл сайын күндік уақыттың бірдей сәтінде қайталанады, ал әрбір сидериялық күнде қайталанады. Сидериялық жылдан сидериялық жылға дейінгі кульминация кезеңіндегі қалған шағын өзгерістер, екінші жағынан, негізінен нутациядан (18,6 жылдық циклмен) туындайды, нәтижесінде Жердің ұзақ мерзімді осьтік прецессиясы (26 000 жылдық циклмен) пайда болады, ал апсидалдық прецессия және басқа да механикалық факторлар сидериялық байқауларға әлдеқайда аз әсер етеді, бірақ Миланкович циклдары арқылы Жердің климатына елеулі әсер етеді. Мұндай уақыт өлшемдерінде жұлдыздардың өзі орнын өзгертеді, әсіресе Күн жүйесінен қарағанда, өзіндік қозғалысы жоғары жұлдыздар. Жұлдыздық параллакс барлық осы байқалатын қозғалыстар сияқты бірдей қозғалыс сияқты көрінеді, бірақ тек орташа емес сидериялық күнден сидериялық күнге дейін ғана шамалы әсер етеді, орбитаның әр айналымында бастапқы байқалатын орнына оралып, прецессияға байланысты орнындағы шамалы, бірақ тұрақты өзгеріске ұшырайды. Бұл құбылыс Жердің орбиталық жолындағы орнының өзгеруінен туындайды.
The period between a culmination and the next is a sidereal day, which is exactly 24 sidereal hours and 4 minutes less than 24 common solar hours, while the period between an upper culmination and a lower one is 12 sidereal hours. The period between successive day to day (rotational) culminations is effected mainly by Earth's orbital proper motion, which produces the different lengths between the solar day (the interval between culminations of the Sun) and the sidereal day (the interval between culminations of any reference star) or the slightly more precise, precession unaffected, stellar day. This results in culminations occurring every solar day at different times, taking a sidereal year (366.3 days), a year that is one day longer than the solar year, for a culmination to reoccur. Therefore, only once every 366.3 solar days the culmination reoccurs at the same time of a solar day, while reoccurring every sidereal day. The remaining small changes in the culmination period time from sidereal year to sidereal year is on the other hand mainly caused by nutation (with a 18.6 years cycle), resulting in the longer time scale axial precession of Earth (with a 26,000 years cycle), while apsidal precession and other mechanics have a much smaller impact on sidereal observation, impacting Earth's climate through the Milankovitch cycles significantly more. Though at such timescales stars themself change position, particularly those stars which have, as viewed from the Solar System, a high proper motion. Stellar parallax appears to be a similar motion like all these apparent movements, but has only from non averaged sidereal day to sidereal day a slight effect, returning to its original apparent position, completing a cycle every orbit, with a slight additional lasting change to the position due to the precessions. This phenomenon results from Earth changing position on its orbital path.
Күн
Тропиктер мен орташа ендіктерде Күн аспандағы ең жоғары нүктесінде (күн ортасында) көрінеді, ал ең төменгі нүктесінде (күн түн ортасында) көрінбейді (көкжиектің астында). Егер қараушы Сол жарты шардың қысқы күн тоқырауына (Арктикада желтоқсан, Антарктикада маусым) жақын полярлық шеңбер ішінде болса, Күн екі нүктесінде де көкжиектің астында болады. Егер Күн жергілікті меридианды +20° еңіспен кесіп өтсе, онда 70° (Күннен полюске дейінгі) қосымша бұрыш, көрерменнің ендігіне қосылып не алынып тасталады, осылайша жоғары және төменгі нүктелердегі Күннің биіктігі анықталады. Мысалы, 52° солтүстік ендікте Күннің жоғары нүктесі оңтүстікке қарай көкжиектен 58° биіктікте, ал төменгі нүктесі солтүстікке қарай көкжиектен 18° төменде болады. Бұл 52° + 70° = 122° (қосымша бұрыш 58°) жоғары нүкте үшін және 52° - 70° = -18° төменгі нүкте үшін есептеледі. 80° солтүстік ендікте Күннің жоғары нүктесі оңтүстікке қарай көкжиектен 30° биіктікте, ал төменгі нүктесі солтүстікке қарай көкжиектен 10° биіктікте (түн Күні) болады.
From the tropics and middle latitudes, the Sun is visible in the sky at its upper culmination (at solar noon) and invisible (below the horizon) at its lower culmination (at solar midnight). When viewed from the region within either polar circle around the winter solstice of that hemisphere (the December solstice in the Arctic and the June solstice in the Antarctic), the Sun is below the horizon at both of its culminations. Supposing that the declination of the Sun is +20° when it crosses the local meridian, then the complementary angle of 70° (from the Sun to the pole) is added to and subtracted from the observer's latitude to find the solar altitudes at upper and lower culminations, respectively. From 52° north, the upper culmination is at 58° above the horizon due south, while the lower is at 18° below the horizon due north. This is calculated as 52° + 70° = 122° (the supplementary angle being 58°) for the upper, and 52° − 70° = −18° for the lower. From 80° north, the upper culmination is at 30° above the horizon due south, while the lower is at 10° above the horizon (midnight sun) due north.
Сырқполярлы жұлдыздар
Солтүстік жарты шардың көп бөлігінен Поляр жұлдызы (Солтүстік жұлдызы) және Кіші Аю шоқжұлдызының басқа жұлдыздары солтүстік аспан полюсінің айнала сағат тіліне қарсы бағытта айналып, екі нүктеде де көрінеді (аспан жеткілікті түрде ашық және қараңғы болса). Оңтүстік жарты шарда жарқын полюс жұлдызы жоқ, бірақ Октант шоқжұлдызы оңтүстік аспан полюсінің айнала сағат тілімен айналып, екі нүктеде де көрінеді. Кез келген астрономиялық нысандар, байқаушының ендігінен қарағанда әрқашан жергілікті горизонттан жоғары қалатын болса, циркумполярлық деп сипатталады.
From most of the Northern Hemisphere, Polaris (the North Star) and the other stars of the constellation Ursa Minor circles counterclockwise around the north celestial pole and remain visible at both culminations (as long as the sky is clear and dark enough). In the Southern Hemisphere there is no bright pole star, but the constellation Octans circles clockwise around the south celestial pole and remains visible at both culminations. Any astronomical objects that always remain above the local horizon, as viewed from the observer's latitude, are described as circumpolar.