Кіріспе

1978 жылғы Египет пен Израиль арасындағы саяси келісім

Кэмп-Дэвид келісімдері – 1978 жылдың 17 қыркүйегінде Египет президенті Анвар Садат пен Израиль премьер-министрі Менахим Бегин АҚШ президентінің Мэриленд штатындағы Кэмп-Дэвид резиденциясында он екі күнге созылған құпия келіссөздерден кейін қол қойған екі саяси келісім. Екі аялық келісімге Ақ үйde президент Джимми Картер куә болды. Осы аялардың екіншісі (Египет пен Израиль арасындағы бейбіт келісімді жасасу жөніндегі ая) 1979 жылғы Египет-Израиль бейбіт келісіміне тікелей жол ашты. Осы келісімге байланысты Садат пен Бегин 1978 жылғы Нобель бейбіт сыйлығымен марапатталды. Бірінші ая (Жақын Шығыстағы бейбітшілік жөніндегі ая) Палестина территорияларына қатысты болды, ол палестиналықтардың қатысуынсыз жасалды және Біріккен Ұлттар Ұйымы тарапынан айыпталып, қараланды.

Картер бастамасы

Картер мен Мемлекеттік хатшы Сайрус Вэнстің алдын ала кездесулері Женева бейбітшілік конференциясына негізделген бейбіт процесті қайта жандандыру жоспарын ұсынды және араб-израиль бейбітшілігі үшін үш негізгі мақсатты белгіледі: Израильдің бейбіт өмір сүруге құқығын араб елдерінің мойындауы, Израильдің алты күндік соғыста басып алған аумақтардан шығуы, көрші араб мемлекеттерімен келіссөздер арқылы Израильдің қауіпсіздігіне қауіп тудырмау және біртұтас Иерусалимді қамтамасыз ету. Кемп-Дэвид келісімдері – Джими Картер президент болғаннан кейін басталған, Мысыр, Израиль және АҚШ-тың 14 айлық дипломатиялық күш-жігерінің нәтижесі болды. Алғашқы күш-жігер Израиль мен араб елдері арасындағы дауларды кешенді түрде шешуге бағытталған, бірақ кейіннен Израиль мен Мысыр арасындағы екіжақты келісімге қол жеткізуге ұласты. 1977 жылғы 20 қаңтарда президенттік лауазымға келгеннен кейін, президент Картер 1976 жылғы АҚШ президенттік науқаны кезінде тоқтап қалған Таяу Шығыс бейбіт процесін қайта жандандыруға кірісті. Брукингс институтының есебіндегі кеңеске сүйене отырып, Картер Генри Киссинджердің 1973 жылғы Йом-Киппур соғысынан кейінгі «шатл» дипломатиясына тән кезеңдік, екіжақты бейбіт келіссөздерді кешенді, көпжақты тәсілмен алмастыруды жөн көрді. Йом-Киппур соғысы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 242-ші қаулысында жазылған мақсаттарға жетуге жасалған күш-жігерді одан әрі қиындатты. Израильдің премьер-министрі Ицхак Рабин және оның ізбасары Менахем Бегин екеуі де халықаралық конференцияға күмәмен қарады.

Қатысушы тараптар

Картер кез келген бейбіт келісімді мүмкін ету үшін оған сүйенуге болатын мемлекет басшыларымен кездесті. Қызмет еткен бірінші жылының соңына дейін ол Мысырдың Анвар Садатымен, Иорданияның Хусейн патшасымен, Сирияның Хафез әл-Асадымен және Израильдің Ицхак Рабинымен кездесті. Садаттың бейбітшілік бастамасын қолдағанына қарамастан, Хусейн патша бейбіт келіссөздерге қатысудан бас тартты; Бегин Иорданияға көп пайда көруге мүмкіндік бермеді, сондай-ақ Хусейн Иорданияны араб әлемінен оқшаулап, Сирия мен Палестина Азаттық Ұйымын (ПАҰ) ашуландырады деп қорқытты. Израильмен бейбітшілік туралы келіссөздерге мүддесі жоқ Хафез әл-Асад та АҚШ-қа барудан бас тартты және тек Картермен Женевада кездесуге келісті.

Садат бастамасы

Садат 1971 жылдың ақпан айында Израильмен бейбітшілік орнату мүмкіндігі туралы алғаш рет айтты; 1970-жылдары Мысыр көптеген бастамалардың иесі болды. 1977 жылдың 9 қарашасында ол Иерусалимге барып, Кнессет алдында сөйлеу ниетін жариялап, әлемді таң қалдырды. Көп ұзамай Израиль үкіметі АҚШ-тың Мысырдағы елшісі арқылы Садатқа Кнессетте сөйлеуге шақыру туралы хабарлама жолдады. Садаттың сөйлегенінен он күн өткен соң, ол үш күндік тарихи сапарға келді, ол Израиль мен араб мемлекеті арасындағы алғашқы бейбітшілік процесін бастады. Израиль-араб бейбітшілік бастамаларындағыдай, Вашингтон да күтпеген жағдайға тап болды. Ақ үй мен Мемлекеттік департамент Садаттың Синайды мүмкіндігінше тез қайтарып алуға тырысып, палестиналық мәселені екінші орынға қойғанына алаңдады. Садат мықты саяси нанымдары бар, басты мақсатына ұмтылатын адам ретінде танылды, бірақ оның идеологиялық негізі болмады, бұл оны саяси тұрғыдан тұрақсыз етті. Садаттың сапары Мысырда бейбітшілік тақырыбында сөйлеген сөзінен кейін болды, онда ол "тіпті Иерусалимге" де болса, кез келген жерге сапар шегуге дайын екенін мәлімдеді. Бұл сөз Бегин үкіметін Садатты шақыруды қабылдаса, шақыруға дайын екенін жариялауға итермеледі. Садат Кнессетте сөйлеген сөзінде бейбітшілік, Израильдің оккупацияланған территорияларының мәртебесі және палестиналық босқындар мәселесі туралы өз пікірлерін білдірді. Бұл әрекет Батыс пен Шығыстың Женева конференциясын жандандыруға бағытталған ниеттеріне қайшы келді. Бұл қадамның себебі НАТО елдерінің Египет экономикасын жақсартуға көмектесуіне деген құлшынысы, Мысырдың араб әлемінің мүддесінен гөрі өз мүддесіне көбірек назар аударуы керек деген сенім және Израильмен келісімнің басқа араб елдерімен де келісімге келуге және палестиналық мәселені шешуге көмектесетініне үміттену болды. Премьер-министр Бегиннің Садаттың бастамасына берген жауабы, Картер мен Садаттың үміттенгенідей болмаса да, египеттік басшымен келіссөздерге дайындығын көрсетті. Садат сияқты Бегин де екіжақты келіссөздердің ел мүддесіне қызмет ететінін түсінді. Бұл Израильге үлкен араб делегациясының көлемін пайдаланып, жағымсыз немесе қабылдауға болмайтын талаптар қоюы мүмкін болғаннан гөрі, тек Мысырмен келіссөздер жүргізуге мүмкіндік береді. Израиль Мысырдың өзіне қарсы арабтар мен шығыс коммунистерінен қорғауға көмектесетініне сенді. Сонымен қатар, басшылар арасындағы тікелей келіссөздер – саммит дипломатиясы – Мысырды басқа араб елдерінен ерекшелендіретін еді. Картердің кеңесшілері Мароккодағы Даян мен Садаттың өкілі Хасан Тухами арасындағы құпия келіссөздер туралы білмеді, бұл Садаттың бастамасына жол ашты. Шындығында, Мысыр мен Израиль Картерді Женева жолынан бұруға күш біріктірді. Садаттың Кнессетте сөйлеген сөзінің негізгі мәні 242 және 338 қаулыларын іске асыру туралы өтініш болды. Садаттың сапары 1977 жылдың желтоқсанындағы Каир конференциясы сияқты алдын ала келіссөздердің бірінші қадамы болды.

Мысыр мен Израиль келіссөздері

Израиль мен Мысыр үшін Иерусалимде Садат пен Бегин бастаған келіссөздерді жалғастыру үшін механизм әлі құрылмаған еді. Мысыр президенті Бегинге Израильдің Каирдегі АҚШ елшілігіне құпия өкілді орналастыруды ұсынды. Американдық "қамқорлық" арқылы, мысырлық және израильдік басшылардың арасында байланыс жасайтын израильдіктің нақты кім екені тек Каирдегі АҚШ елшісіне ғана белгілі болар еді. Өздерінің қабілетті келіссөзшілер тобымен және әрқайсысының мүдделерін ескере отырып, екі көшбасшы да 1978 жылдың 5-17 қыркүйегінде Кемп-Дэвидке 13 күндік шиеленісті және драматикалық келіссөздерге келді. Картердің кеңесшілері Палестина мәселесін шешуге бағытталған Египет-Израиль келісімін жасауға ұмтылды. Олар екі ел арасындағы қысқа, еркін және ашық байланысқа сенді, оны тиімді келісімге қол жеткізу үшін нығайтуды көздеді. Дегенмен, Картер олардың "көтерілуі жеткіліксіз" деп ойлады және Синай түбегі мен Батыс жағалауды Израильге қайтару туралы жазбаша "жер үшін бейбітшілік" келісімін жасауға қызығушылық танытты. Египет пен Израиль басшылары бірнеше рет келіссөздерден бас тартқысы келді, бірақ Картердің жеке өтініштерімен қайтадан келіссөздерге оралды. Бегин мен Садаттың бір-біріне деген өшпенділігі соншалық, олар сирек тікелей байланысқа түсті; сондықтан Картер Садатпен немесе Бегинмен жеке-жеке кездесулер өткізіп, өзінің шаттл дипломатиясының микрокосмын жүргізуге мәжбүр болды, содан кейін үшінші тараптың кабинасына оралып, талқылаулардың мәнін жеткізді. Бегин мен Садат "әдепкі сөздерді айтпай" және "клаустрофобияға ұшырап" жүрді. Әсіресе, келіссөздердің оныншы күні қиын жағдай туды. Синайдан Израильтік поселендерді шығару және Батыс жағалаудың мәртебесі мәселелері тұйыққа тірелді. Картердің таңдауы Бегинге Батыс жағалау мәселесін беру арқылы келісімді сақтап қалуға тырысу немесе Садаттың Синай түбегіндегі барлық поселендерді жою туралы ұстанымын қолдау болды. Әйтпесе, ол келіссөздерді тоқтатып, олардың сәтсіздігінің себептерін хабарлап, Бегинге кінәні жүктеуге рұқсат беруі мүмкін еді. Картер жалғастыруды таңдады және тағы үш күн келіссөздер жүргізді. Осы уақыт ішінде Картер екі көшбасшыны жақын маңдағы Геттисбург ұлттық әскери паркіне алып барды, американдық Азамат соғысын олардың өзінің күресінің метафорасы ретінде пайдалануға үміттенеді. Нәтижесінде, Кемп-Дэвид келісімін белгілеген 13 күн сәтті деп есептелді, өйткені Картердің Израиль-Мысыр келісімін алуға деген шешімділігі, бір ғана халықаралық мәселеге жұмсалған маңызды уақытты білдірді. Сонымен қатар, Картер толыққанды американдық сыртқы саясат командасының иесі болды. Израиль делегациясының құрамында министрлер Даян мен Вейцман, заңгерлер доктор Меир Розенне және Ахарон Барак та болды. Бұқаралық ақпарат құралдарының болмауы да келісімнің табысына үлкен үлес қосты: екі көшбасшының да өзінің саяси органдарын сендіруге немесе оппозиция мүшелерінің ықпалымен шешімдер қабылдауға мүмкіндік болмады. Егер екі көшбасшының біреуі келіссөздерден бас тартқанда, бұл апатқа ұшырап, саммит сәтсіздігі үшін жауапкершілікті қабылдауға және Ақ үйден алшақтауға әкелген болар еді. Ақырында, Бегин де, Садат та осы жағдайларға тәуекел етуге дайын болмады. Екеуі де келісімге қол жеткізу үшін үлкен саяси капитал мен уақыт жұмсады.

Ішінара келісімдер

Кемп-Дэвид келісімдері екі жеке келісімнен тұрады: "Орта Шығыста бейбітшілікке арналған негізгі қағидалар" және "Мысыр мен Израиль арасындағы бейбітшілік шартын жасауға арналған негізгі қағидалар". Екіншісі 1979 жылғы наурыз айында қол қойылған Мысыр-Израиль бейбітшілік шартына жол ашты. Келісімдер мен бейбітшілік шартының екеуі де Мысыр мен АҚШ, сондай-ақ Израиль мен АҚШ арасындағы түсіністік хаттарымен бірге келді.

Батыс жағалау мен Газа секциясының негізгі нүктелері

Мысыр, Израиль, Иордания және палестиналықтардың өкілдері палестиналық мәселенің барлық жақтарын шешу жөніндегі келіссөздерге қатысуы керек. (1.) Мысыр мен Израиль биліктің бейбіт және тәртіпті түрде берілуін қамтамасыз ету және барлық тараптардың қауіпсіздік мүдделерін ескере отырып, Батыс жағалау мен Газа үшін бес жылдан аспайтын мерзімге өтпелі кезең орнатуға келіседі. Тұрғындарға толық автономия беру мақсатында, осы келісім бойынша Израильдің әскери үкіметі мен оның азаматтық әкімшілігі осы аймақтардың тұрғындары қолданыстағы әскери үкіметтің орнына өздерін басқарушы билікті еркін сайлап тағайындағаннан кейін қайтарылады. (2.) Мысыр, Израиль және Иордания Батыс жағалау мен Газада өзін-өзі басқаруды құру жолдары туралы келіседі. Мысыр мен Иордания делегацияларына Батыс жағалау мен Газадан немесе өзара келісім бойынша басқа палестиналықтар кіре алады. Тараптар Батыс жағалау мен Газада жүзеге асырылатын өзін-өзі басқару билігінің өкілеттіктері мен жауапкершілігін анықтайтын келісімге келеді. Израиль қарулы күштерінің шығарылуы және қалған Израиль күштерінің белгіленген қауіпсіздік орындарына қайта орналастырылуы жүзеге асырылады. Келісімде ішкі және сыртқы қауіпсіздікті және қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету шаралары да қарастырылады. Иордания азаматтары да қатыса алатын күшті жергілікті полиция құрылады. Сонымен қатар, Израиль мен Иордания күштері шекара қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін бірлескен патрульдерге және бақылау бекеттеріне қатысады. (3.) Батыс жағалау мен Газадағы өзін-өзі басқару органы (әкімшілік кеңес) құрылып, оның қызметі басталғаннан кейін бес жылдық өтпелі кезең басталады. Мүмкіндігінше ертерек, бірақ өтпелі кезең басталғаннан кейін үшінші жылдан кешіктірмей, Батыс жағалау мен Газаның түпкілікті мәртебесін және оның көршілерімен қарым-қатынасын анықтау және өтпелі кезең аяқталғанға дейін Израиль мен Иордания арасында бейбіт келісім жасау үшін келіссөздер жүргізіледі. Бұл келіссөздер Мысыр, Израиль, Иордания және Батыс жағалау мен Газа тұрғындарының сайланған өкілдері арасында өтеді. Келіссөздер БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 242 қарары мен оның қағидаларына негізделеді. Келіссөздер шекаралардың орналасуы және қауіпсіздік шараларының сипаты сияқты мәселелерді шешеді. Келіссөздердің нәтижесі палестиналықтардың заңды құқықтарын және олардың әділ талаптарын мойындауы тиіс. Аталған келісім тек Батыс жағалау мен Газа тұрғындарының дербестігіне қатысты болды. Онда Иерусалимнің мәртебесіне және палестиналықтардың отанына оралу құқығына қатысты ешнәрсе айтылмады. 1979 жылдың 6 желтоқсанында БҰҰ 34/70 қарарымен палестиналықтардың құқықтарын және жан-жақты бейбітшілік шешімдерін қанағаттандырмайтын барлық ішінара келісімдер мен жеке шарттар айыпталды, Израильдің оккупациясын айыптап, барлық оккупацияланған аумақтардан шығу талап етілді. 12 желтоқсанда БҰҰ 34/65 Б қарарымен Кемп-Дэвид келісімдерінің және осыған ұқсас келісімдердің нақты бөліктері қабылданбады, олар аталған талаптарға сәйкес келмеді. Осындай барлық ішінара келісімдер мен жеке шарттар қатаң айыпталып, Кемп-Дэвид келісімдерінің палестиналықтардың болашағына қатысты бөлігі және осыған ұқсас келісімдер жарамсыз деп жарияланды.

Мысыр мен Израиль арасындағы бейбітшілік туралы негіздемелік келісім

Екінші келісім алты айдан кейін бейбіт келісімге негіз болды, әсіресе Синай түбегінің тағдырын шешуде. Израиль Синайдан әскери күштерін шығаруға келісті, алты күндік соғыстан бері онда салынған төрт әуе базасынан бас тартты (оң жақтағы картаны қараңыз), 4500 азаматтық тұрғынын эвакуациялады және Мысырмен қалыпты дипломатиялық қарым-қатынас орнату, Суэц каналы мен басқа да жақын су жолдары (мысалы, Тиран бұғазы) арқылы еркін өтуге кепілдік беру, сондай-ақ Мысырдың Синай түбегінде, әсіресе Израильден 20-40 км қашықтықта орналастыра алатын күштеріне шектеу қоюға келісті. Бұл процеске үш жыл уақыт қажет болды. Израиль сонымен қатар әскерлерін Мысыр шекарасынан 3 км қашықтықта ұстауға және Мысыр мен Иордания арасындағы еркін өтуді қамтамасыз етуге міндеттенді. Әскерін шығарумен бірге Израиль Синайдың батысындағы Мысырдың Абу Рудейс мұнай кендерін де қайтарды, онда ұзақ мерзімді, коммерциялық тұрғыдан пайдалы құдықтар бар еді.

Израильдің қоғамдық қолдауы

Израильдіктердің көпшілігі келісімдерді қолдағанмен, Израильдік қоныс аударушылар қозғалысы оларға қарсы шықты, себебі Садаттың Синай түбегінде Израильдің ешқандай қатысуы болмаған келісімге келісуден бас тартуы, олардың бүкіл Синай түбегінен шығуы керек екенін білдірді. Израильдік қоныс аударушылар үкіметке өздерінің қоныстарын бұзуға жол бермеуге тырысты, бірақ бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. Израильде Кемп-Дэвид бейбіт келісіміне қолдау әлі де күшті, ол ұлттық консенсусқа айналды, 2001 жылы Израильдегі Жаффи стратегиялық зерттеулер орталығы жүргізген сауалнама бойынша Израильдіктердің 85% оны қолдайды.

Анвар Садаттың өлтірілуі

Президент Садат 1978 жылғы 17 қыркүйекте Кемп-Дэвид келісімдеріне қол қойып, Израиль премьер-министрі Бегинмен бірге 1978 жылғы Нобель бейбітшілік сыйлығын алғаннан кейін, 1981 жылғы 6 қазанда Египеттің Суэц каналын кесіп өту мерекесін атап өту үшін Каирде өткен жыл сайынғы жеңіс шеруі кезінде Египеттік Исламдық Жиһад ұйымының мүшелері тарапынан өлтірілді. Президенттің жеке күзетіне осы ұйымның төрт мүшесі еніп, әскери шеруге қатысқан жүк көлігінде жасырынған. Көлік президентке жақындағанда, соғысшылардың жетекшісі – лейтенант Халид Исламбули – көліктен шығып, президентке қарай үш граната лақтырды; олардың тек біреуі ғана жарылды. Қалғандары автоматты мылтықтармен атып, президент Садатты 37 оқпен жаралады. Ол әскери госпитальге жеткізілді, бірақ екі сағаттан кейін қайтыс болды. Барлығы 11 адам жарақаттан қаза тауып, 28 адам жарақат алды. Қаза тапқандардың арасында Куба елшісі, Омандық генерал-майор және копт православие епископы болды. Жарақат алғандардың арасында Египет вице-президенті Хосни Мубарак, Ирландия қорғаныс министрі Джеймс Тулли және АҚШ-тың төрт әскери байланыс офицері бар. Кісі өлтірушілердің бірі қаза тауып, қалған үшеуі жараланып, ұсталды. Тірі қалған кісі өлтірушілер сотталып, президентті өлтіргені және осы процесте тағы 10 адамды өлтіргені үшін кінәлі деп танылды; олар өлім жазасына кесілді және 1982 жылғы 15 сәуірде өлім жазасы орындалды.

Негізгі дереккөздер

Медад, Исраел, ред., Хурвиц, Цви Гарри, ред. Бейбітшілік жасауда: Менахем Бегин – Анвар Садаттың жеке хат алмасуы, Гефен баспасы, 2011.

Басқа дереккөздер

Адам Кертистің 2004 жылғы "Түнғымыштардың күші" деректі фильмінің екінші және үшінші бөлімдері Кемп-Дэвид келісімдерін фундаменталистік мұсылмандар тұрғысынан қарастырып зерттейді.