Кіріспе
Испандық-американдық философ Хорхе Агустин Николас Руис де Сантаяна и Боррас, ағылшын тілінде Джордж Сантаяна (,/s//æ//n//t//i/'/æ//n//ə//, // /'/ɑː//n//ə/; 16 желтоқсан 1863 – 26 қыркүйек 1952), испандық-американдық философ, эссеші, ақын және романист. Испанияда туған Сантаяна сегіз жасынан бастап АҚШ-та тәрбиеленіп, білім алған және өзін американдық деп санаған, бірақ ол әрқашан жарамды испан паспортын сақтап қалған. 48 жасында Сантаяна Гарвардтағы қызметін тастап, Еуропаға тұрақты түрде оралды. Оның өсиеті бойынша Римдегі испан пантеонында жерленуі тиіс. Сантаяна "Өткенді еске түсіре алмағандар оны қайтаруға міндетті", "Соғыстың соңына өлгендер ғана куә болды" және сұлулықты "объективтенген ләззат" деп анықтаған сияқты афоризмдерімен әйгілі. Атеист болғанымен, ол өскен ортадағы испандық католик құндылықтарын, дәстүрлерін және дүниетанымын қадірлеген. Сантаяна – көп салалы мәдени сыншы болды.
Jorge Agustín Nicolás Ruiz de Santayana y Borrás, known in English as George Santayana (,/s//æ//n//t//i/'/æ//n//ə//, // /'/ɑː//n//ə/; December 16, 1863 – September 26, 1952), was a Spanish American philosopher, essayist, poet, and novelist. Born in Spain, Santayana was raised and educated in the US from the age of eight and identified himself as an American, although he always retained a valid Spanish passport. At the age of 48, Santayana left his position at Harvard and returned to Europe permanently. His last will was to be buried in the Spanish Pantheon in Rome. Santayana is popularly known for aphorisms, such as "Those who cannot remember the past are condemned to repeat it", "Only the dead have seen the end of war", and the definition of beauty as "pleasure objectified". Although an atheist, he treasured the Spanish Catholic values, practices, and worldview in which he was raised. Santayana was a broad ranging cultural critic spanning many disciplines.
Ерте өмір
Сантаяна 1863 жылғы 16 желтоқсанда Мадридтің Сан-Бернардо көшесінде дүниеге келді және балалық шағын Испанияның Авила қаласында өткізді. Оның анасы Жозефина Боррас Филиппин аймағындағы испандық шенеуніктің қызы болды және ол оның екінші некесінен туған жалғыз баласы еді. Жозефина Боррастың алғашқы күйеуі Джордж Стержис, Маниладағы «Расселл & Стержис» фирмасының бостондық саудагері, олармен бес баласы болды, олардың екеуі нәресте кезінде қайтыс болды. 1857 жылы күйеуінің қайтысынан кейін ол бірнеше жыл Бостонда тұрды; 1861 жылы ол үш тірі қалған баласымен Мадридке көшіп келді. Сол жерде ол Филиппиндегі қызметтес досы Агустин Руис де Сантаянамен кездесті. Олар 1862 жылы үйленді. Руис де Сантаяна – колониялық мемлекеттік қызметкер, сонымен қатар суретші және интеллектуалды қабілеті бар адам еді. Отбасы Мадрид пен Авила қалаларында тұрды, ал Хорхе 1863 жылы Испанияда дүниеге келді. 1869 жылы Жозефина Боррас де Сантаяна үш Стержис баласымен Бостонға оралды, себебі ол алғашқы күйеуіне балаларын АҚШ-та тәрбиелеуге уәде берген. Ол алты жасар Хорхені әкесімен Испанияда қалдырып кетті. 1872 жылы Хорхе әкесімен Бостонға келді. Әкесі Бостонды да, әйеліне деген көзқарасын да ұнатпай, көп ұзамай Авилаға жалғыз оралды және қалған өмірін сол жерде өткізді. Хорхе Гарвард колледжіне түсіп, Испанияға жазғы демалысқа баруды бастағанға дейін онымен қайтадан кездеспеді. Осы кезеңде Хорхе есімінің ағылшын тілінде Джордж деп аударылғаны белгілі болды.
Білім
Сантаяна Бостон латын мектебінде және Гарвард колледжінде оқыды, онда философтар Уильям Джеймс пен Джозиа Ройс бағдарламаларымен танысты және спортпен айналыспаудың орнына он бір клубқа қатысты. Ол Философиялық клубты құрды және оның президенті болды, «О.К.» деп аталатын әдеби қоғамның мүшесі, «The Harvard Lampoon» журналының редакторы және карикатурисі, сондай-ақ «The Harvard Monthly» әдеби журналының негізін қалаушылардың бірі болды. 1885 жылдың желтоқсанында ол «Хэсти пудинг» театрында «Робин Гуд» спектаклінде Леди Эльфрида рөлін ойнады, ал соңғы курстың көктемінде «Папильонетта» қойылымына қатысты. 1886 жылы ол үздік дипломмен (summa cum laude) «А» бағасын алды және «Фи Бета Каппа» қоғамына сайланды. 1886 жылы Гарвардты бітіргеннен кейін Сантаяна екі жыл Берлинде оқыды. Содан кейін ол Гарвардқа оралып, Герман Лотце туралы диссертациясын жазды (1889). 1889 жылдан 1912 жылға дейін Гарвард университетінде профессор болып жұмыс істеді. 1896-1897 жылдары Сантаяна Кембридждегі Король колледжінде оқыды.
Кейінгі өмірі
Сантаяна ешқашан үйленбеген. Оның романтикалық өмірі, болған жағдайда, толыққанды түсініксіз. Кейбір деректер, соның ішінде Сантаянаның өмірінің соңында өзін А. Э. Хаусманмен салыстыруы және ашық гомосексуалдар мен бисексуалдармен болған достығы, ғалымдарды Сантаянаның гомосексуал немесе бисексуал болғаны жөнінде болжам жасауға жетеледі, бірақ оның гетеросексуалдық немесе гомосексуалдық қарым-қатынастарының болғандығы нақты белгісіз. 1912 жылы Сантаяна Гарвардтағы қызметінен кетіп, өмірінің қалған бөлігін Еуропада өткізуді жөн көрді. Ол ақша жинап, анасының қалдырған мүлігімен де көмектескен. Авила, Париж және Оксфордта бірнеше жыл тұрғаннан кейін, 1920 жылдан бастап ол Римде қыстай бастады, соңында өліміне дейін жыл бойы сол жерде тұрды. Еуропадағы 40 жыл ішінде ол 19 кітап жазды және бірнеше беделді академиялық қызметтен бас тартты. Оның көптеген қонақтары мен хат алысқандары американдықтар еді, оның ішінде оның көмекшісі және кейіннен әдеби мұрагері болған Дэниел Кори де бар. Өмірінің соңғы жылдары Сантаяна қаржылық тұрғыдан жайлы жағдайда болды, себебі оның 1935 жылғы «Соңғы пуритан» романы күтпеген бестселлерге айналды. Өз кезегінде, ол Бертран Рассел сияқты бірқатар жазушыларға қаржылай көмек көрсетті, олармен философиялық және саяси көзқарастарында келіспейтін. Сантаянаның «Соңғы пуритан» романы – басты кейіпкер Оливер Алденнің жеке дамуын баяндайтын Bildungsroman. Оның «Адамдар мен орындар» атты еңбегі автобиографиялық туынды. Бұл еңбектерде оның өткір пікірлері мен афоризмдері көптеп кездеседі. Ол философияның техникалық емес түрлері, әдеби сын, идеялар тарихы, саясат, адам табиғаты, мораль, діннің мәдениетке әсері және әлеуметтік психология сияқты кең ауқымды тақырыптарда кітаптар мен мақалалар жазды, барлығы да айқын зиялылық және юмормен ерекшеленеді. Оның техникалық философияға қатысты жазғандары түсініксіз болғанымен, басқа еңбектері оңай түсінілетін және афористикалық. Ол өлеңдер мен бірнеше пьеса жазды және көптеген хаттар қалдырды, олардың көпшілігі 2000 жылдан кейін ғана жарияланды. Алексис де Токвиль сияқты, Сантаяна да американдық мәдениет пен мінез-құлықты сырттан бақылады. Өзінің досы және ұстазы Уильям Джеймс сияқты, ол философияны әдеби стильде жазды. Эзра Паунд Сантаянаны «The Cantos» өлеңдеріндегі көптеген мәдени сілтемелерінің қатарына қосты, әсіресе «Canto LXXXI» және «Canto XCV» бөлімдерінде. Сантаяна көбінесе американдық жазушы ретінде қарастырылады, бірақ ол американдық азаматтыққа өтуден бас тартты, ондаған жылдар бойы фашистік Италияда тұрды және Оксфорд университетінде интеллектуалды және эстетикалық тұрғыдан ең жайлы сезінетінін айтты. Атеист болғанымен, Сантаяна өзін «эстетикалық католик» деп санады және өмірінің соңғы он жылын Римде католик монахтардың қамқорлығында өткізді. 1941 жылы ол Римдегі Виа Санто Стефано Ротондо, 6 мекенжайындағы Целиан төбесінде орналасқан Марияның кіші компаниясы (көк монахтар деп те аталады) басқаратын аурухана мен монастырға түсті, онда 1952 жылдың қыркүйегінде қайтыс болғанға дейін оның бауырлары күтім жасады. Ол қайтыс болғаннан кейін оны қасиетті жерге жерлеуге болмады, бұл Италияда оны жерлеу мәселесін тудырды. Ақырында, Римдегі испан консулдығы оның Римдегі Кампо Верано зиратындағы Obra Pía Española пантеонында жерленуіне келісті.
Философиялық еңбектері мен басылымдары
Сантаянаның негізгі философиялық еңбегі – "Сұлулық сезімі" (1896), оның алғашқы кітап көлеміндегі монографиясы және, мүмкін, АҚШ-та жазылған эстетика бойынша алғашқы маңызды еңбек; "Ақылдың өмірі" (5 том, 1905–06), оның Гарвардтағы мансабының шыңы; "Скептицизм және жануарлар сенімі" (1923); және "Барлық әлемдері" (4 том, 1927–1940). Сантаяна Уильям Джеймс, Чарльз Сандерс Пирс, Джозия Ройс немесе Джон Дьюи сияқты прагматист болмаса да, "Ақылдың өмірі" прагматизмді кеңінен қарастырған алғашқы еңбек саналады. Көптеген классикалық прагматистер сияқты, эволюциялық теорияны жақсы білгендіктен, Сантаяна метафизикалық натурализмді ұстанып, адамның танымдық қабілеттері, мәдени амалдары және әлеуметтік институттары қоршаған ортаның жағдайларымен үйлесімді дамуға жеткенін сендірді. Олардың құндылығы адам бақытын қамтамасыз ету деңгейімен өлшенді. "Адам прогресінің кезеңдері" деген "Ақылдың өмірі" кітабының басқа атауы осы метафизикалық көзқарасты көрсетеді. Сантаяна эпифеноменализмнің ерте жақтасы болды, бірақ сонымен қатар Демокрит пен Лукрецийдің классикалық материализмін де бағалады. (Сантаяна "Үш философ ақыны" еңбегінде жазған үш автордың ішінде Лукреций туралы ең жағымды пікір білдірді). Ол Спинозаның еңбектерін жоғары бағалап, оны "ұстазым және үлгім" деп атады. Атеист болғанымен, дінге қатысты көзқарасы оңтайлы болды және өзін "эстетикалық католик" деп сипаттады. Сантаянаның дінге қатысты көзқарастары "Діндегі Ақыл", "Евангелиядағы Мәсіх идеясы" және "Поэзия мен діннің түсіндірмелері" кітаптарында баяндалған. Ол нәсілдік басымдық және евгеникалық көзқарастарды ұстанды. Ол жоғары тұрған нәсілдердің "төмен тұрған нәсілдермен араласудан" аулақ болуы керек деп сенді.
Мұра
Сантаяна көбінесе афоризмдерімен есте қалады, олардың көптегені клишеге айналғанша жиі қолданылып келді. Оның философиясы осылай жақсы қабылданып, дамыған жоқ. Көпшілік оны көрнекті проза стилісі ретінде санайды, ал Джон Лакс (Сантаяна философиясының көп бөлігімен келісетін) «Сантаяна туралы» еңбегінде оның сөз өнері ирониялық түрде осы назарсыздаушылықтың себебі болуы мүмкін деп жазады. Сантаяна өзінің айналасындағы адамдарға, соның ішінде Бертран Расселге әсер етті, оны Г. Э. Мурдың этикасынан жалғыз өзі бұрды. Ол Гарвард студенттері Т. С. Элиот, Роберт Фрост, Гертруда Штайн, Хорас Каллен, Уолтер Липман, В. Э. Б. Дю Бойс, Конрад Эйкен, Ван Уайк Брукс, Феликс Франкфуртер, Макс Истман, Уоллес Стивенс сияқты белгілі тұлғаларға да ықпал етті. Стивенс әсіресе Сантаянаның эстетикасымен әсерленді және Стивенс Сантаянадан сабақ алмағанына қарамастан, оның досы болды. Канад-американдық социолог Эрвинг Гоффман Сантаянаны өзінің танымал «Күнделікті өмірдегі өздігінен ұсыну» (1959) кітабының негізгі идеясы ретінде келтіреді. Дін тарихшысы Жером А. Стоун Сантаянаның діни натурализмнің қалыптасуындағы алғашқы ойларға үлес қосқанын айтады. Ағылшын математигі және философы Альфред Норт Уайтхед өзінің «Процесс және шындық» (1929) атты еңбегінде Сантаянадан кеңінен цитата келтіреді. Чак Джонс Сантаянаның фанатизмді «мақсатыңызды ұмытқаннан кейін күш-жігеріңізді екі еселеу» деп сипаттауын Wile E. Coyote және Road Runner кейіпкерлерін бейнелейтін мультфильмдерін сипаттау үшін пайдаланды.
Танымал мәдениетте
Сантаянаның өлімі әнші-күйші Билли Джоэлдің 1989 жылғы "We Didn't Start the Fire" әнінің мәтінінде еске алынады. "Соғыстың соңына өлілер ғана куә болды" деген сөз жиі Платонға дұрыс немесе бұрыс жатқызылады; осы бұрыс жатқызудың ерте мысалы (егер ол шынымен де бұрыс болса) генерал Дуглас Макартурдың 1962 жылы Вест-Пойнттағы кадеттер корпусына айтқан қоштасу сөзінде табылады.
Марапаттар
Корольдік әдебиет қоғамының Бенсон медалі, 1925 жыл. Колумбия университетінің Батлер алтын медалі, 1945 жыл. Висконсин университетінің құрметті ғылыми дәрежесі, 1911 жыл.
Өлгеннен кейін өңделген/таңдалған шығармалар
1955 жыл. Джордж Сантаянаның хаттары. Дэниел Кори, ред. Чарльз Скрибнердің ұлдары. Нью-Йорк. (296 хат)
1956 жыл. Джордж Сантаянаның әдеби сын туралы эсселері. Ирвинг Сингер, ред.
1957 жыл. "Бос жүретін адам және оның еңбектері" және басқа эсселер. Дэниел Кори, ред.
1967 жыл. "Ақсүйек дәстүрі": Джордж Сантаянаның тоғыз эссесі. Дуглас Л. Уилсон, ред.
1967 жыл. Джордж Сантаянаның "Америкасы: әдебиет және мәдениет туралы эсселер". Джеймс Баллоу, ред.
1967 жыл. "Жануарлар сенімі және рухани өмір": Джордж Сантаянаның бұрын жарияланбаған және жинақталмаған жазбалары, оның ойларына арналған сын эсселерімен бірге. Джон Лакс, ред.
1968 жыл. Сантаяна Америка туралы: американдық өмір, әдебиет және философия туралы эсселер, жазбалар және хаттар. Ричард Колтон Лайон, ред.
1968 жыл. Джордж Сантаянаның таңдамалы сындық жазбалары, 2 томдық. Норман Хенфри, ред.
1969 жыл. "Физикалық тәртіп және моральдық еркіндік": Джордж Сантаянаның бұрын жарияланбаған эсселері. Джон және Ширли Лакс, ред.
1979 жыл. Джордж Сантаянаның толық өлеңдері: сындық басылым. В.Г. Холцбергер, кіріспе авторы және ред. Бакнелл университетінің баспасы.
1995 жыл. "Ақылдың тууы және басқа эсселер". Дэниел Кори, ред., Герман Дж. Сааткамп-мл. кіріспесімен. Колумбия университетінің баспасы.
2009 жыл. "Маңызды Сантаяна". Сантаяна басылымымен таңдалған жазбалар, Мартин А. Коулманның кіріспесімен. Блумингтон: Индиана университетінің баспасы.
2009 жыл. "Америка философиясындағы ақсүйек дәстүрі" және "Америка Құрама Штаттарындағы мінез және пікір" (Батыс дәстүрін қайта қарастыру), Джеймс Ситонның кіріспесімен және Уилфред М. МакКлей, Джон Лакс, Роджер Кимболл және Джеймс Ситонның үлестерімен. Йель университетінің баспасы.
2021 жыл. Джордж Сантаянаның жақында жаңадан ашылған хаттары / Cartas recién descubiertas de George Santayana, Даниэль Пинкас редакциялаған және Даниэль Морено аударған, Хосе Белтранның алғы сөзімен.
1956. Essays in Literary Criticism of George Santayana. Irving Singer, ed. 1957. The Idler and His Works, and Other Essays. Daniel Cory, ed. 1967. The Genteel Tradition: Nine Essays by George Santayana. Douglas L. Wilson, ed. 1967. George Santayana's America: Essays on Literature and Culture. James Ballowe, ed. 1967. Animal Faith and Spiritual Life: Previously Unpublished and Uncollected Writings by George Santayana With Critical Essays on His Thought. John Lachs, ed. 1968. Santayana on America: Essays, Notes, and Letters on American Life, Literature, and Philosophy. Richard Colton Lyon, ed. 1968. Selected Critical Writings of George Santayana, 2 vols. Norman Henfrey, ed. 1969. Physical Order and Moral Liberty: Previously Unpublished Essays of George Santayana. John and Shirley Lachs, eds. 1979. The Complete Poems of George Santayana: A Critical Edition. Edited, with an introduction, by W. G. Holzberger. Bucknell University Press. 1995. The Birth of Reason and Other Essays. Daniel Cory, ed., with an Introduction by Herman J. Saatkamp, Jr. Columbia Univ. Press. 2009. The Essential Santayana. Selected Writings Edited by the Santayana Edition, Compiled and with an introduction by Martin A. Coleman. Bloomington: Indiana University Press. 2009. The Genteel Tradition in American Philosophy and Character and Opinion in the United States (Rethinking the Western Tradition), Edited and with an introduction by James Seaton and contributions by Wilfred M. McClay, John Lachs, Roger Kimball and James Seaton Yale University Press. 2021. Recently Discovered Letters of George Santayana / Cartas recién descubiertas de George Santayana, Edited and with an introduction by Daniel Pinkas translated by Daniel Moreno, and a Prologue by José Beltrán.
Джордж Сантаянаның шығармалары
Джордж Сантаянаның жарияланған және жарияланбаған жазбаларының жаңғыртылмаған, сындық басылымдары. «Еңбектер» Santayana Edition редакциясымен шығарылады және MIT Press баспасы тарапынан жарияланады. 1986 жыл. «Адамдар мен орындар». Сантаянаның автобиографиясы, «Адамдар мен орындар» (1944); «Ортаңғы кезең» (1945) және «Менің әлемдік мейманы» (1953) кіріктірілген. 1988 жыл (1896). «Әдемілік сезімі: Эстетикалық теорияның негіздері». 1990 жыл (1900). «Поэзия және дін туралы түсіндірулер». 1994 жыл (1935). «Соңғы пуритан: Роман түріндегі естеліктер». Джордж Сантаянаның хаттары. 3000-нан астам хаты, олардың көптегені қайтыс болғаннан кейін табылды, 350-ден астам адресатқа жолданған. 2001 жыл. Бірінші кітап, 1868–1909 жылдар. 2001 жыл. Екінші кітап, 1910–1920 жылдар. 2002 жыл. Үшінші кітап, 1921–1927 жылдар. 2003 жыл. Төртінші кітап, 1928–1932 жылдар. 2003 жыл. Бесінші кітап, 1933–1936 жылдар. 2004 жыл. Алтыншы кітап, 1937–1940 жылдар. 2006 жыл. Жетінші кітап, 1941–1947 жылдар. 2008 жыл. Сегізінші кітап, 1948–1952 жылдар. 2011 жыл. Джордж Сантаянаның «Шеттемелер: сындық таңдау», 1 және 2-кітаптар. Джон О. Маккормик құрастырған, Кристин В. Фрост редакциялаған. «Ақылдың өмірі» бес кітаптан тұрады. 2011 жыл (1905). «Ақыл-ойдағы ортақ сезім». 2013 жыл (1905). «Қоғамдағы ақыл». 2014 жыл (1905). «Діндегі ақыл». 2015 жыл (1905). «Өнердегі ақыл». 2016 жыл (1906). «Ғылымдағы ақыл». 2019 жыл (1910). «Үш философиялық ақын: Лукреций, Данте және Гёте», сындық басылым, Келли Доусон мен Дэвид Э. Спич редакциялаған, Джеймс Ситонның кіріспесімен. 2023 жыл (1913). «Дәрілердің желдері», сындық басылым, Дэвид Э. Спич, Мартин А. Коулман және Фейдра Лазар Вайс редакциялаған, Пол Форстердің кіріспесімен.
2023 (1913). Winds of Doctrine, Critical Edition, Edited by David E Spiech, Martin A. Coleman and Faedra Lazar Weiss, with an introduction by Paul Forster