Кіріспе

Minden – Германияның Солтүстік Рейн-Вестфалияның солтүстік-шығысындағы орташа өлшемді қала, Билефельд пен Ганновер арасында халық саны бойынша ең ірі қала. Ол Детмольд аймағына кіретін Minden-Lübbecke округінің (Kreis) астанасы. Қала Везер өзенінің екі жағына созылып жатыр және Миттелланд каналы осы қаладан өтеді, ол өзен үстінен Минден акведугі арқылы салынған. 1200 жылдық жазба тарихында Минден 800 жылдан Вестфалия бейбітшілігіне (1648 жыл) дейін діни орталық ретінде, 12 ғасырдан бастап Минден князь-епископтығының императорлық аумағының астанасы ретінде, содан кейін 1806 жылы Киелі Рим империясының соңына дейін Пруссияның Минден-Равенсберг аймағының астанасы ретінде, ал Вена конгресінен 1947 жылға дейін Шығыс Вестфалия аймағының астанасы ретінде танымал болды. Сонымен қатар, Минден 15 ғасырдан 19 ғасырдың соңына дейін бекіністермен маңызды әскери орталық болып келді және қазір де гарнизондық қала болып табылады. Минденде түрлі салалы өнеркәсіптер орналасқан, бірақ ешқайсысы басым емес. 1847 жылдан бері қала Германияның ең көне теміржол магистральдарының бірі болып табылады, бұл оның порты, федералдық жолдары және жақын жердегі тас жол (Автобан) түйісі арқылы мультимодальды көлік хабына қосылуына мүмкіндік береді.

Орналасқан жері

Minden – Германия Федеративтік Республикасының Солтүстік Рейн-Вестфалия жерінің солтүстік-шығысындағы қала. Қала арқылы солтүстікке қарай ағатын Везер өзені өтеді. Қала орталығы өзеннің батыс жағындағы платода, Везер таулары мен Вихен тауларының арасындағы Порта Вестфалика ойысының солтүстігінде орналасқан. Шағын Бастау өзені қала орталығына жақын батыстан Везерге құяды. Плато шеті Орта Везер аңғарынан Люббеке Лоссландқа өтуді белгілейді, жоғарғы қаланы төменгі қаладан бөліп, екі экологиялық аймақтың шекарасын көрсетеді. Германияның табиғи аймақтары шеңберінде Миденнің батыс бөлігі геоморфологиялық бірліктер тізбегіне жатады (оңтүстіктен солтүстікке қарай): Вихен таулары, Люббеке Лоссланды, оның ішінде Бастау депрессиясы және Дюмер Гейст жазықтығы. Шығыс бөлігі Орта Везер аңғарының төмендігінде жатыр. Бұрын Везер аңғарынан өтуге ортасында үзілісі бар броды (су арнасы) қолайлы болған; сол жерде өзеннің иілімі аңғардың батыс жиегіне тиеді, ал шығыс жайылмасы көбінесе су тасқынына ұшырайтын шалғындықтар болып табылады, сондықтан орталық көпір (Brückenkopf) өзен аралына айналады. Бүгінде екі көпірден тұратын жүйе аңғарды кесіп өтеді. Миттелланд каналы Емс, Везер және Эльба өзендерінің су жүйелерін батыстан шығысқа қарай байланыстырады. Бұл су жолдары қаланың солтүстік бөлігінде Миден акведугінде (Wasserstraßenkreuz Minden) қиылысады. Везер өзені Миден аумағынан Летельн ауданындағы ең төменгі нүктесінде шығып кетеді, ал ең биік нүктесі Вихен тауларының жиегіндегі Хаденхаузен ауданындағы Хаверштадтер Бергтің шыңында орналасқан. Қаланың биіктігі ресми түрде қала әкімшілігінің орналасқан жеріне сәйкес анықталады. Қаланың ауданы шамамен құрайды. Ол солтүстіктен оңтүстікке дейін және шығыстан батысқа дейін созылады. Minden қаласы Бьелефельдтен солтүстік-шығысқа қарай, Ганноверден батысқа қарай, Бременнен оңтүстікке қарай және Оснабрюктен шығысқа қарай орналасқан.

Көрші елді мекендер

Minden-нің көршілес қалалары мен қауымдары (солтүстіктен бастап сағат тілі бойынша): Петерсхаген, Бюкебург (Төменгі Саксониядағы Шаумбург ауданы), Порта Вестфалика, Бад Ойнхаузен және Хилле.

Климат

Minden қаласында метеорологиялық станция жоқ, сондықтан 25 км (16 миль) қашықтықтағы Bad Salzuflen станциясының деректері келтірілген. Шығыс Вестфалия аймағының метеорологиялық деректері Кёппен климаттық жіктемесінің Cfb аймағына сәйкес келеді, бұл аймақ Жылы теңіздік климат деп аталады. Бұл жалпы жіктеме аймақтық ерекшеліктерді толыққанды сипаттамайды. Шығыс Вестфалияның ең солтүстік-шығыс бөлігі штаттың ең құрғақ бөлігі болып табылады, бірақ теңізге жақын орналасқандығына қарамастан, батыстан шығысқа қарай қозғалатын циклондардың бағыты және оңтүстік-батыстан келген жаңбырлы фронттардың әсерінен осылай болып тұрады. Сондықтан Минден аймағы Тейтобург орманы мен Вихен жоталарының желден қорғалған жаңбыр көлеңкесінде орналасқан. Вихен жоталарының оңтүстігінде бұлтты ауа райы жиі жоталардың солтүстігінде ашық аспанмен байланысты болады.

Геология, минералды кен орындары және олардың пайдаланылуы

Вихен тауларының тіктеуі Оснабрюктен батысқа қарай 100 километрден астам созылып, Порта Вестфалика аңғарына дейін жетеді және Везер тауларында жалғасады. Тіктеуді құрайтын горизонттар солтүстікке қарай бірте-бірте жайылып, тегістеледі; олар юра дәуірінде пайда болған, үстіне Больхорст төбесін құрайтын креда шөгінділері және одан солтүстікке қарай – үшіншілік қабаттар жатқан. Жер асты негізі девоннан пермге дейінгі палеозой материалдарынан тұрады. Вихенвеннатор – динозаврдың жаңа сипатталған туысы, Хаденхаузенге жақын Вихен тауларында табылды және халық арасында «Минден монстры» деп аталады. Вихен тауларының Порта құмтасы (Portasandstein) ғасырлар бойы құрылыс материалы ретінде қолданылып келеді және бүгінде Минден мен аймақтағы көптеген мемлекеттік және жеке ғимараттарда кездеседі. Тағы бір құнды материал – темір кені, ол 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін өндірілді. Кен өндірісінің іздері сақталған: мысалы, Дютцендегі Поттс паркі – бұрынғы кен орнында салынған ойын-сауық паркі. Вихен тауларынан екі километр солтүстікке орналасқан Больхорст төбесі төменгі креда дәуірінің горизонттарынан қалыптасқан және геологиялық тұрғыдан алғанда, Шаумбург ауданындағы Бюкебергтің батысқа қарайғы жалғасы болып табылады. Екі биіктікте де бериас қабаттарындағы тас көмірге жақын жерде кездеседі. Бюкеберг формациясының Веальден тобымен сәйкес келуіне байланысты, осында табылған көмір түрі неміс тілінде «Веальденколе» деп аталды. Минден көмір алабында кен өндіру 17 ғасырда шведтер басып алған кезде басталып, 19 ғасырдың соңында тоқтатылды. Мейсеннің шығыс бөлігіндегі тағы бір көмір кеніші 1878 жылдан 1958 жылға дейін жұмыс істеді. Bölhorst кенішінен терең Zechstein қабаттарынан шыққан 10 проценттік тұзды су сорғыланып, бір кезде бальнеотерапияда қолданылды. Соңғы рельефті қалыптастырған дәуір плейстоцен болды. Сааль мұз басу кезеңінде бүкіл аймақ мұзбен жабылған, бұл Скандинавиядан келген мұздық тастармен расталған, олар қазір қаланың әсемдеуі үшін қолданылады. Бастау депрессиясы, Сааль кезеңіндегі Везер арнасы, батпақты торфпен жабылған аймаққа айналды; торф отын ретінде пайдалану үшін толығымен өндірілді. Вейхсель мұз басу кезеңінде мұздық бұл аймаққа жетпеді. Сол кездегі перигляциалдық климатта ұсақ материал (силті) Вихен тауларының солтүстігінде және Бастау депрессиясының солтүстігінде батыс-шығысқа қарай созылған кішкентай жолақтарда соғылып, жиналды. Везер депрессиясында Вейхсель кезеңінің шағылдары табылған және шағыл орларында пайдаланылады.

Жерді пайдалану

Биік тіктеп тұрған Виен тауларындағы орман шаруашылығының пайдаланылуы, солтүстік тау етегіндегі, сондай-ақ Бастау ойысының солтүстігіндегі дерлік ормансыз лесс жолақтарымен күрт контраст құрайды. Лесс ең құнарлы топыраққа (лювизольдерге) айналған және тарихи дәуірден бері егістік жер ретінде пайдаланылып келеді. Оның екі жолағы да маңызды көлік артериялары болып табылады, қазіргі күні 65-ші федералдық тас жол Minden қаласынан Lübbecke қаласына және Minden қаласынан Espelkamp қаласына дейін, ал аймақтық тас жол солай. Осылай байланысқан ауылдар едәуір үлкен елді мекендерге айналды. Бастау ойысы ағаштар мен тұрғын үйлерден мүлдем бос, ауыл шаруашылығына пайдаланылады. Қаланың оңтүстік-батысынан тек бір солтүстік-оңтүстік жолы өтеді. Осы аймақтағы, сондай-ақ Везер өзенінің ойысындағы глейзольдер кептіруден кейін ауыл шаруашылығында қолданылады. Төрт табиғатты қорғау аймағы Minden аумағының толық немесе жартылай бөлігін қамтиды. Олардың ең солтүстігінде экологиялық білім беру үшін биологиялық станция (Biologische Station Nordholz) орналасқан. Орманды жердің үлесі басқа ұқсас қалаларға қарағанда төмен. +Жер пайдалану (2019) Елді мекендер және көлік Ауыл шаруашылығы Ормандық жерлер Басқа аумақтар Minden 40,7% 49,0% 6,1% 4,1% Солтүстік Рейн-Вестфалиядағы ұқсас қалалар 31,9% 42,7% 22,4% 3,0%

Ежелгі тарих

Minden аймағы 1-ден 4-ғасырларға дейін үздірілмейтін қоныстану белсенділігін көрсетеді, ол кезде ол Везер-Рейн германдық даму аймағына жатқан. Германиядағы римдік жорықтар кезінде (б.з.д. 12 – б.з. 16), Вестфалияның бұл бөлігі әскери қимылдардың орталығына айналды. Minden аймағы командир Публий Квинктилий Варустың б.з. 9 жылы Тевтобург орман шайқасына аттанған әскери лагерінің орналасқан жері болуы мүмкін-дігі талқыланып жүр. Сол сияқты, б.з. 16 жылы өткен Идиставизо шайқасы мен Ангриварий қабырғасы шайқасының орнының Minden-нің шығыс бөлігінде ме, әлде оның көршілес Порта Вестфалика қаласында ма екендігі де әлі даулы. Бұл орындарға қатысты нақты археологиялық дәлелдер әлі табылмаған. 2008 жылы Бархаузенде, Minden қаласының орталығынан оңтүстікке қарай 3,5 км жерде уақытша римдік әскери лагердің іздері табылды.

Орта ғасырлар

"Минда" атауы алғаш рет 798 жылы Шарль Ұлы өткізген әскери жиынға қатысты Франк корольдік жылнамасында тіркелген. Аталған елді мекеннің орналасқан жері қазіргі Фишерштадт орналасқан өзеннің сол жағында деп есептеледі. Тікелей жанында тұрақты франк әскерінің лагері мен патшалық меншігі болған деп саналады, оңтүстіктен келетін жолдар Порта Вестфалика аңғарында тоғысып, Вьен және Везер төбелеріне параллель батыстан шығысқа қарай созылған жолмен, сондай-ақ Везер арқылы өтетін бродпен байланысқан. Шамамен 800 жылы Минденде епископтық құрылды, ол Шарль Ұлының тұсында құрылған жеті епископтықтың бірі болды. Алғашқы кафедралық собор ескі ауылға жақын салынды. 1180 жылы Саксония герцогтығы таратылғаннан кейін епископ Минден князь-епископтығының тәуелсіз билеушісі болды және 1648 жылға дейін осы мәртебеде қалды. Инвеституралық тартыс кезінде 1080 жылы папалық жақтастар мен король Генрих IV жақтастары бір уақытта екі епископты ұсынды. Везердің төменгі жазығындағы кафедралық собор жанында қолөнершілер мен саудагерлердің қонысы пайда болды, олар өздерінің жеке приходтарында өмір сүрді. Жоғарғы қаланың дамуы шіркеулік монастырлардың қызметімен басталды. 1000 жыл шамасында Вехен төбелерінен қаланың солтүстік-батыс жиегіне көшірілген бенедиктин әйелдер монастыры құрылды. 1029 жылы Әулие Мартиннің каноникалық монастыры пайда болды, ал 1042 жылы құрылған бенедиктин монастыры 1434 жылы Везер жағалауынан жаңа жоғарғы жерге көшіріліп, Әулие Маврикий монастыры құрылды. Доминикан әйелдер монастыры Сент-Пол 1236 жылы құрылды. Орта ғасырдағы неміс монархтары өздерінің мемлекеттерін көшпенді сараймен басқарды, қаладан қалаға саяхаттап жүрді. 852 жылы Людовик Неміс Минденде императорлық жиын өткізді. Оттон және Сали әулеттерінің императорлары бірнеше рет Минденге келді. 1062 жылы Генрих IV келгенде, оның сүйіктілері мен қала тұрғындары арасындағы жанжал кафедралық собор мен қаланың бір бөлігін қиратып жіберген өртке әкеп соқты. 1377 жылдың қазан айында Карл IV-тің императорлық сапары 1806 жылы Киелі Рим империясының құлауына дейін соңғы сапар болды. 1168 жылы Саксония герцогы Генрих Арыстан Англияның Генрих II-нің қызы Матильдаға Минден кафедралық соборында үйленді; осы неке арқылы Генрих Вельфтер әулетінің жалғасуын қамтамасыз етті. 977 жылы император Оттон II базар өткізуге, монеталар соғуға және кедендік алымдар жинауға құқық берді. XIII ғасырдың басына дейін епископ Вихграфты қаланың әкімшісі етіп тағайындады. Минденнің тұрғындары мен олардың кеңесі 1230 жылы епископтың билігінен тәуелсіздік алып, 1301 жылы қала жарғысын алды. Қала тұрғындарының өзіне сенімділігінің артуын қала әкімшілігі ғимаратының құрылысы көрсетті, ол дерлік дербес басқарылатын кафедралық собордың жанында салынды. Нәтижесінде 1307 жылы епископ өзінің ресми резиденциясын Минденнен Петерсхагенге көшірді. Минденнің экономикалық дамуына оның кеме жүретін өзенде орналасуы және орта ғасырдан бері астық саудасындағы табысы ықпал етті. Минден тауарларды сақтауға құқық алып, өтіп бара жатқан кемелерді жүктерін түсіруге мәжбүрлей алды; сонымен қатар қала Ганза Одағының гүлденген мүшесі болды. Бірінші Везер көпірінің құрылыс жылы нақты белгісіз. Бұрынғы ағаш жаяу жүргіншілер көпірі 13 ғасырдың соңында арбалардың өтуіне жарамды жаңа көпірмен ауыстырылды. XVI ғасырдың басында Минден тас аркалы көпірге ие болды.

Наполеон соғыстарынан Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін

Төртінші коалиция соғысы барысында француз әскерлері қаланы 1806 жылдың 13 қарашасында басып алды. Келесі жылы Наполеон өзінің бауыры Жером Бонапарттың билік еткен Вестфалия Корольдігін құрды; Минден 1810 жылға дейін осы тәуелді мемлекеттің бөлігі болды және Везер департаментінің округтік орталығы саналды. 1811 жылдың 1 қаңтарында Наполеон Минденді Француз империясының Эмс-Суперьор департаментіне қосты; енді Везер Франция мен Вестфалия арасындағы шығыс шекараны құрады. Кафедральдық тараудың құқықтары жойылды, барлық монастырлар таратылды, ал Сент-Джон шіркеуі сияқты кейбір шіркеу ғимараттары секуляризацияланып, әскери мақсаттарға пайдаланылды. Француз әскерлері 1813 жылдың 3 қарашасында Лейпциг шайқасынан кейін Минденді тастап кеткендері алдында, Везер көпірінің бірнеше аркаларын жарды; бұл зақым келесі онжылдықтарда ағаштан жасалған уақытша құрылыспен жөнделді. Минден Пруссия Корольдігінің құрамына қайта кірді, сонымен қатар жаңа құрылған Вестфалия провинциясындағы Минден округінің және үкіметтік аймақтың (Regierungsbezirk Minden) орталығы болды. Корольдік бұйрық бойынша ол қайтадан бекініс деп жарияланды. Бекініс ережелері қабырғаның алдындағы 600 метрлік аумақты кез келген құрылыстардан бос етуді талап етті, тіпті тік қабір тастарына да рұқсат берілмеді. Қайта нығайтудың ауыр салдары болды, ол қала аумағының кеңеюіне және экономикалық дамуға кедергі келтірді. 1820 жылдан 1919 жылға дейін гарнизонда "Принц Фридрих дер Нидерланд" (2-ші Вестфалиялық) №15 атты жаяу әскер полкі орналасты, содан кейін ол таратылды; полктің бас қолбасшысы Нидерландтың Фредерик принці, ал оның қайтысынан кейін Нидерландтың Эмма королевасы болды. Фредериктің әйелі, Пруссияның Луиза ханшайымы "Граф Бюлов фон Денневиц" (6-шы Вестфалиялық) №55 атты жаяу әскер полкінің бас қолбасшысы болды, оның бір бөлігі Минденде де орналасты. 1999 жылдан бастап Фельдартиллерия полкі №58 қала орталығының солтүстік-батысында жаңа казармалық аумақты иеленді. 1866 жылғы Австро-Пруссия соғысынан кейін Пруссия армиясына қосылған және Минден станциясының жанында казармасы болған Хановерлік №10 пионерлік батальон X корпусының құрамына кірді. Негізгі әскери оқу алаңы қаланың солтүстік-батыс шекарасындағы қазіргі Миндерхайде ауданындағы үлкен аумақта орналасқан; бұл аумақ 1759 жылғы Минден шайқасы кезіндегі негізгі шайқас орнының бір бөлігі болған. 1815 жылғы Вена конгресінде негізгі өзендерде еркін жүрудің жалпы принциптері қабылданғаннан кейін, Германия конфедерациясының алты Везер мемлекеті 1823 жылғы Везер кеме қатынасы туралы заңмен (Weserschifffahrtsakte) өзенде кеме жүруге қатысты барлық шектеулерді және көптеген қаржылық жүктемелерді жойды. Бірінші бу кемесі 1836 жылы пайдалануға берілді; алғашқы порт бассейні 1859 жылы өзеннің шығыс жағында салынды және 1863 жылы темір жолмен байланысты. Алғашқы онжылдықтарда тасылған тауарлардың басым бөлігі импортталған тауарлар болды, экспорттың маңызы аз болды. 1915 жылы Миттелланд каналының құрылысы аяқталғаннан кейін және оның Везерге шахталық құлып арқылы қосылғаннан кейін ішкі жүк тасымалы күрт өсті. Бүкіл аудандағыдай, қаланың да басты өнеркәсібі сигареттерді өндіру болды; бұл сала Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін азайды және ақырында жойылды, өйткені темекі нарығының өсіп келе жатқан үлесіне назар аударуға болмады. Минден 1849 жылдан 1932 жылға дейін сауда палатасының орны болды, содан кейін ол Билефельдпен біріктірілді. Халықтың тым көп болуы және жұмыссыздық Минден жерінен үлкен көші-қонға себеп болды; әртүрлі көші-қон агенттіктері Минденде орналасқан. Қала 1873 жылға дейін Пруссия бекінісі болып қала берді, содан кейін Германияның Рейхстагы Минденді қоса алғанда, бірнеше бекінілген қалалардың бекініс мәртебесін алып тастау туралы заң қабылдады. Бекініс қабырғалары 1880 жылға дейін қиратылды – қала оған ақы төлеуге міндетті болды – және жаңа Везер көпірі салынды, бұл қалаға экономикалық жағынан дамуға мүмкіндік берді. Алайда ол ешқашан бұрынғы саяси және экономикалық маңыздылығын толығымен қайта ала алмады. Жоғарғы тап жаңа жағдайларды пайдаланып, ескі орталықтың солтүстігі мен батысында жартылай шеңбер пішіндес жаңа қалалық ауданды салды, онда кең алаңдарда сәнді ғимараттар салынды, бірақ орталықтың ішіндегі тарлық сақталды. Базарда және басты көшелердегі ескі ғимараттардың орнына тарихи стильдегі көптеген жаңа ғимараттар салынды. Бекіністен тыс жердегі ғимараттардың аздығы қаланың шетіндегі жол желісін жоспарлауға мүмкіндік берді. 1890 жылдан бастап қаланың батысы мен солтүстігіндегі алты айналма жол желінің негізгі бөлігін құрады. 1896 жылдың 18 қазанында Император Вильгельм II және Императрица Августа Виктория Минденге және оңтүстік ауылы Баркхаузенге Виттекиндсбергтегі Император Вильгельм монументін ашуға келгенде, әсем мерекелік шаралар өтті; содан бері монумент Минденнен оңтүстікке қарайғы көріністегі ерекше элемент болып табылады. Минден трамвайының бірінші желісі 1893 жылдан бастап, құрылысы жүріп жатқанда монументтің негізгі орнымен Минденді байланыстырды. 1898 жылы құрылған Минден округтік темір жолдары (Mindener Kreisbahnen) Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін үш желілі тарамды темір жол желісін құрды. Минден 1880-ші жылдары муниципалды сумен жабдықтау жүйесіне және 1902 жылы электр станциясына ие болды.

Веймар Республикасы мен нацистік режим

1918 жылғы қараша революциясы 7 және 8 қарашада Минден гарнизонының бірнеше казармаларында болған ұсақ бұзылыстармен өтті. Жұмысшылар мен сарбаздар кеңесі, олардың көпшілігі Социал-демократиялық партияның мүшелері немесе жақтастары, 18 қарашаның түстен кейін билікті өз қолына алды, бірақ қалалық кеңеспен, әскери және азаматтық басқарумен де ынтымақтаса жұмыс істеді және жағдайды тұрақтандыруға жәрдемдесті. 1920 жылғы наурыздағы Капп төңкерісі кезінде жағдай одан да шиеленісті болды, осы кезде оңшыл офицерлер Германияның заңды үкіметін құлатуға тырысты. Қалалық кеңестің көпшілігі президент Фридрих Эбертке және канцлер Густав Бауэрге адалдығын білдірді, олар өз кезегінде Минден жұмысшы кеңесінің өкілеттіктерін растады. 1922 жылғы 24 маусымда Сыртқы істер министрі Вальтер Ратенаудың қазасы Миндендегі қатыгез тәртіпсіздікке әкелді. 27 маусымда базар алаңында үкіметті қолдау мақсатында 15 000 адамдық шеру өтті. Ұлы депрессия кезеңінде халық пікірі өзгерді: 1930 жылғы қалалық кеңес сайлауында НСДАП 31 орынның 6-сын алды, ал 1933 жылғы сайлауда, соңғы демократиялық сайлауда, олар 28 орынның 16-сын жеңіп алды. НСДАП Рейхстаг сайлауында Миндендегі көрсеткіштерін 1928 жылғы мамырдағы 2,0 пайызбен салыстырғанда 1932 жылғы шілдеде 40,1 пайызға дейін арттырды. Версаль шартының шектеулеріне қарамастан, Германияның қарулы күштерінің қуаты айтарлықтай шектелгенімен, Минден Рейхсвер гарнизоны болып қала берді, оның құрамында 6-шы дивизияның бөлімдері – 6-шы және 1-ші артиллериялық полктер болды. Әскерлер саяси бейтараптық сақтауға ресми түрде міндетті болғанымен, оңшыл топтармен байланыстарын күшейтті. Әскери бөлімдер спорттық құрылыстар салуды ұсынды: стадион (Адольф Гитлер саябағы, қазіргі Везерстадион), ашық ауадағы жүзу бассейні (қазіргі Сомербад) және ат жарысы трассасы. Минден екі болашақ армия басшысының мансаптық жолындағы маңызды бекет болды: подполковник Вальтер фон Браухич 1925 жылдан 1927 жылға дейін жыл сайынғы ат жарыстарын ұйымдастырды, ал Вильгельм Кейтель 1929 жылға дейін оның орнын басты. 1935 жылы Рейхсвер Вермахтқа айналғанда, әскер бөлімдері кеңейтілді. Минденде тағы бір пионерлік батальон (No. 46), жаңа казармалар (Мудра казармасы, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін «Клифтон казармасы») салынды және Везер жағалауында жаттығу алаңы құрылды. 1922 жылы соңғы тұтқындар Миндерхайде лагерь аймағынан кеткеннен кейін, бұл жер қайтадан әскери жаттығулар, ат және мотоцикл спорты үшін пайдаланылды, сондай-ақ 1910 жылдан бері болғандай, шағын ұшақтардың қону алаңы ретінде қолданылды. 1936 жылдан бастап осы аумақта екі ангар және ұшақтарды жөндеу және күрделі жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін шеберханалар салынды, сонымен қатар жаңа ұшақ үлгілері сынақтан өтті. Соғыстан кейін Минден округі темір жолы Майсен көмір және Кляйненбремен кен орындарына төртінші желіні ашты және 1924 жылы тар жолды стандартты жолға айналдыруға кірісті. Минден трамвайы 1920 жылы электрлендірілді, ал 1930 жылға дейін үш жаңа желі салынды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Везер және Вихен төбелерінде, Минден қаласына жақын жерде, жер асты зауыттары салынды. Нейенгамм концентрациялық лагерінің жақын маңдағы қосалқы лагерінде жұмыс істеген құлдар қару-жарақ және басқа да соғыс материалдарын жасауға мәжбүр болды. Соғыстан кейін американдық әскерлер жабдықтарды алып кетті, кіреберістер жабылды. Көптеген еврей азаматтары депортацияланып, мүлкі тартып алынып, өлтірілді. Олардың құрметіне Минден қаласының тротуарларына "тақалғыштар" (Stolpersteine) орнатылды. Минден қаласы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтастардың бомбалауынан ауыр зақымдар шекті. Соғыстың басындағы шабуылдар аз болды. 1944 жылғы 26 қазанда канал су құбырына жасалған шабуыл Миттелланд каналының қабырғасын зақымдады, ал жақын маңдағы бомбалаудан қорғаныс жайындағы көптеген жұмысшылар суға батып қайтыс болды. Соңғы және ең қыраулы әуе шабуылы 1945 жылғы 28 наурызда АҚШ әскерінің "Боинг В-17 Flying Fortress" ұшағымен жасалды. Ол қала орталығының көп бөлігін, соның ішінде қалалық әкімшілік пен соборды қиратты, нәтижесінде 180-нен астам адам қаза тапты. Соғыс аяқталған кезде барлық ғимараттардың 13 пайызы қирады немесе зақымдалды. Одақтас әскерлері жақындағанда, нацистік шенеуніктерге қаланы шығысқа немесе солтүстікке тастап кетуге бұйрық берілді; тіпті полиция мен өрт сөндіру бригадасы да шегінді, бірақ қала әкімі Вернер Холле қаладан кетпеді. 3-ші парашют бригадасының 1-ші канадтық әуе десанттық батальоны оңтүстіктегі Бад-Ойнхаузеннен келді, Порта Вестфалика аңғары арқылы емес, Вихен төбелері арқылы Бергкирхен өткелімен келді. 1945 жылғы 4 сәуірде олар қала орталығын дерлік қарсылықсыз басып алды. Гитлердің "Нерон жарлығына" сәйкес, неміс әскері Везер және Миттелланд каналдары арқылы өтетін көптеген көпірлерді, сондай-ақ канал су құбырын жарып жіберді, одақтастардың шабуылын тоқтатуға тырысты. Шегіну алдында әскер астық қоймасы мен армиялық нан пісіру орнына өрт қойды; өрт Сент-Мартин шіркеуіне тарауын өрт сөндіру бригадасының жетіспеуіне байланысты үлкен қиындықтармен болдырмауға болды. Оккупацияның алғашқы күндерінде полицияның жоқтығынан қалада көптеген тонаулар орын алды.

Соғыстан кейінгі кезең

Соғыстан кейінгі алғашқы кезеңде Minden аймағы британдық оккупациялық аймақтың маңызды бөлігіне айналды. Британдық әскери үкімет Берлинге көшуге дейін Бад-Ойнхаузенде негізгі орнын алды. Британ әскерлерінің штабы 1954 жылға дейін сол жерде орналасты. Британ армиясы Миндендегі барлық неміс вермахты казармаларын, сондай-ақ Миндерайдегі бұрынғы жаттығу алаңын, келесі жылдары Сент-Джордж казармасы салынған және жақын жерде Кингсли казармасы салынған жерді иеленді. 1945 жылы 466 үй тәркіленді. Бірден қолға алынған шара ретінде британ армиясы ("Франциск көпірі") деп аталатын қосымша көпір салды, ол 1947 жылы тұрақты көпір қалпына келтірілгенге дейін пайдаланылды. Германия экономикасының қуатын қайта жандандыру мақсатында 1946 жылдың 11 наурызында Минденде "Британдық оккупациялық аймақ үшін экономикалық кеңес" (Wirtschaftsrat für die britische Besatzungszone) құрылды және сол жерде "Экономика жөніндегі орталық кеңсе" (Zentralamt für Wirtschaft) жұмысын қадағалады. Басшысы Виктор Агарц болған Орталық кеңсе өнеркәсіпті жою саясатына қарсы күресті және жоспарлы экономика перспективаларымен экономиканы қайта ұйымдастыруға тырысты. 1947 жылы американдық және британдық оккупациялық аймақтардың біртіндеп бірігуінен кейін, Bizone аймағында "Bizonal Economic Council" Франкфуртта Минден экономикалық кеңесінің қызметін жалғастырды. Қала әкімдігі 1945 жылдың 9 сәуірінде уақытша негізде жұмысын қайта бастады. 1946 жылы Солтүстік Рейн-Вестфалия штаты құрылғаннан кейін, 1947 жылы Липп еркін штаты оған қосылды; нәтижесінде Минден 1947 жылы аймақтық астанасы мәртебесін бұрынғы Липп астанасы Детмольдқа жоғалтты. Басқа одақтас державалардан айырмашылығы, британдықтар өз оккупациялық аймағы үшін неміс қауымдастығының ережелерін биліктің қатаң бөлінуі принципіне сәйкес өзгертті. 1946 жылдан бастап қала әкімі тек қала басшысы және қала кеңесінің төрағасы ретінде құрметті лауазымды ғана атқарды; кәсіби Stadtdirektor (қала директоры) әкімшіліктің басшысы болды. Бұл ережелер Солтүстік Рейн-Вестфалияда 1998 жылға дейін күшінде болды. 1950 жылы Федералды темір жолдың орталық кеңселерiнiң (Bundesbahn Zentralämter) бір бөлігі Минденге көшiрiлдi. Батыс Германияның қайта қарулануы барысында, 1959 жылы Роденбектің батыс жағында Федералды күштердің (Бундесвер) жаңа гарнизоны үшін Герцог фон Брауншвейг казармасы (Herzog von Braunschweig Kaserne) және Миндерайде тағы бір казарма салынды. Қала орталығының қайта құрылысы соғысқа дейінгі жағдайға бейімделді, бұрынғы жол жүйесі сақталды және қираған үйлер 1950 жылдар стилінде қайта салынды. Тіпті қирамай қалған аудандарда да тозығы жеткен ғимараттар формасы мен көлемі жағынан ауданның сипатынан өзгеше жаңа ғимараттармен ауыстырылды. Шарн негізгі сауда көшесін жаңарту жоспарын Вернер Марч жасады. 1950-1960 жылдары бомбалаудан және соғыстан кейінгі босқындардың көші-қонынан туындаған тұрғын үй тапшылығы, әсіресе орталықтың батыс және солтүстік бөлігінде жаңа тұрғын үй аудандарымен шешілді. Сонымен қатар, британдық сарбаздардың отбасылары үшін де бірнеше тұрғын үйлер салынды. Минден трамвайы желілерін қысқартып, 1959 жылы толығымен тоқтап қалды; Везердің оң жағындағы троллейбус желісі 1953 жылдан 1965 жылға дейін жұмыс істеді. Кеңейтілген қаланың әкімшілігіне жаңа ғимарат қажет болды. Архитектор Харальд Дейльманн бұл кешенді структурализм стилінде ескі ратушадан собор алаңына дейін жоспарлады. 1977 жылы аяқталғаннан бері ол Минден қоғамдық пікірінде сыртқы түрі үшін ғана емес, сонымен қатар ескі ратуша аркаларынан собордың әдемі көрінісін жауып тастағаны үшін де қызу талқылауларға түсті. 2006 жылы қала кеңесінің даулы шешімімен жаңа сауда орталығына орын беру үшін ратушаның қосымша бөліктерін бұзу ұсынылды. Алайда, референдумда көпшіліктің 57% бұл жоспарға қарсы дауыс берді. Бүгінде ратуша ғимаратының барлық кешені тарихи ескерткіш ретінде танылды және 2019 жылдан бері ауқымды жөндеу жұмыстары жүргізілуде. 1976 жылы Везердің жағалауы жағажайды Балықшылар қаласына (Fischerstadt) дейін кеңейту арқылы жақсартылды. Ескі бекіністердің алдындағы ашық алаң сияқты саябақ, жасыл белдеу ретінде маңызды болған Глакис өзгертіліп, оған қол жетімділік арттырылды. Балықшылар қаласына қарап тұрған ескі қала қабырғасы бұрынғы биіктігіне қайта келтірілді. Қарсы жағалау (Канзлерс Вайд) жаяу жүргіншілер көпірі арқылы қол жетімді болды. Бұл үлкен тұраққа және фестиваль алаңына қол жетімділікті жақсартады. 1994 жылы британдық әскер Минденді тастап кеткеннен кейін, олардың казармалары қаланың одан әрі дамуы үшін құнды орындарға айналды ("өңдеу аймақтары").

Қылмыстық қудалау және бас бостандығынан айыру орны

Minden бірнеше түрлі жағдайларда қылмыстық қудалау немесе түрмеге қамау орны болды. Реформациядан кейін Minden Германиядағы колдовствоны аулаудың бекінісіне айналды. 1603 және 1684 жылдар аралығында 128 адам колдовство жасады деген айыппен қудаланды. ЖNearby аймақтардағыдай, сотталғандардың басым көпшілігі әйелдер болды. Кельн архиепископы Клеменс Август Дросте зу Вишеринг (1773–1845) Минденге жеткізілді, онда ол 1837 жылдың қарашасынан 1839 жылдың сәуіріне дейін үй қамауында болды; ол ешқашан Кельнге оралмады. «Кельн шатағы» кезінде Дросте зу Вишеринг пруссиялық мемлекетпен дінаралық некелер және Бонн университетінің католик теология факультетінің тәуелсіздігі мәселелері бойынша келіспеушіліктерге тап болды. Дәрігер Абрахам Якоби жақын орналасқан Хартум ауылында дүниеге келді және Минден гимназиясында білім алды. 1852 жылы Кельндегі коммунистік сотта айыпталушы ретінде ақталғанымен, кейіннен Минден аудандық сотында мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп танылды және түрмеге жабылды. Бостандыққа шыққаннан кейін ол АҚШ-қа эмиграциялады, онда маңызды педиатр болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Миндерхайдтың батыс жағында ірі тұтқын лагері құрылды. 1914 жылдың қыркүйегінде алғашқы француз және британдық әскерлер осы әскери орынға жеткізілді, ал жыл соңында шамамен 3300 тұтқынға арналған барақтар салынды, жылдар бойы онда 25 000-нан астам тұтқын өмір сүрді. Лагерь бірнеше сыртқы еңбек лагерімен (Arbeitslager) бірге негізгі лагерь (Stammlager) болып табылды. Британдық және француздық әскерлерден басқа (колониялардан келген қосымша әскерлерді қоса) итальяндықтар, орыстар, сербтер, хорваттар, поляктар және армянтар да тұтқынға алынды. Лагерь 1918 жылдың 11 қарашасындағы қарулы келісімнен кейін таратылды, бірақ толық жою 1922 жылға дейін созылды. Жақын жердегі зираттағы «Француздар зираты» (Franzosenfriedhof) атауы француз әскеріне арналған соғыс ескерткішінен шыққан, бірақ бұл атау шатастырады, өйткені соғыстан кейін қаза болған француз, британ және итальяндық әскерлердің мәйіттері өз елдеріне қайтарылды. Бүгінгі күнге дейін орыстардың, сербтердің, армянның және т.б. қабірлері сақталған. 1917 жылдың қыркүйегінде апостолдық нунций Эудженио Пачелли лагерьге сапар жасады. Аушвиц концлагерінің командирі Рудольф Хёсс Шлезвиг-Гольштейнде британдықтарға тұтқынға алынғаннан кейін Минденге жеткізілді. Минденде ол «Томат лагері» деп аталған жерде тексерілді, онда ол алғаш рет өз лагерінде миллиондаған еврейлерді өлтіргенін мойындады және 1946 жылдың 15 наурызында хаттамаға қол қойды. 31 мамырда ол Нюрнбергке жеткізілді, онда ол Нюрнберг процесінде куә ретінде бұл мойындауын қайталады.

Протестанттық

Реформация 1521 және 1529 жылдар аралығында Минден қаласында жүзеге асырылды. Қалада бүгінде алты протестанттық қауым бар: Әулие Мария, Әулие Мартин, Әулие Марк, Әулие Джеймс және Әулие Петр және Әулие Симеон шіркеулерінің қауымдары. Олардың барлығы Минден шіркеу округінің (Kirchenkreis) құрамына кіреді және Вестфалия евангелистік шіркеуіне бағынады.

Рим католиктері

Вестфалиялық бейбітшілік шартының ережелеріне сәйкес, Минден соборы католиктердің меншігінде қалды. 19 ғасырда халық санының өсуімен қатар католиктердің саны да бірте-бірте артты, ал Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жер аударылғандардың, жұмыс іздеп келгендердің және босқындардың қоныс аударуына байланысты Минден халқының арасында католиктердің үлесі едәуір артты. Минденде төрт римдік католик приходы бар: соборлық шіркеудің – Санкт-Петер және Горгоний приходы, сондай-ақ Санкт-Мауриций, Санкт-Павел және Санкт-Ансгар приходтары. Олардың барлығы Падерборн Римдік католик архиепископиясының құрамындағы Mindener Land Пасторальдық бірлестігіне (Pastoralverbund) біріккен.

Басқа да христиандық қауымдар

Басқа да христиан қауымдары – Жаңа Апостолдықтар, Мормондар, Ехоба куәгерлері және тағы да басқалары бар. Ресей мен Орталық Азия елдерінен көшіп келген немістердің көптегені баптисттік немесе меннониттік қауымдардың мүшелері. 19 ғасырда квакерлердің кішкентай қауымы болған, қазір олардан тек қана зират қалған.

Яһудилік

1270 жылдан бері Минден қаласында еврей қауымы болған, ал 19 ғасырда олардың саны 400-ге дейін жеткен. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін еврей қауымы қайта құрылды және қазір (2020) шамамен 85 мүшеден тұрады. Минден синагогасы 1865 жылы салынды және 1938 жылғы 9 қарашадағы қараша айындағы тәлкектепте қиратылды. 1958 жылы ескі орнына жақын жерде жаңа синагог ашылды және ол еврей қауымының орталығы болып табылады.

Мұсылмандар

Соңғы жарты ғасырда Минден қаласында үш мешіт бар, және осымен бірге үлкен мұсылман қауымы қалыптасты.

Мэр

Қала әкімі қаланың басшысы, қала әкімшілігінің жетекшісі және қалалық кеңестің төрағасы болып табылады. Әкім бес жыл сайын сайланады. Қазіргі Minden қаласының әкімі – 2015 жылдан бері Социал-демократиялық партиясының (СДП) өкілі Майкл Йекке, ол 2020 жылы сайлаушылардың 54,3% дауысымен қайта сайланды.

Парламент сайлауы

Минденге тиесілі штаттық парламент (Landtag) және федералды парламент (Bundestag) сайлау округтеріндегі сайлаулардың көпшілігін Социал-демократиялық партияның кандидаттары ұтып алған.

Герб, ту, ұран

Гербте оң жақта Киелі Рим империясының екі басты императорлық бүркіті (Рейхсадлер) бейнеленген, ол 1627 жылы император Фердинанд II қалаға Оттыз жылдық соғыста көмек көрсеткені үшін сыйлаған. Сол жағында Минден соборының қамқоршысы Әулие Петрдің шалыс кілттері бейнеленген, бұл князь-епископтың гербінің бір бөлігі. Қызыл-ақ ту Ханза одағының түстерін көрсетеді. Қаланың ұраны: Ius et aequitas civitatum vincula (Заң мен әділдік – қалалардың байланысы).

Театр және кабаре ревюлары

Нео-барокколық қалалық театр (Stadttheater Minden) 1908 жылы құрылған, өз ансамблі болмаса да, қонақ труппаларының қойылымдары мен Солтүстік-Батыс Германия филармониясының (Nordwestdeutsche Philharmonie) тұрақты симфониялық концерттері үшін сахна болып табылады. 2002 жылдан бері Рихард Вагнердің барлық операларын қою жобасы (Миндендегі сақина) жүзеге асырылуда. Театр және мәдени шаралар жеке демеушілердің қолдауымен ұйымдастырылады және Bürgerzentrum азаматтық орталығы мен Theater am Weingarten сияқты жерлерде өткізіледі. Тұрақты сахнасы жоқ театрлық ұжымдар да бар. Minden қаласы – Die Kogge еуропалық авторлар қауымдастығының кеңсесі. Mindener Stichlinge ұлттық деңгейде танымал әуесқой кабаресінің туған жері – ол 1966 жылы құрылған және Германиядағы ең көне әрекетті кабаре болып табылады. Қала екі жылда бір рет әдеби-саяси кабарелерді қолдау мақсатында Kabarett Förderpreis Mindener Stichling сыйлығын тағайындайды; 4000 еуро көлеміндегі сыйлықты Melitta компаниясы және жергілікті жинақ банкі демеушілік етеді.

Мұражайлар

Минденде қалалық мұрағат және екі маңызды мұражай бар. Пруссия мұражайы (Preußenmuseum Minden) – Солтүстік Рейн-Вестфалиядағы Пруссия тарихына арналған екі мұражайдың бірі. Ол Симеон алаңындағы (Simeonsplatz) ескі казармаларда орналасқан. Екіншісі – Минден тарих, мәдениет және халықтық салт-дәстүр мұражайы (Mindener Museum für Geschichte, Landes und Volkskunde), Везер ренессанс стиліндегі бай үйлер қатарында (Museumszeile) орналасқан. Ілеспе Кофе мұражайы (Kaffee Museum) 100 жылдық кофе өндіруші Мелита компаниясына арналған. Минден – айналасындағы аудандағы 40-тан астам тарихи жел, су және жылқы шаруашылықтарын қалпына келтіріп, техникалық ескерткіштер ретінде сақтап отыратын ұйымның орталығы. Минден аумағында Майсен және Дютценде екі жел шаруашылығы, ал Везер жағасында қайта құрастырылған кеме шаруашылығы бар. Минден музейлік темір жолы Минден аудандық темір жолының эскиздерімен, ескі пруссиялық вагондармен жұмыс істейді.

Ғимараттар

Minden соборы түпнұсқада 11 ғасырға дейін салынған, кіреберіс фасады роман стилінде, ал ерте готикалық собор мен қанаттары 13 ғасырға дейін салынған. Собордың маңындағы ескі ғимараттардың көп бөлігі Екінші дүниежүзілік соғыстағы бомбалаудан қирады. Сәулетші Вернер Марч соборды 1957 жылға дейін қайта жаңартуға қатысты. Жақын жердегі 13 ғасырлық көркем сарайдың жоғарғы қабаттары соғыстан кейін толығымен салынған. Базар алаңы 19 ғасырдың тарихи стиліндегі ғимараттармен қоршалған. 2010 жылы Flamme/Schmieding үйінің фасады күніне екі рет сағат көрсетуге ие болды. Онда соңғы тәуелсіз саксон басшысы, герцог Видукиндтің Ұлы Карлмен қолдасқандығы туралы халық аңызы бейнеленген. Minden сауда орталығының басты жаяу өтетін аймағы базар алаңынан солтүстікке қарай (Scharn) сосын пекарьлар көшесінде (Bäckerstraße) шығысқа қарай Везерге дейін төртбұрышты жолмен жалғасады. Қазіргі ғимараттардың көпшілігі 19 ғасырдың соңында салынған, бірақ кейбіреулері Везер Ренессансы стилінде қайта жаңартылған фасадтарды көрсетеді. Пекарьлар көшесінің солтүстігінде 17-18 ғасырлардағы жартылай ағаштан жасалған үйлер мен секуляризацияланған Сент-Джон шіркеуі орналасқан, қазір ол іс-шаралар өткізілетін Bürgerzentrum (BÜZ) болып табылады. Жаяу өтетін аймақ базар алаңынан оңтүстікке қарай Obermarktstraße (Жоғарғы базар көшесі) арқылы жалғасады және қала орталығының жоғарғы бөлігіне жетеді. Оның көкжиегі үш шіркеуден (оңтүстіктен солтүстікке қарай) – Сент-Симеон, Сент-Мартин және Сент-Мариядан тұрады, соңғысының мұнарасы алыстан көзге түседі. Қала орталығының оңтүстік-батыс бөлігінде 16-18 ғасырлардағы көптеген тұрғын үйлер сақталған. Жоғарғы қалаға базар алаңынан қысқа жолмен Сент-Мартин сатысы (Martinitreppe) арқылы Сент-Мартин шіркеуінің (Martinikirchhof) ауласына жетуге болады, қазір бұл Сент-Мартин шіркеуімен, Ескі монетаханамен (Alte Münze), Minden-нің ең көне діни емес тас ғимараты және Вестфалиядағы ең көне ғимараттардың бірімен, Шведеншенкемен (Швед тавернасы, отыз жылдық соғыс кезінде шведтердің басып алуын еске түсіреді), жаңартылған синагогпен және "Астық қоймасымен" (Proviant Magazin, қазір Weser Kolleg мектебі ретінде пайдаланылады) және оған іргелес "Армия нан пісіру залымен" (Heeresbäckerei, қазір Мартин шіркеуінің орталығы ретінде пайдаланылады) қоршалған тұрақ ретінде пайдаланылады. Соңғы екі ғимарат Шинкель ғимараттарына (Schinkelbauten) жатады, сондай-ақ орталықтан оңтүстікке қарай Симеон алаңының айналасындағы кейбір ғимараттар, олардың стилі атақты прус сәулетшісі Карл Фридрих Шинкельдің стиліне өте ұқсас. Minden-нің ең кішкентай ғимараттарының бірі – Сент-Мартиннің жанында орналасқан Windloch (жел тесігі). 1880 жылдан бастап қазіргі заманға дейін глацис ауданында Ratsgymnasium, Kurt Tucholsky Gesamtschule, Herder Gymnasium, Domschule, Әділет орталығы және бұрынғы облыстық үкімет ғимараты (Neue Regierung) және оған іргелес ескі аудан әкімшілігі ғимараты (қазіргі жергілікті архив) екеуі де нео-ренессанс стилінде салынған бірнеше үлкен қоғамдық ғимараттар орналасқан; 1977 жылдан бастап жаңа аудан әкімшілігі ғимараты оңтүстікке қарай жалғасады. Пруссия мен Ганновер патшалықтарының шекарасына жақын орналасқандықтан, теміржол станциясы 1847 жылы салынғаннан бастап күшті бекітілген. Үш бекінісі бар станцияның бекінісінің қалдықтары әлі де сақталған. Станция ғимараты тарихи ескерткіш ретінде саналады. Суретті Fischerstadt (балықшылар қаласы) қала орталығынан солтүстік-шығысқа қарай Везер бойында орналасқан, онда ескі қаланың қорғаныс қабырғасының қалдықтары қайта құрылған. Ескі ауылдардағы көптеген үйлер жартылай ағаштан жасалған. Schloss Hadenhausen (Haddenhausen сарайы) – 17 ғасырлық Везер Ренессансы стиліндегі әулеттік үй, әлі күнге дейін Буш отбасына тиесілі, қаланың шетінде орналасқан. 1970-ші жылдардағы Kampa Halle спорттық және басқа да іс-шараларды өткізуге арналған үлкен спорт залы болып табылады.

Ескерткіштер мен қоғамдық өнер

Менденде пруссия тарихымен байланысты бірнеше ескерткіштер бар. Ұлы Сайлаушының ескерткіші – Миндендегі тәуелсіз билеушінің жалғыз ескерткіші – қаланың алғашқы пруссиялық билеушісінің құрметіне Везер өзені арқылы өтетін көпірдің жанында орналасқан. Глацис аймағында Минденде орналасқан жаяу әскер бригадасы мен артиллерия полкіне, Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан пионер батальонына, сондай-ақ екі дүниежүзілік соғыста қаза болғандарға арналған ескерткіштер қойылған. Тағы бір ескерткіштің үстінде Фридрих Людвиг Янның (1778–1852) бюсті орналасқан, ол «гимнастиканың әкесі» ретінде танымал, және ол әсіресе Минденнің қаза тапқан гимнасттарын еске салады. Минден шайқасына арналған ескерткіш қаланың Тодтенхаузен ауданында орналасқан; ол Ұлыбритания және олардың германдық одақтастарының күштерінің шешуші жеңісін еске салады. Ұлы собор алаңында пруссиялық бүркітімен безендірілген обелиск тәрізді ескерткіш 1864 жылғы Екінші Шлезвиг соғысындағы және 1866 жылғы Австрия-Пруссия соғысындағы пруссиялық жеңістерді еске салады. Карл Фридрих Шинкельдің жобалаған саркофаг тәрізді мемориал глацисте орналасқан, ол Минден бекінісінің командирі, генерал-майор Эрнст Михаэль фон Швиховқа (1759–1823) арналған. Жаяу жүргіншілер аймағындағы Весерспукер (Weser spitter) өзенмен байланысты символдайды; ол белгілі бір интервалмен су шашырады. Миттелланд каналындағы пирамида пішіндес мемориал канал құрылысының жетекші гидроинженері Лео Симферді (1854–1922) еске салады, ал Минденде туған астроном Фридрих Вильгельм Бесселдің бюсті Мартинитерпеде орналасқан. 1987 жылдан бері Мартинкирххофты безендіріп тұрған суретші Вильфрид Хагебёллингтің «Keilstück» (Кельштюк) атты жаңа болат мүсіні қоғамдық пікірде қызу дау тудырды. 2000 жылдардың басында қалалық кеңес мүсінді алып тастау туралы шешім қабылдады, бірақ бұл суретшімен сот процесіне әкеп соқты; соңында апелляциялық сот мүсіннің бастапқы орнында қалуын бекітті. 2022 жылдың қаңтарында «Пегельшланге» мүсіні Везер өзенінің жағалауындағы су тасқыны қаупі бар аймаққа орнатылды.

Саябақтар

Қала орталығы Глациспен қоршалған, бұл бекіністер бұзылғаннан кейін оларды алмастырған парктік жасыл белдеу. Оның батыс бөлігінде Глацис ботаникалық баққа дейін кеңейеді, онда ескі ағаш түрлері мен тақырыптық бақтар орналасқан. Бұл бақ 1807 жылы қала ішіндегі ескі шіркеулердің зираттарында жерлеуге тыйым салынғаннан кейін, бұрынғы зираттың орнында салынған. 1904 жылы орталықтың солтүстігінде жаңа, үлкен зират ашылды, ал 1957 жылы оңтүстігінде тағы бір зират салынды.

Спорт

Шамамен 25 000 адам жүзден астам спорт клубының мүшесі, олар көптеген түрлі спорт түрлерін қамтитын қалалық спорт бірлестігі (Stadtsportverband) құрамында ұйымдастырылған. Ең табысты клуб – ГВД Minden гандбол клубы, 1966 жылы лига құрылғаннан бері үзілістермен гандбол Бундеслигасында (ұлттық гандбол лигасы) ойнап келеді. GWD қазір "Кампа-Халле" аренасында ойнайды. Minden Везер және каналдың жанында орналасқандықтан жүзу, каноэ, каяк спорты және ескек құралымен айналысуға қолайлы су спорты орталығы ретінде танымал. Көптеген ұйымдар екі жылда бір рет өткізілетін ірі су спорты фестивалі "Blaues Band der Weser" ұйымдастырылуына қатысады.

Минденер Фришисен

Mindener Freischießen (Minden Free Shooting) – бұл әдетте екі жылда бір рет өткізілетін бірегей халықтық фестиваль. Оны әскери ұйымдастырылған Mindener Bürgerbatallion (Minden Citizen Battalion) сияқты, Stadtmajor (Town Major) басқарады. Батальон алты ротаға, эскадрильяға және барабаншылар корпусына бөлінген, олардың әрқайсысына капитан жетекшілік етеді. Орта ғасырларда өзін-өзі басқару құқығы өзін-өзі қорғау міндетімен байланысты болды, сондықтан осы мақсатта азаматтар батальоны құрылды. 1682 жылдан бері міндетті ату жаттығулары халықтық фестиваль ретінде ұйымдастырылып келеді, ал сыйлық ретінде ең жақсы атушы ағымдағы жылы салық төлеуден босатылды. Фестивальдің аты осы ережеге сілтеме жасайды. 1685 жылы Ұлы Сайлаушы ережені өзгертіп, жеңімпазға 50 талер сыйлық берді. Бұл ереже бүгінгі күнге дейін сақталып келеді: қазір Солтүстік Рейн-Вестфалияның премьер-министрі, Сайлау ханшайымының заңды мұрагері ретінде, құрмет сомасын қазіргі валютамен төлейді; екі жылдық циклға байланысты екі жеңімпаз анықталады. Фестиваль әдетте маусым немесе шілде айында бейсенбіден жексенбіге дейін қала орталығында өтеді. Фрайшисенді мергендер фестивалімен шатастыруға болмайды.

Басқа оқиғалар

Минденер Мезсе – мамыр және қараша айларындағы әр жыл сайынғы бір апталық көшпенді ойын-сауық жәрмеңкесі. Ол Везер өзенінің оң жағасындағы кең алаңда, Канцлерс Вайдеде өтеді. Оны 1526 жылы князь-епископ құрған. Халер Кранцрайтен жазда Hahlen ауданында өтеді. Бұл жылқымен жүргізілетін жарыс, онда қатысушылар бірнеше айналымда шапшаң жылқының үстінде жүріп, аспадан ілінген гүл шоғын ұстауға тырысады. Әр келесі айналымда шоқ көтеріле түседі. Дәстүрлі мергендер фестивалі (Schützenfest) мергендер клубтары (Schützenverein) ұйымдастыруымен, Минденнің кейбір аудандарында, сондай-ақ көптеген басқа неміс қалаларында да өткізіледі.

Жолдар

Қала Берлиннен Рурга дейінгі A 2 және Амстердамға дейінгі A 30 федералды тас жолдарына (Bundesautobahn) жақын орналасқан. 61 және 65 федералды тас жолдары қалада қиылысады, ал 482 федералды жол Минден қаласының шығыс айналма жолы болып өтеді және қаланы Ниенбургпен, сондай-ақ Порта Вестфаликадағы келесі A 2 қиылысымен байланыстырады. Екі қатарлы қозғалысқа арналған жол қаланың оңтүстігін Порта Вестфалика және Бад-Ойнхаузенмен байланыстырады. Қаланың ішінде екі жартылай шеңберлі, төрт жолақты айналма жол бар, олардың ішкісі – 61-жол қаланың айналып өтуін қамтамасыз етеді. Қала орталығында ақылы тұрақтар мен бос орындарды көрсетуге арналған автоматтандырылған жүйе бар.

Су жолдары мен порттар

Кеме қатынасына қолайлы Везер және Миттелланд каналының қиылысы ішкі су жолдары жүйесінің маңызды түйіні болып табылады. Екі шлюз (1914 және 2018 жылдары салынған) өзенді каналмен байланыстырып, биіктік айырмасын жоюға мүмкіндік береді. Везер және Миттелланд каналындағы мультимодальдық көлік порттарының көлемі Бремен, Бремерхавен және Гамбург теңіз порттарымен жақсы су жолдары арқылы байланысқандықтан артып келеді. Қазіргі Миттелландканал портының шығысында "RegioPort OWL" деп аталатын жаңа контейнерлік порт салынуда, ол Төменгі Саксонияда орналасқан және Федеративтік Республикадағы мемлекетаралық жоспарлаудың сирек кездесетін мысалы болып табылады. Минден қаласында Су жолдары және кеме қатынасы басқармасының кеңселері орналасқан: Миттелланд каналы / Эльба жағалау каналы (Wasserstraßen und Schifffahrtsamt Mittellandkanal / Elbe Seitenkanal), олар осы су жолдарының күтілуі мен реттелуіне жауапты. Минден су құбыры (Wasserstraßenkreuz Minden) жанында ақпараттық орталық бар, онда канал жүйесі және шлюздердің функциясы түсіндіріледі.

Везер көпірлері

Везер өзені үстінен жеті көпір салынған: үш автомобильдік көпір, бір теміржол көпірі, жаяу жүргіншілерге арналған көпір және канал үшін екі су тасымалдағыш құбыр, оны жаяу жүргіншілер де пайдалана алады. Қаланың басты көпірі қала орталығын шығысқа қарайғы шағын қалалармен және теміржол стансасымен байланыстырады. 1970 жылдарда салынған екі көпір – солтүстіктегі Густав Хайнеман көпірі және оңтүстіктегі Теодор Хаус көпірі төрт жолақты болып, қала орталығынан трафикті шығарып алып жүреді. Теміржол көпірі Минден округінің теміржол жолдарынан Везер өзені арқылы өтіп, басты станцияға қарай жалғасады. Глацис көпірі – қала орталығынан шығысқа қарай орналасқан үлкен тұрақ және іс-шаралар өткізілетін Канцлерс Вайдеге қол жеткізуді қамтамасыз ететін жаяу жүргіншілерге арналған аспалы көпір. Ең жақын жердегі келесі автомобильдік көпірлер оңтүстікте Порта Весфаликада, ал солтүстікте Петерсхагенде орналасқан.

Велосипед

Қала екі ұзақ қашықтықтан велосипед жолынан өтеді: Weserradweg (Weser велосипед жолы) – Хан. Мюнденнен Куксхавенге дейін толық өзен бойымен созылған, сонымен қатар Вестфалиялық диірмен жолының бастапқы және соңғы нүктесі, ол 43 тарихи диірменді айналма жолмен байланыстырады. Минденнен Херфордқа дейінгі велосипедтік жылдам жол (Radschnellweg RS 3) құрылыс кезеңінде. Теміржол станциясында велосипед тұрағы бар. Қала Солтүстік Рейн-Вестфалиядағы велосипедке қолайлы қалалардың кооперативіне мүше, олардың мақсаты – көлік ағынының 20% астамын велосипедтер құрауы.

Жаяу жүру

Minden Виттекиндсвег (Виттекинд жолы) – Гаагадан Таллинге дейінгі Е11 еуропалық ұзақ қашықтықтық жолының бөлігі және епископ Сигвард (1120–1140) есімімен аталатын аймақтық зыяратшылар жолы – Сигвардсвег бойында орналасқан. Симеон алаңынан батыс Везер жағалауымен солтүстікке қарай созылған «Планеталар саяхаты» Күн жүйесіндегі планеталар арасындағы қашықтықты көрсетеді. Ол 1996 жылы, Плутон әлі планета саналған кезде құрылған, сондықтан оның ұзындығы .

Экономика

Ұзақ уақыт бойы Minden қаласының экономикалық дамуына қамалдың шектеулері кедергі келтірді. 1873 жылы қамал таратылды, бұл қала мен оның экономикасына шекарадан тысқары кеңейуге мүмкіндік берді. Бүгінде қалада шамамен 3600 кәсіпорын бар. Ауыл шаруашылығы әлі де әкімшілік аумақтың 50% құрайды, бұл көрсеткіш көтеріңкі өзгеріске ұшырамады. Бұл көрсеткіш мемлекеттің орташа көрсеткішінен сәл жоғары және халық тығыз қоныстанған аймақтардағыдан әлдеқайда көп. Minden қаласындағы орташа табыс Minden-Lübbecke ауданының және Солтүстік Рейн-Вестфалия штатының орташа табысынан сәл төмен. Осылайша, сатып алу қабілеті бойынша Minden Солтүстік Рейн-Вестфалия штатындағы 396 муниципалитет ішінде 309-шы орында тұр. Minden – ауданның және Төменгі Саксонияның шекаралас аймағының экономикалық орталығы. Ол А 2 автобаны бойымен Minden қаласынан Херфорд, Билефельд, Гютерсло және Рур аймағына дейін созылатын агломерациялық дәліздің бір бөлігі болып табылады. Теміржол, тас жол, федералдық трассалар және су жолдары арқылы көлік байланысы өнеркәсіп пен сауданың дамуына қолайлы жағдай жасайды, тұрақты жағдайда шамамен 3300 фирма мен 40 000 жұмыскер (2020 жылғы мәліметтер). Экономиканың көптеген салалары химия, металл өңдеу, электроника, қағаз, керамика және ағаш өңдеуді қамтиды, олар негізінен қаланың батыс және шығыс бөліктеріндегі өнеркәсіптік аймақтарда орналасқан. Үш секторлық модель бойынша Minden қызметкерлерінің 0,1% бірінші секторда (ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы), 27,6% екінші секторда (өндіріс), ал 72,4% үшінші секторда (негізінен қызмет көрсету және басқару) жұмыс істейді; бұл көрсеткіштер Солтүстік Рейн-Вестфалия штатының орташа көрсеткіштерімен сәйкес келеді. Күнделікті шамамен 28 000 адам жұмысқа барып-келеді, ал Minden қаласында 17 000 азамат тұрады, олар қала шегінен тыс жерде жұмыс істейді. Басқа қалалардағыдай, қала орталығынан тыс жерлерде бірнеше ірі сауда аймақтары пайда болды. Minden қаласының ерекше мәселесі 1973 жылғы жергілікті басқаруды қайта ұйымдастырудан туындады, осыған байланысты айналасындағы шағын қалалардың көпшілігі әкімшілік тұрғыдан қалаға қосылды. Бархаузен мен Нисеннің оңтүстік шағын қалалары жаңадан құрылған Порта Вестфалика қаласының бір бөлігіне айналды, содан бері оның Бархаузен ауданының ең солтүстік-батыс бөлігінде үлкен сауда орталығы ("Porta Markt") құрылды, ол тікелей Minden қаласының шекарасына орналасқан. Қазіргі таңда қалыптасқан сауда орталығы Порта Вестфалика аумағында өте шеткі жерде орналасқан, бірақ Minden қаласының орталығына дейінгі қашықтық шамалы ғана; 65-ші федералдық трассасы арқылы Хилл қауымының батыс бөлігі мен Бюкебург қаласының шығыс бөлігі де 15 минуттық радиуста орналасқан.

Кәсіпорындар

Minden – басым өнеркәсіптік саласы жоқ бірнеше орта компаниялардың орналасқан жері. Шығыс Вестфалия экономикасына тәндей, Minden фирмаларының көпшілігі шағын немесе орта көлемді және көбінесе құрылтайшының отбасына тиесілі. Германияның DAX және MDAX акциялар индексінде, SDAX шағын компаниялар индексінде және TecDAX технологиялық компаниялар индексінде Minden компаниясы жоқ. Көптеген ірі фирмалар жеке жауапкершілігі шектеулі заңды тұлғалар (Gesellschaft mit beschränkter Haftung) немесе серіктестіктер (Kommanditgesellschaft) мәртебесіне ие. Штаб-пәтері Minden қаласында орналасқан Melitta компаниясы тұтынушылар арасында кофе өнімдерімен кеңінен танымал. Бұл жерде қазір Berentzen тобының құрамына кіретін Wilhelm Strothmann дестилериялық зауыты жүгеріден құйылған Strothmann жүгері арағын өндіреді. Siegfried PharmaChemikalien Minden (бұрынғы Knoll AG, кейін BASF-тің бір бөлігі, қазір Швейцариядағы Siegfried AG-нің еншілес компаниясы) эфедрин, кофеин және теофиллин сияқты дәріханалық химиялық заттарды шығарады. Тағы бір атақты фирма – арнайы бояулар мен желімдерді өндіретін Follmann. Ornamin Kunststoffwerke 1955 жылдан бері Minden қаласында орналасқан және инновациялық пластик ыдыстарды – үстел жинақтары мен "To Go" ыдыстарын жобалайды және өндіреді. 1945 жылы құрылған электроника компаниясы Harting Technology Group бұрынғы прус казармасының орнына жақын Glacis аймағында әкімшілік орталық салды; 1950 жылдан бастап өндірістің негізгі орындары жақын маңдағы Эспелкамп және Рахден қалаларына көшірілді. WAGO Kontakttechnik компаниясы қала орталығының солтүстігінде орналасқан және электр және электрондық өнеркәсіп үшін қосылыс өнімдерін өндіреді. Schoppe und Faeser – ABB тобына қосылған электроника өндірушісі. Rose & Krieger, Phoenix Mecano компаниясының еншілес кәсіпорны, техникалық компоненттерді шығарады. 100 жылдан астам тарихы бар Altendorf GmbH компаниясы жұмыс машиналарын, соның ішінде әлемдегі жетекші дөңгелек араларын өндіреді. Германияның ірі азық-түлік желісі Edeka-ның аймақтық кеңсесі мен таратпа орталығы (Edeka Minden Hannover) Minden қаласында орналасқан. Бұл кеңсе Солтүстік теңізден Германияның солтүстік-шығысына дейінгі кең аумақты қамтиды, соның ішінде оның 100% еншілес компаниясы – NP Markt арзан бағалы супермаркеттерінің жергілікті филиалдары, сондай-ақ бөлшек сауда желісі WEZ-дің (25% үлесімен) кейбір функцияларына жауапты. DB Systemtechnik (неміс теміржол жүйесі технологиясы) теміржол көлігі мен теміржол жүйесі жабдықтарын әзірлеумен айналысады. Sparkasse Minden Lübbecke аймақтық жинақ банкі өзінің бас кеңсесін Minden қаласында орналастырған.

Медиа

Жергілікті күнделікті газет – "Mindener Tageblatt". Билефельдтегі WDR (Батыс Германия радиосы) студиясы аймақтық қоғамдық хабар таратуды жүзеге асырады, Шығыс Вестфалия-Липпе аймағын радио және телеарналар арқылы қолдайды. Телевизиялық хабар таратудың аймақтық антеннасы Минден қаласының жанындағы Якобсбергте орналасқан. Жеке радиостанция Radio Westfalica Radio NRW тобының бір бөлігі болып табылады және Минден қаласынан Minden-Lübbecke ауданына арналған жергілікті бағдарламаны таратуда.

Мемлекеттік қызметтер мен мекемелер

Minden Lübbecke округінің әкімшілік кеңселері Детмольдтың су шаруашылығы бөліміне жақын орналасқан Крейшауста (аудандық ғимарат) орналасқан. Minden Holding компаниясы, Minden және Hameln қалаларының меншігінде, еншілес компаниялары Mindener Stadtwerke және Mindener Wasser арқылы газ, электр энергиясы және сумен жабдықтауды жүзеге асырады; қалдықтарды Städtische Betriebe Minden (коммуналдық кәсіпорындар) тасымалдайды. 864 төсектік Johannes Wesling Klinikum ауруханасы – Minden Lübbecke округіне қызмет көрсететін "Mühlenkreiskliniken" аурухана кешенінің төрт бөлімшесінің бірі. Жаңа аурухана ғимараты 2008 жылы салынды және Minden Häverstädt қаласының оңтүстік бөлігінде орналасқан. Minden-нің Әділет орталығында Солтүстік Рейн-Вестфалияның жеті әкімшілік соты, Детмольд әкімшілік аймағының барлық құзыретімен, Minden Lübbecke округіндегі еңбек дауларын қарастыратын Еңбек соты (Arbeitsgericht) және Minden Lübbecke округіндегі қылмыстық және азаматтық істер бойынша үш жергілікті соттың (Amtsgericht) бірі орналасқан. Minden – батыс қала шебіндегі Герцог фон Брауншвейг казармасында (Herzog von Braunschweig Kaserne) орналасқан неміс-британдық пионерлік көпірлік батальонның (Deutsch/Britisches Pionierbrückenbataillon 130) базасы.

Білім

Қалада барлық типтегі жалпы білім беретін мектептер бар. Қазіргі уақытта (2024) он бір бастауыш мектеп (6-10 жас аралығындағылар), төрт орта мектеп (10-16 жас аралығындағылар) және жоғары сыныптармен орта мектептердің бесеуі (10-19 жас аралығындағылар, университетке түсу емтиханымен – Abitur аяқталады), олардың екеуі жалпы білім беретін мектеп, ал қалған үшеуі "гимназия" типіндегі мектептер, сондай-ақ Freie Waldorfschule (6-18 жас аралығындағылар) және екі кәсіптік колледж бар. Weser Kolleg ересектерге, кәсіби білімі бар азаматтарға, жоғары оқу орнына түсуге мүмкіндік беретін "Abitur" алу үшін "білім алудың екінші жолын" ұсынады. Minden қаласында Hochschule Bielefeld – Қолданбалы ғылымдар және өнер университетінің филиалы бар, ол архитектура, құрылыс инженериясы, технология, инженерия және математика, әлеуметтік ғылымдар, бизнес және денсаулық сақтау салаларында маманданған. OWL Медициналық кампусы Johannes Wesling Klinikum жанында орналасқан, ол Бохум Рур Университетінің университет клиникаларының оқу орталықтарының бірі ретінде медицина студенттері үшін децентрализацияланған кампус болып табылады. 2022 жылы теміржол жүйелері саласында білім беру және зерттеу жүргізу үшін бірнеше университеттердің, кәсіпорындардың және неміс темір жолының бірлескен кластері – RailCampus OWL құрылды. Minden қаласы Volkshochschule (халықтық білім беру орталығын) ұсынады, ол Hille, Petershagen, Porta Westfalica және Bad Oeynhausen қалаларына да қызмет көрсетеді, сонымен қатар муниципалды музыка мектебі де бар.