Американың жергілікті тілдері

Кіріспе

Американың жергілікті тілдері – Американың жергілікті халықтарының, жергілікті емес халықтар келгенге дейін қолданған тілдері. Осы тілдердің мыңнан астамы бүгінде де қолданыста, ал көбісі жойылған. Американың жергілікті тілдерінің барлығы бір-бірімен байланысты емес; олар шамамен жүздей тілдік отбасыға (соның ішінде көптеген жеке тілдерге) жіктеледі, сондай-ақ олар туралы мәлімет жеткіліксіз болғандықтан жіктелмеген көптеген жойылған тілдер де бар. Осы тілдердің кейбіреуін немесе барлығын бір-бірімен байланыстыруға көптеген әрекеттер жасалды, бірақ олардың табысы әртүрлі болды. Ең көп таралғаны – Джозеф Гринбергтың «Америнд» гипотезасы, алайда, әдістемелік кемшіліктері, жалған деректер және туыстық, байланыс және кездейсоқтықты ажырата алмауы себепті, мамандардың көбі оны қабылдамайды. ЮНЕСКО мәліметінше, Американың жергілікті тілдерінің көпшілігі өте қауіпті жағдайда, ал көптегендері тірі емес (туған тілі жоқ, бірақ мұрагерлік тілді қолданушылардың қауымдастығы бар) немесе толығымен жойылған. Ең көп таралған жергілікті тілдер – Оңтүстік кечуа (негізінен Перу мен Боливияның оңтүстігінде сөйленеді) және гуарани (Парагвайде орталықтанған, онда ол испан тілімен бірге мемлекеттік тіл мәртебесін бөліседі), олардың әрқайсысында шамамен алты немесе жеті миллион адам сөйлейді (гуараниде еуропалық тектілер де бар). Тағы да шамамен алты тілде миллионнан астам адам сөйлейді: Боливияның аймара және Мексиканың науатль тілдерінде әрқайсысында екі миллионға жуық адам; Гватемала мен Мексиканың майя тілдері – кекчи, киче және юкатек тілдерінде әрқайсысында шамамен бір миллион адам; сондай-ақ Перу мен Эквадорда тағы бір-екі кечуа тілі бар. 2010 жылғы АҚШ халық санауы бойынша 372 000 адам үйде жергілікті тілде сөйлегенін хабарлады. Канадада 2011 жылғы халық санауы бойынша 133 000 адам үйде жергілікті тілде сөйлегенін хабарлады. Гренландияда халықтың шамамен 90% гренланд тілінде сөйлейді, бұл эскалеут тілдерінің ең көп таралғаны.

none

The Indigenous languages of the Americas are the languages that were used by the Indigenous peoples of the Americas before the arrival of non Indigenous peoples. Over a thousand of these languages are still used today, while many more are now extinct. The Indigenous languages of the Americas are not all related to each other; instead, they are classified into a hundred or so language families (including a large number of language isolates), as well as a number of extinct languages that are unclassified due to the lack of information on them. Many proposals have been made to relate some or all of these languages to each other, with varying degrees of success. The most widely reported is Joseph Greenberg's Amerind hypothesis, which, however, nearly all specialists reject because of severe methodological flaws; spurious data; and a failure to distinguish cognation, contact, and coincidence. According to UNESCO, most of the Indigenous languages of the Americas are critically endangered, and many are dormant (without native speakers but with a community of heritage language users) or entirely extinct. The most widely spoken Indigenous languages are Southern Quechua (spoken primarily in southern Peru and Bolivia) and Guarani (centered in Paraguay, where it shares national language status with Spanish), with perhaps six or seven million speakers apiece (including many of European descent in the case of Guarani). Only half a dozen others have more than a million speakers; these are Aymara of Bolivia and Nahuatl of Mexico, with almost two million each; the Mayan languages Kekchi, Quiché, and Yucatec of Guatemala and Mexico, with about 1 million apiece; and perhaps one or two additional Quechuan languages in Peru and Ecuador. In the United States, 372,000 people reported speaking an Indigenous language at home in the 2010 census. In Canada, 133,000 people reported speaking an Indigenous language at home in the 2011 census. In Greenland, about 90% of the population speaks Greenlandic, the most widely spoken Eskaleut language.

Өмірбаян

Еуропалықтармен алғашқы байланысқа дейін Солтүстік және Оңтүстік Америкада мыңнан астам белгілі тілде сөйленген. Бұл кездесулер 11 ғасырдың басында (Гренландияның скандинавиялық қоныстары және Ньюфаундленд пен Лабрадордағы сәтсіз әрекеттер) мен 15 ғасырдың соңында (Кристофер Колумбтың саяхаттары) арасында болды. Американың бірнеше түпкілікті мәдениеттері өздерінің жазу жүйелерін жасады, ең танымал – майя жазуы. Американың түпкілікті тілдері демографиялық тұрғыдан әртүрлі болды: миллиондаған адам сөйлейтін кечуа, аймара, гуарани және науатль тілдерінен бастап, жүздеген ғана сөйлейтін тілдерге дейін. Колумбияға дейінгі кезеңнен кейін Америкада еуропалық, түпкілікті және африкалық тілдерге негізделген бірнеше түпкілікті креол тілдері пайда болды. Еуропалық отарлаушы елдер мен олардың мұрагер мемлекеттерінің түпкілікті тілдерге қатысты көзқарастары әртүрлі болды. Бразилияда монахтар тупи тілін үйреніп, қолдады. Испанияның көптеген отарларында испан миссионерлері жергілікті тілдер мен мәдениетті үйреніп, жергілікті халыққа өз тілдерінде уағыздады және христиандық дінді олардың дәстүрлі сенімдерімен байланыстырды. Британдық Америка колонияларында Массачусетс шығанағындағы Джон Элиот Киелі кітапты массачусет тіліне аударды, оны вампаноаг немесе натиқ деп те атайды (1661–1663); ол Солтүстік Америкада басылған алғашқы Киелі кітапты шығарды – Элиоттің үнді Киелі кітабы. Еуропалықтар түпкілікті тілдерді қолдануды шектеді, ресми қарым-қатынас үшін өз тілдерін енгізді, басқа тілдердегі мәтіндерді жойды және түпкілікті халықты мектептерде еуропалық тілдерді үйренуге мәжбүрледі. Нәтижесінде түпкілікті тілдер мәдени қысымға ұшырап, сөйлейтін адамдардың саны азайды. 18-19 ғасырларда еуропалық қоныс аударушылар мен әкімшілер Америкаға әкелген испан, ағылшын, португал, француз және голланд тілдері Американың қазіргі ұлттық мемлекеттерінің ресми немесе ұлттық тілдеріне айналды. Көптеген түпкілікті тілдер құрып кету қаупі төніп тұр, бірақ басқалары күшті және миллиондаған адамның күнделікті өмірінің бір бөлігі болып табылады. Кейбір түпкілікті тілдерге олар қолданылатын елдерде ресми мәртебе берілді, мысалы, Парагвайдағы гуарани тілі. Басқа жағдайларда ресми мәртебе тілдердің ең көп таралған аймақтарымен шектеледі. Кейде конституцияларда ресми тіл ретінде бекітілгенімен, олар де-факто ресми қолданыста сирек қолданылады. Мысалы, Перудегі кечуа және Боливиядағы аймара тілдері, практикалық тұрғыдан испан тілі барлық ресми контексте басым. Солтүстік Американың Арктика аймағында Гренландия 2009 жылы калаалисутті өзінің жалғыз ресми тілі деп жариялады. АҚШ-та навахо тілі ең көп таралған түпкілікті тіл, оның 200 000-нан астам сөйлейтіні АҚШ-тың оңтүстік-батысында тұрады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ теңіз жаяу әскерлері кодты сөйлейтін ретінде навахо еркектерін жұмысқа алды.

Over a thousand known languages were spoken by various peoples in North and South America prior to their first contact with Europeans. These encounters occurred between the beginning of the 11th century (with the Nordic settlement of Greenland and failed efforts in Newfoundland and Labrador) and the end of the 15th century (the voyages of Christopher Columbus). Several Indigenous cultures of the Americas had also developed their own writing systems, the best known being the Maya script. The Indigenous languages of the Americas had widely varying demographics, from the Quechuan languages, Aymara, Guarani, and Nahuatl, which had millions of active speakers, to many languages with only several hundred speakers. After pre Columbian times, several Indigenous creole languages developed in the Americas, based on European, Indigenous and African languages. The European colonizing nations and their successor states had widely varying attitudes towards Native American languages. In Brazil, friars learned and promoted the Tupi language. In many Spanish colonies, Spanish missionaries often learned local languages and culture in order to preach to the natives in their own tongue and relate the Christian message to their Indigenous religions. In the British American colonies, John Eliot of the Massachusetts Bay Colony translated the Bible into the Massachusett language, also called Wampanoag, or Natick (1661–1663); he published the first Bible printed in North America, the Eliot Indian Bible. The Europeans also suppressed use of Indigenous languages, establishing their own languages for official communications, destroying texts in other languages, and insisted that Indigenous people learn European languages in schools. As a result, Indigenous languages suffered from cultural suppression and loss of speakers. By the 18th and 19th centuries, Spanish, English, Portuguese, French, and Dutch, brought to the Americas by European settlers and administrators, had become the official or national languages of modern nation states of the Americas. Many Indigenous languages have become critically endangered, but others are vigorous and part of daily life for millions of people. Several Indigenous languages have been given official status in the countries where they occur, such as Guaraní in Paraguay. In other cases official status is limited to certain regions where the languages are most spoken. Although sometimes enshrined in constitutions as official, the languages may be used infrequently in de facto official use. Examples are Quechua in Peru and Aymara in Bolivia, where in practice, Spanish is dominant in all formal contexts. In the North American Arctic region, Greenland in 2009 elected Kalaallisut as its sole official language. In the United States, the Navajo language is the most spoken Native American language, with more than 200,000 speakers in the Southwestern United States. The US Marine Corps recruited Navajo men, who were established as code talkers during World War II.

Солтүстік Америка

Годдард, Айвс. (1999 ж.). Солтүстік Американың жергілікті тілдері мен тілдік отбасылары (ред. және кеңейтілген басылым, қосымшалар мен түзетулермен). [Карта]. Линкольн, Небраска: Небраска университетінің баспасы (Смитсон институты). (Годдардтың 1996 жылғы картасының жаңартылған нұсқасы). Натер, Хэнк Ф. (1984). Белла-Кула тілі. Mercury Series; Канадалық этнология қызметі (No. 92). Оттава: Канаданың ұлттық музейлері. Пауэлл, Джон В. (1891). Мексиканың солтүстігіндегі Американың үнді тілдік отбасылары. Америка этнология бюросының жетінші жылдық есебі (1–142 бб.). Вашингтон, округ Колумбия: Мемлекеттік баспахана. (П. Холдер (ред.), 1966, Франц Боас және Мексиканың солтүстігіндегі Американың үнді тілдік отбасылары туралы нұсқаулық кітабына кіріспе, Дж. В. Пауэлл, Линкольн: Небраска университеті). Пауэлл, Джон В. (1915). Мексиканың солтүстігіндегі америкалық үндістердің тілдік отбасылары (Дж. В. Пауэлл, Америка этнология бюросы қызметкерлері қайта қарады). [Карта]. Америка этнология бюросының түрлі жарияланымдары (No. 11). Балтимор: Hoen. Себеок, Томас А. (ред.). (1973). Солтүстік Америкадағы лингвистика (1 және 2-бөлімдер). Тіл біліміндегі қазіргі үрдістер (том 10). Гаага: Mouton. (Себеок, 1976 ж. қайта басылды). Себеок, Томас А. (ред.). (1976). Американың жергілікті тілдері. Нью-Йорк: Plenum. Шерцер, Джоэл. (1973). Солтүстік Америкадағы аймақтық лингвистика. Т. А. Себеок (ред.), Солтүстік Америкадағы лингвистика (2-бөлім, 749–795 бб.). Тіл біліміндегі қазіргі үрдістер (том 10). Гаага: Mouton. (Себеок, 1976 ж. қайта басылды). Шерцер, Джоэл. (1976). Мексиканың солтүстігіндегі америкалық үнді тілдерінің аймақтық типологиялық зерттеуі. Амстердам: North Holland. Слетчер, Майкл, «Солтүстік Америка үнділері», Уилл Кауфман және Хайди Макферсон (ред.), Ұлыбритания және Америка: мәдениет, саясат және тарих (2 томдық, Оксфорд, 2005). Стертевант, Уильям С. (ред.). (1978 жылдан бастап қазірге дейін). Солтүстік Америка үнділерінің анықтамалығы (том 1–20). Вашингтон, округ Колумбия: Смитсон институты. (Том 1–3, 16, 18–20 әлі жарияланбаған). Ваас, Рюдигер: «Түпкіліктің тілдері». Stoll, Günter, Vaas, Rüdiger: Indianerland-те ізденіс. Hirzel. Штутгарт, 2001, 7-тарау. Вогелин, Карл Ф.; және Вогелин, Флоренс М. (1965). Америка үнді тілдерінің жіктелуі. Әлем тілдері, америкалық фасцикула 2, секция 1.6. Антропологиялық лингвистика, 7 (7): 121–150.

Goddard, Ives. (1999). Native languages and language families of North America (rev. and enlarged ed. with additions and corrections). [Map]. Lincoln, Nebraska: University of Nebraska Press (Smithsonian Institution). (Updated version of the map in Goddard 1996). Nater, Hank F. (1984). The Bella Coola Language. Mercury Series; Canadian Ethnology Service (No. 92). Ottawa: National Museums of Canada. Powell, John W. (1891). Indian linguistic families of America north of Mexico. Seventh annual report, Bureau of American Ethnology (pp. 1–142). Washington, D. C.: Government Printing Office. (Reprinted in P. Holder (Ed. ), 1966, Introduction to Handbook of American Indian languages by Franz Boas and Indian linguistic families of America, north of Mexico, by J. W. Powell, Lincoln: University of Nebraska). Powell, John W. (1915). Linguistic families of American Indians north of Mexico by J. W. Powell, revised by members of the staff of the Bureau of American Ethnology. (Map). Bureau of American Ethnology miscellaneous publication (No. 11). Baltimore: Hoen. Sebeok, Thomas A. (Ed.). (1973). Linguistics in North America (parts 1 & 2). Current trends in linguistics (Vol. 10). The Hauge: Mouton. (Reprinted as Sebeok 1976). Sebeok, Thomas A. (Ed.). (1976). Native languages of the Americas. New York: Plenum. Sherzer, Joel. (1973). Areal linguistics in North America. In T. A. Sebeok (Ed. ), Linguistics in North America (part 2, pp. 749–795). Current trends in linguistics (Vol. 10). The Hauge: Mouton. (Reprinted in Sebeok 1976). Sherzer, Joel. (1976). An areal typological study of American Indian languages north of Mexico. Amsterdam: North Holland. Sletcher, Michael, 'North American Indians', in Will Kaufman and Heidi Macpherson, eds., Britain and the Americas: Culture, Politics, and History, (2 vols., Oxford, 2005). Sturtevant, William C. (Ed.). (1978–present). Handbook of North American Indians (Vol. 1–20). Washington, D. C.: Smithsonian Institution. (Vols. 1–3, 16, 18–20 not yet published). Vaas, Rüdiger: 'Die Sprachen der Ureinwohner'. In: Stoll, Günter, Vaas, Rüdiger: Spurensuche im Indianerland. Hirzel. Stuttgart 2001, chapter 7. Voegelin, Carl F.; & Voegelin, Florence M. (1965). Classification of American Indian languages. Languages of the world, Native American fasc. 2, sec. 1.6). Anthropological Linguistics, 7 (7): 121–150.