Кіріспе
Эгей теңізіндегі грек аралы Иос, Ио немесе Нио (Ίος, ; Ἴος ; жергілікті Ниос, Νιός) — Эгей теңізіндегі Кикладтар тобына жататын грек аралы. Иос – көп жағынан теңізге тік жарлары бар таулы арал. Ол Наксос және Санторини арасында, олардың арасында орналасқан. Оның ұзындығы және ені шамамен км, ал ауданы км². 2021 жылы халық саны 2299 адамды құрады (20 ғасырда 3500 адамнан азайған). Иос Тира аймақтық бөлігінің құрамына кіреді.
the Greek island
Ios, Io or Nio (Ίος, ; Ἴος ; locally Nios, Νιός) is a Greek island in the Cyclades group in the Aegean Sea. Ios is a hilly island with cliffs down to the sea on most sides. It is situated halfway between Naxos and Santorini. It is about long and wide, with an area of Population was 2,299 in 2021 (down from 3,500 in the 20th century). Ios is part of the Thira regional unit.
Хора
Иос порты солтүстік-батыстағы Ормос шығанағының басында орналасқан. Жақын маңдағы төбеден Хораға дейін жол салынған. Хора – грек тілінде аралдағы басты ауылды білдіретін сөзбен аталған, ақ түсті және киклад стиліндегі ауыл, көптеген баспалдақтары мен тар жолдары бар, сондықтан көліктерге қатынау қиын. Бүгінде осы ауылдағы басты жол туризмге толығымен берілген, онда келушілерге арналған мейрамханалар, бутиктер, барлар мен дискотекалар орналасқан. Иос порты мен Хора ауылынан басқа, аралда ірі жағажайлардың (Теодоти, Каламос, Манганари) жанында шашыраңқы үйлерден тұратын бірнеше шағын елді мекендер бар. 1990 жылдан бері арал әкімі Пуссеос Иос дамуына жұмыстануда, оның мақсаты – әртүрлі туристерді тарту. Еуропалық қауымдастықтың қаражатымен бірнеше жол салынды, олардың барлығы асфальтталған, ал ауыл төбесінде неміс сәулетшісі Питер Хаупт көркем амфитеатр құрды.
Атауы
Плутархтың айтуынша, бұл атау ежелгі грек тіліндегі "ἴα" (ia) сөзінен, яғни бәйшешек гүлдерінің атынан шыққан деп есептеледі, себебі олар аралда көптеп кездесетін және бұл ең қабылданған этимологиялық түсіндірме. Сонымен қатар, атау финикиялық "iion" сөзінен туындаған болуы мүмкін, ол "тас үйіндісі" деген мағынаны білдіреді. Плиний Ескісі де аралда тұрған иониялықтардың атынан бұл атаудың шыққандығын жазған. Османдық кезеңде арал Анза немесе Айна деп аталған, ал қазіргі атауы 19 ғасырда, 2000 жылдан астам қолданысқа енгеннен кейін ресми түрде бекітілді. Көне заманда арал "Φοινίκη" (Phiniki) деп те аталған, осылай финикиялықтар оны атаған. 3-ші ғасырда арал Аралдар лигасына қосылғанда, Птолемей II-нің әйелі Арсинояның құрметіне уақытша Арсиноэ деп аталған болуы мүмкін. Османдық үстемдік кезінде саяхатшылардың жазбаларында кездесетін "Кіші Мальта" атауы аралдағы қарақшылардың үнемі болуымен байланысты. Латын әрпімен жазылатын тілдерде аралдың атауы Нио немесе Ио болып келеді.
Демография
2011 жылғы Грекия халық санағы бойынша, Иоста 2084 адам тұрады. Оның 1754-і астанасы Хора қаласында тұрады. 1940 жылдардан 1970 жылдардың басына дейін аралдың халқы тұрақты түрде азайды. Бұл құбылыстың басты себептері көші-қон, сол кездегі эпидемиологиялық жағдайлар және, шамалы дәрежеде, соғыс кезінде 18-ден 45 жасқа дейінгі ер адамдардың қаза болуы болды.
Білім
1827 жылы Иостың жергілікті басшылары Грекияның революциялық үкіметіне хат жазып, аралда мектеп ашуды сұрады. 1850 жылдары барлық жастағы аз ғана оқушыны қабылдайтын алғашқы мектеп ашылды. Бұл мектеп Skolarcheion (грекше: Σχολαρχείον) деп аталды, ол негізінен бастауыш мектеп деңгейінде болса да, кейбір орта мектеп курстарын да қамтыды. Көптеген оқушылар сол кезде мектепті бітіре алмады, себебі олардың уақыты отбасына шаруалық жұмыстарда көмектесуге кетіп жатты. Осының салдарынан көптеген балалар сауатсыз болып өсті. Әулеті жақсы жағдайлы отбасылар балаларын жақын аралдардағы мектептерге жіберді. 1936 жылдан бастап алғашқы бастауыш мектеп салынды. 1972 жылы алғашқы балабақша, ал 1980 жылы жоғары сыныптар бар бірінші орта мектеп ашылды. Бүгінде Хорада балабақша, орта мектеп, жоғары мектеп және EPAL кәсіптік-техникалық орта мектебі бар.
Тарихқа дейінгі дәуір
Айос ежелгі тарих заманынан бастап, қауіпсіз табиғи портының арқасында Критке қарайтын теңіз жолдарында маңызды рөл атқарды. Археологтар Скаркос төбесіндегі ерте Кикладтық қонысын және аралдағы басқа да тарихи алдындағы тұрақтарды тапты. Айос миной және одан кейін микендік өркениеттердің ықпалында болды. Финикиялықтар аралға келгендігі мүмкін, және б.з.д. 9 ғасырына дейін олардың болуы сақталды. Кейіннен Айос Иония құрамына кірді, бұл туралы Делиан амфиктионисіндегі мүшелігі куәлік етеді. 534 жылдан бастап арал Афинаға салық төледі.
Орта ғасырлар
Албандар Иос аралына Криспи әулетінің шақыруымен немесе 1579 жылы аралды халқы құлдыққа сатылғаннан кейін қайта жандандыру үшін қоныстанды. 1558 жылы арал тұрғындары құлдыққа сатылған еді. Иостың албаниялықтары 18 ғасырдың екінші жартысында гректер аралға қоныстанған кезде тілдік жағынан сіңіріліп кетті.
1820-шы жылдар
Иос аралында күшті теңіз күштері болмаса да, Грекияның Тәуелсіздік соғысы 1821 жылы басталғанда революция туын көтерген алғашқы аралдардың бірі болды. Иос 1821 жылғы 9 шілдеде Кушадасы шайқасына, сондай-ақ 1823 жылы Астроста өткен Екінші Ұлттық жиналысқа және 1827 жылы Троезенде өткен Үшінші Ұлттық жиналысқа қатысты.
Қазіргі заман
Қазіргі заманда арал 1970 жылдары Еуропа жастары үшін күнделікті жақсы танылатын туристік орынға айнала бастады. Бүгінде Иос жастар мен ойын-сауық аралы ретіндегі беделін сақтап тұр, оның жақсы дамыған туристік инфрақұрылымы, портында ұйымдастырылған марина және жеткілікті жол желісі бар. Діни жағынан алғанда, оның аумағы қазір Грекия шіркеуінің Тера, Аморгос және аралдар православиелік митрополиясының құрамына кіреді.
Аңыз
Бұл арал Гомермен тығыз байланысты, өйткені аңыз бойынша Гомер Иос аралында қайтыс болған. Гректердің ең ұлы эпикалық ақыны саналатын ол, Пифия оракулын бұзғаны үшін өлген деседі. Паусаниастың айтуынша, Гомер Пифиядан өз ата-анасы мен тегі туралы сұрау үшін Дельфи оракулына барған. Пифия оракул арқылы былай деп жауап берді: "Анаңның үйі – Иос аралы, ол сені өлгенде қабылдайды, бірақ кішкентай балалардың жұмбағына сақ болу керек". Алайда ақын оракулдың ескертуін елемей, Иосқа сапар шекті. Сол жерде ол жағалауда балық аулап жүрген бірнеше кішкентай балаға кездесті. Ол: «Не ұстадыңдар?» – деп сұрағанда, балалар: «Ұстағанды қалдырамыз, ұстамағанды аламыз» – деп жауап берді. Балалар біт туралы әңгімелесіп отырған екен. Тапқандарды өлтірген, ал таппағандар басына қонған. Гомер жауап таба алмады, бірақ Пифияның ескертуін есіне алды. Ол қорқып, дереу қашып кетті. Жол батпақты болғандықтан, ақын асығысқанда тайғалып, құлап, басын соғып, көз жұмды. Тағы бір нұсқа бойынша, Гомер жұмбақты шеше алмағанына қайғыдан қайтыс болса, үшінші нұсқада ол бұрыннан ауыр сырқатқа шалдыққандықтан, өлімі жақын екенін білген соң Иосқа барған делінеді. Әрине, Гомердің өлімі тарихи деректерге емес, ауызша тараған аңыздар мен дәстүрлерге негізделген. Паусаниа бұл халық арасында кең таралған оқиғаны ғана жазбаға алған. 1884 жылдың 25 қаңтарында Гомердің бейітін Киклад аралдарын аралап жүрген Теодор және Мейбл Бент зерттеген.
Жағажайлар
Айос көптеген жас туристерді қызықтырады, олардың көпшілігі 1970-ші жылдары түн бойы көңіл көтеріп, кейін Милопотас жағажайында ұйықтайтын. Бүгінде Милопотас жағажайы Миконостың Платис-Диалос және Парадайс-Бич жағажайлары сияқты, жаппай туризмге арналған курортқа айналды.
Климат
Иостың ыстық, жартылай құрғақ климаты бар (Кёппен климаттық жіктелімі: BSh). Басқа Киклад аралдары сияқты, жазда солтүстіктен тұрақты жел соғады, ол "мельтеми" деп аталады және температураны жұмсартады.