Кіріспе

Исламда мұсылман және мұсылман емес жерлердің шекарасы

Классикалық ислам құқығында, ислам әлеміндегі әлемнің негізгі бөлімдері – dar al Islam (әдетте, Ислам аумағы / Құдайға ерікті мойынсұну), ислам заңы үстемдік құратын аймақтарды білдіреді, dar al sulh (әдетте, келісім аумағы) – мұсылман үкіметімен бітім шарты жасасқан мұсылман емес жерлерді, және dar al harb (әдетте, соғыс аумағы) – исламды қабылдауға “шақырылған” мұсылман емес елдердің іргелес аймақтарын көрсетеді. Араб тіліндегі dar (دار) сөзінің жекеше түрі сөздік мағынасында “үй”, “мекен”, “құрылыс”, “орталық”, “жер” немесе “ел” дегенді білдіруі мүмкін. Ислам құқығында ол көбінесе әлемнің бір бөлігін білдіреді. Dar al Islam және dar al harb сияқты исламдағы “мекендер” немесе “бөлімдер” ұғымдары Құранда немесе хадисте кездеспейді. Әбу әл-Фадлдың сөзіне сәйкес, Құранда тек “Ақырет мекені” мен “дүниелік өмір мекені” туралы айтылады, ал біріншісі екіншісінен айқын артықшылыққа ие деп сипатталады. Ертедегі ислам ғалымдары осы терминдерді Мұхаммедтің өмірінен кейін шамамен бір ғасыр өткен соң жалғасқан мұсылман жаулауларына қатысты құқықтық шешімдерді анықтау үшін жасады. Бұл терминдерді алғаш рет Иракта Әбу Ханифа және оның шәкірттері Әбу Юсуф пен әл-Шейбани қолданды. Левант аймағында әл-Авзаи, ал кейін әл-Шафии осы салада жетекшілік етті. Dar al harb ұғымы мұсылман әлемінің саяси фрагментациясы сияқты тарихи өзгерістерге ұшырады және қазіргі күні маңыздылығы төмендеді.

Исламның алғашқы діни бөліністері

Ертедегі исламдық құқық теориясы әлемді екіге бөлді: "Ислам мекені" және "соғыс мекені". Біріншісі, dar al Islam деп аталатын, кейде Pax Islamica деп те айтылатын, мұсылмандар мен мұсылман емес азаматтар ислам үстемдігінде өмір сүрген аймақтарды қамтыды. Екіншісі – Дар-әл-Харб, мұсылман емес, әсіресе, сенімсіздер басқарған жерлер. Дар-әл-Ахд мұсылмандармен шабуылдаспау немесе бейбітшілік шарты жасасқан мұсылман емес үкіметтердің билігіндегі аумақтар үшін қосымша бөлім ретінде қарастырылды, бұл екі негізгі бөлімнің арасындағы белгілі бір аралық мәртебе еді.

Қазіргі заманғы бөлінуді қолдану

Исламдық көзқарастар арасында ертедегі аумақтық исламдық ұғымдарды қазіргі әлемге қолдану мәселесінде пікір қақтығысы бар. Көптеген ислам ғалымдары ертедегі исламдық бөліністердің қазіргі заманғы әлемге ешқандай қатысы жоқ деген пікірде, ал басқалары оларды кейбір нақты жағдайлар мен аумақтарда қолдануға болатынын, ал радикалдық көзқарастар негізгі түсіндірмеге берік тұратынын айтады. Мұхаммед Ханиф Хасанның сөзіне сүйенсек, бүгінгі күнгі көптеген зайырлы мұсылман елдері Дар-әл-Ислам емес, ал мұсылман әлемімен соғыста болмайтын мұсылман емес елдердің көпшілігі Дар-әл-Харб емес деп айтуға болады. Мұндай нюанстар қазіргі әлемде мұсылмандардың мұсылман еместермен мәңгілік соғыста болуы идеясына қарсы келеді, себебі қазіргі халықаралық жүйе классикалық ислам ғалымдары бұл жіктемелерді жазған кезеңнен бері қатты өзгерді, сондықтан жаңа ойлау мен көзқарас қажет. Әрі, Хасанның айтуынша, бүгінгі контексте БҰҰ-ға мүше болған кез келген мұсылман мемлекеті, БҰҰ хартасы арқылы БҰҰ-ның барлық басқа мүшелерімен әдепкі бойынша бейбіт келісімде болады. Мұсылман мемлекеті БҰҰ-ға мүше болуға келісім жасағанда, ол шын мәнінде келісімге кіріседі. Ислам мұсылмандардан, келісім мұсылмандармен немесе мұсылман емес адамдармен жасалғанына қарамастан, келісілген барлық шарттарды орындауды талап етеді, бұл туралы Құранның 5:1, 2:177 аяттарында көрсетілген.