Кіріспе

Неміс философы Самуэль Фрайхерр фон Пуфендорф (8 қаңтар 1632 – 26 қазан 1694) – неміс юрисі, саяси философ, экономист және тарихшы. Ол Самуэль Пуфендорф болып дүниеге келді және 1694 жылы асылданды; 62 жасында қайтыс болғанға дейін бірнеше ай бұрын Швеция королі Карл XI оны барон титулына ие етті. Оның еңбектерінің арасында Томас Гоббс пен Гуго Гроцийдің табиғи құқық теорияларына жасаған түсіндірмелері мен түзетулері бар. Оның саяси идеялары Америка революциясының мәдени тұғырнамасының бір бөлігін құрайды. Пуфендорф Германиядағы ағартушылықтың маңызды алғыкөрушісі саналады. Ол діни топтармен үнемі дауласып, догма және ілім мәселелерінде дәстүрлі христиандық көзқарастарды ұстанғанына қарамастан, дінге қарсы айыптаулардан өзін қорғауға жиі мәжбүр болды. "De habitu religionis christianae ad vitam civilem" еңбегінде ол шіркеу мен мемлекеттік биліктің шектерін көрсетеді. Бұл еңбек алғаш рет шіркеу басқаруының «коллегиялық» теориясын (Kollegialsystem) ұсынды, оны кейіннен көрнекті лютерандық теолог дамытты, бұл Германиядағы және әсіресе Пруссиядағы шіркеу мен мемлекет қатынастарының негізін құрады. Бұл теория шіркеу мәселелеріндегі жоғарғы билікті (Kirchenhoheit немесе jus circa sacra) мемлекеттің билігіне тән деп есептейді, ол әрбір діни қауымға қатысты, ал шіркеу билігі (Kirchengewalt немесе jus in sacra) шіркеуге тән, бірақ кейбір жағдайларда шіркеу органының келісімімен мемлекетке беріледі. Бұл теория маңызды болды, өйткені мемлекеттен шіркеуді ажыратып, сонымен бірге соңғысының жоғары билігін сақтап, төзімділік принципіне жол ашты. Ол 18 ғасырда Пруссияда белгілі бір деңгейде іске асырылды; бірақ 19 ғасырдағы саяси өзгерістер әртүрлі мемлекеттік басшылықтардағы конфессиялардың араласуына әкелгенге дейін Германияда толыққанды қабылданбады. Теория бастапқыда Рим католик епископатында қабылданбады, бірақ бұл протестанттық үкіметтерге өз мемлекеттеріндегі Рим католик шіркеуіне қатысты Риммен ғана жұмыс істеуге мүмкіндік берді. 1688 жылы Пуфендорфты Бранденбург курфюрсі Фридрих Вильгельмнің қызметіне шақырды. Ол шақыруды қабылдады, бірақ ол келгеннен кейін курфюрст қайтыс болды. Оның ұлы Фридрих III әкесінің уәделерін орындады; және тарихшы және жеке кеңесші Пуфендорфқа Курфюрст Фридрих Вильгельмнің тарихын жазу тапсырылды (De rebus gestis Frederici Wilhelmi Magni). Швеция королі Пуфендорфқа деген ықыласын жалғастырды және 1694 жылы оны барон етіп тағайындады. Сол жылы Швецияда болған кезде Пуфендорф инсульт алды және 1694 жылдың 26 қазанында Берлинде қайтыс болды. Ол Санкт-Николай шіркеуіне жерленді, онда оның есіміне арналған жазу әлі де сақталып тұр. Берлиндегі тарихшылық қызметінде оны Шарль Ансиллон алмастырды.

Табиғи және ұлттық

1672 жылы "De iure naturae et gentium" еңбегі жарық көрді. Бұл еңбек Гроцийдің теориясын және Гоббстің көптеген идеяларын негізге алып, оларға Пюфендорфтың халықтар құқығын дамытуға бағытталған өз ойларын қосты. Пюфендорф табиғи заң осы өмірдің шегінен аспайды және тек сыртқы іс-әрекеттерді ғана реттейді деп тұжырымдайды. Ол сондай-ақ Гоббстың табиғат күйінің соғыс немесе қақтығыс күйі екендігі туралы тезисін сынға алады. Пюфендорф үшін де табиғат күйі бар, бірақ ол бейбітшілік күйі. Дегенмен, бұл табиғи бейбітшілік әлсіз және тұрақсыз. Мемлекеттік құқық тұрғысынан алғанда, мемлекетті (цивитас) моральдық тұлға (персона моралис) ретінде мойындай отырып, Пюфендорф мемлекеттің еркі оның құрамындағы жеке еріктердің жиынтығынан артық емес екенін айтады; сондықтан мемлекет адам қауіпсіздігі үшін қажетті тәртіпке бағынуы тиіс. Бұл "бағыну", яғни бағыныштылық және өзара құрмет сезімі, Пюфендорф үшін ақылдың негізгі заңы болып табылады, ол табиғи заңның негізі есебінде қызмет етеді. Ол халықаралық құқық тек христиан елдерімен ғана шектеліп қалмауы керектігін, барлық халықтар арасында ортақ байланыс құруы тиіс екенін, себебі барлық ұлттар адамзаттың бір бөлігі болып табылады деп қосады.

De Officio Hominis et Civis Juxta Legem Naturalem (Жұмыс пен адамгершілік арасындағы табиғи қатынас)

De Officio Hominis et Civis Juxta Legem Naturalem ("Адам мен азаматтың борышы туралы") еңбегінде Пуфендорф міндеттерді бірнеше санатқа бөледі: Құдайға қатысты міндеттер, өзіне қатысты міндеттер және басқаларға қатысты міндеттердің түрлері. Өзіне қатысты міндеттер "жанның міндеттері" – дағдылар мен қабілеттерді дамыту сияқты, және "дене міндеттері" – өзіне зиян келтірмеуді қамтиды деп жіктелген.

Мұрасы мен беделі

Джон Локк, Дэвид Юм, Эдвард Гиббон, Вольтер, Жан Жак Руссо және Денис Дидро барлығы Пюфендорфты құқық оқу бағдарламаларына қосуды ұсынды, және ол Блэкстоун мен Монтескьеге зор ықпал етті. Пюфендорфтың Лейбницбен болған жанжалы оның айбыбын азайтты. Пюфендорф пен Лейбниц көптеген діни көзқарастарды ортақтастырды, бірақ олардың философиялық негіздері әртүрлі болды, Пюфендорф Киелі кітапқа қатаң сенушілікке бейімделді.