Кіріспе
Біреуге немесе бір нәрсеге, немесе этикалық ұғым атынан әрекет етуге жасалған міндеттеме немесе қарыз ("due" – "қажет" деген мағынаны білдіреді; "devoir" – "қажетті", "debere" – "қарыз", содан "debt" – "қарыз" сөзі шыққан). Міндет – белгілі бір әрекетті жалпы жағдайда немесе нақты жағдайлар туындағанда орындауға жасалған міндеттеме немесе үміт. Міндет этика немесе моральдық жүйеден, әсіресе ар-ұяты жоғары мәдениетте туындауы мүмкін. Көптеген міндеттер заңмен белгіленеді, кейде орындамаған жағдайда жаза немесе жауапкершілік көзделеді. Өзінің міндетін орындау үшін жеке мүддеден кейде бас тарту қажет болуы мүмкін. Міндет сезімі – жеке міндеттерін орындауға ұқыпты қараушы немесе өз мамандығын сеніммен білетін адамның ізгілігі немесе мінездік ерекшелігі. Міндет сезімі отбасылық қысым мен тілектерді қанағаттандыру қажеттілігінен де туындауы мүмкін. Бұл көбінесе әскери-патриоттық рухта қарастырылады. Ерте римдік философ Цицерон "Міндеттер туралы" еңбегінде міндеттердің төрт түрлі көзден туындайтынын айтады:
адам болудың нәтижесінде,
өмірдегі белгілі бір орнының нәтижесінде (отбасы, ел, жұмыс),
өз мінезінің нәтижесінде,
өзіне қойған моральдық талаптарының нәтижесінде.
the ethical concept
A duty (from "due" meaning "that which is owing"; , past participle of devoir; debere, debitum, whence "debt") is a commitment or expectation to perform some action in general or if certain circumstances arise. A duty may arise from a system of ethics or morality, especially in an honor culture. Many duties are created by law, sometimes including a codified punishment or liability for non performance. Performing one's duty may require some sacrifice of self interest. A sense of duty is also a virtue or personality trait that characterizes someone who is diligent about fulfilling individual duties or who confidently knows their calling. A sense of duty can also come from a need to fulfill familial pressures and desires. This is typically seen in a militaristic/patriotic way. Cicero, an early Roman philosopher who discusses duty in his work “On Duties", suggests that duties can come from four different sources:
as a result of being a human
as a result of one's particular place in life (one's family, one's country, one's job)
as a result of one's character
as a result of one's own moral expectations for oneself
The specific duties imposed by law or culture vary considerably, depending on jurisdiction, religion, and social normalities.
Заң немесе мәдениет жүктеген нақты міндеттер географиялық орналасуына, дініне және әлеуметтік нормаларына байланысты едәуір өзгеруі мүмкін.
the ethical concept
A duty (from "due" meaning "that which is owing"; , past participle of devoir; debere, debitum, whence "debt") is a commitment or expectation to perform some action in general or if certain circumstances arise. A duty may arise from a system of ethics or morality, especially in an honor culture. Many duties are created by law, sometimes including a codified punishment or liability for non performance. Performing one's duty may require some sacrifice of self interest. A sense of duty is also a virtue or personality trait that characterizes someone who is diligent about fulfilling individual duties or who confidently knows their calling. A sense of duty can also come from a need to fulfill familial pressures and desires. This is typically seen in a militaristic/patriotic way. Cicero, an early Roman philosopher who discusses duty in his work “On Duties", suggests that duties can come from four different sources:
as a result of being a human
as a result of one's particular place in life (one's family, one's country, one's job)
as a result of one's character
as a result of one's own moral expectations for oneself
The specific duties imposed by law or culture vary considerably, depending on jurisdiction, religion, and social normalities.
Балалық міндет
Көптеген мәдениеттерде балалардың отбасына қатысты міндеттерді атқаруы күтіледі. Бұл отбасының қоғам алдындағы абыройын сақтау, отбасының мәртебесін арттыратын некеге тұру немесе ауырған туыстарына күтім жасау түрінде болуы мүмкін. Осы отбасылық бағытталған міндет сезімі Конфуцийдің ілімдерінің аса маңызды аспектісі болып табылады және ол сяо, яки ұл-қыздардың ата-анаға құрметі деп аталады. Осылайша, ұл-қыздардың құрметіне байланысты міндеттер ғасырлар бойы Шығыс Азия халқының өмірінде зор рөл атқарды. Мысалы, ежелгі Қытайдан шыққан «Леди Фэн және аю» суреті императордың әйелінің күйеуі мен ашулы аюдың арасына өзін салған батырлық әрекетін бейнелейді. Бұл – ұлылыққа лайықты мінез-құлықтың үлгісі ретінде қарастырылуы керек. Ұл-қыздардың құрметі соншалықты маңызды саналады ki, кейде ол басқа да маңызды қасиеттерден жоғары қойылады: Мысалы, қазіргі заманда «Корея, Жапония, Тайвань, Малайзия, Сингапур, Индонезия және Азияның басқа да елдерінде әйелдерді фабрикада жұмыс істеуге итермелейтін ұл-қыздардың құрметімен байланысты мәселелер тайлық бәделердің тері саудасында жұмыс істеуінің басты себептерінің бірі ретінде жиі айтылады». Ұл-қыздардың құрметінің маңыздылығын Конфуцийдің «Таңдамаларынан» алынған мына цитатамен түсіндіруге болады: «Юй Цзы былай деді: «Жақсы ұл және жас жігіттей мойынсұнғыш мінез-құлқы бар адамның жоғары тұрғандарға қарсы келуге бейімділігі болуы сирек, ал мұндай бейімділігі жоқ адамның бүлік көтеруге бейімділігі жоқ». Адам өз күшін тамырларға жұмсауы керек, себебі тамырлар қалыптасқаннан кейін Жол олардан өседі. Ұл ретінде жақсы және жас жігіттей мойынсұнғыш болу, адамның мінезінің тамыры болуы мүмкін».
Әртүрлі мәдениеттерде
Бұл міндет әртүрлі мәдениеттер мен құрлықтарда өзгеше. Азия мен Латын Америкасындағы міндет сезімі Батыс мәдениетіне қарағанда көбірек салмаққа ие. Отбасылық міндеттерге қатысты жүргізілген зерттеуге сәйкес: Азия мен Латын Америкасының жасөспірімдері еуропалық текті жастастарына қарағанда отбасына көмектесу, құрмет көрсету және қолдау көрсету бойынша мықтырақ құндылықтар мен үміттерге ие болды. Азия мен Латын Америка мәдениеттеріндегі терең тамырланған борыш сезімі, Батыс мәдениетімен салыстырғанда, міндеттілікке деген күшті сезімді күшейтеді. Майкл Пелец өзінің «Қазіргі Азиядағы гендер, сексуалдық және дене саясаты» атты кітабында борыш ұғымын талқылайды: Балалық борыш туралы түсініктер көбінесе үйдің мүддесі үшін, және кейде тұқымдық кланның мүддесі үшін балалардың адалдығын, еңбек күшін және басқа да ресурстарын жұмылдыру үшін қолданылады. Оларға сәйкес келетін ата-аналық құрмет туралы ілімдер қарттарға үлкен құрмет пен демеу болуы мүмкін, бірақ олар ата-аналарының (және әже-шешелерінің) тілектерін және айтылмаған күтулерін орындауға міндеттелгендер үшін стресстік, қысымдық немесе екеуі де болуы мүмкін. Азия мен Таяу Шығыста ресімделген неке – күтілетін міндеттің мысалы. Мұндай некеде әйел күйеуінің отбасына көшіп, балаларын тәрбиелеуі күтіледі. Патрилокал тұру жиі кездеседі; ер адам әйелмен бірге тұратыны сирек, немесе жас жұбайларға өз үйлерін және өмірін басқа жерде бастауға рұқсат берілмейді. Олардың бүкіл отбасын еңбекпен қамтамасыз етулері және шаруашылық пен отбасының күтімін жасаулары керек. Егдеу ұрпақ балалары мен немерелерінің отбасыларынан көмекке сенеді. Бұл міндеттің мағынасы – отбасының тұқымын сақтап, қарттардың қажеттіліктерін орындау.
Asian and Latin American adolescents possessed stronger values and greater expectations regarding their duty to assist, respect, and support their families than their peers with European backgrounds. The deeply rooted tradition of duty among both Asian and Latin American cultures contributes to much of the strong sense of duty that exists in comparison to western cultures. Michael Peletz discusses the concept of duty in his book Gender, Sexuality, and Body Politics in Modern Asia:
Notions of filial duty are commonly invoked to mobilize the loyalties, labor power, and other resources children in the ostensible interests of the household and, in some cases, those of the lineage clan as a whole. Doctrines of filial piety attuned to them may thus be a source of great comfort and solace to the elders but they can also be experienced as stressful, repressive, or both by those who are enjoined to honor their parents’ (and grandparents’) wishes and unspoken expectations. An arranged marriage is an example of an expected duty in Asia and the Middle East. In an arranged marriage relating to duty, it is expected that the wife will move in with the husband's family and household to raise their children. Patrilocal residence is usual; rarely does the man move in with the woman, or is the married couple allowed to start their own household and life somewhere else. They need to provide for the entire family in labor and care for the farms and family. Older generations rely on help from their children's and grandchildren's families. This form of duty is keeping the lineage of a family intact and obliging to the needs of elders.
Ницше
Фридрих Ницше – борыш ұғымын қатаң сынағандардың қатарында. "Ішкі қажеттілік, терең жеке тілек, ләззатсыз, тек "міндет" машинасындай жұмыс істеу, ойлау және сезіну адамды неден жылдам құртады?" – деп сұрайды ол. Ницше жоғары білімнің міндеті – "адамдарды машинаға айналдыру" екенін айтады. Адамдарды машинаға айналдырудың жолы – оларды көңіл көшіруге үйрету. Ницше айтуынша, бұл борыш ұғымы арқылы іске асырылады. Артур Шопенгауэрдің, соның ішінде "Мораль негізі" атты еңбегі Ницшеге зор әсер етті. Бұл әсерлер Ницшеге бірқатар өзгерістер жасауға, моральдың "мұңға бату немесе көңіл жағудан" туындайды деген пікірге қарсы тұруға итерді. Оның орнына Ницше моральдың өмірдің өзін жеңуінде, билікке ұмтылыс арқылы жатқанын мәлімдеді. Осы өзгерістердің бір бөлігі ретінде Ницше бұрын Иммануил Кант пен Шопенгауэр талқылаған "борыш" және "аяныш" сияқты ұғымдарды зерттеді.
Айн Рэнд
Айн Рэнд, Ницшенің жас әзілкесі, өзінің моральдық негізін Канттың міндет тақырыбына қарсы орнатты. "Деонтологиялық теорияда барлық жеке тілектер мораль аймағынан қуылды; жеке тілекке моральдық маңыз берілмейді, ол жарату тілегі немесе өлтіру тілегі болсын. Мысалы, егер адам өмірін міндеттен тудырмаса, онда мұндай мораль оны адал еңбекпен немесе қарақшылықпен қамтамасыз ету арасында ешқандай айырма жасамайды. Егер адам адал болғысы келсе, ол моральдық мақтауға ие болмайды; Кант айтқандай, мұндай адалдық 'мақтауға лайық', бірақ 'моральдық маңызы жоқ'".