Ирак соғысына дейінгі БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің позициялары

Кіріспе

Қауіпсіздік Кеңесінің соғысқа дейінгі позициялары

2003 жылдың наурызында АҚШ үкіметі "дипломатия сәтсіз аяқталды" деп мәлімдеді және Саддам Хусейн басқарған Иракты АҚШ пен Ұлыбритания оның қасында бар деп таластаған жаппай қырып-жоятын қарулардан тазартатын "еріктілер коалициясымен" алға жылжып, соғыс бастайтынын хабарлады. 2003 жылғы Иракқа басып кіру бірнеше күннен кейін басталды. Осы шешімге дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің мүшелері арасында ахуалды қалай шешу мәселесі бойынша кең дипломатиялық талқылаулар және пікір алмасулар өтті. Осы мақалада осы мемлекеттердің 2002–2003 жылдар аралығындағы позицияларының өзгеруі қарастырылады.

Тарих

2002 жылға дейін Қауіпсіздік Кеңесі Ирак туралы 16 резолюция қабылдады. 2002 жылы Қауіпсіздік Кеңесі бірауыздан 1441-ші резолюцияны қабылдады. 2003 жылы АҚШ, Ұлыбритания және Испания үкіметтері Ирак мәселесі бойынша тағы бір резолюция ұсынды, оны олар "он сегізінші резолюция" деп, ал басқалары "екінші резолюция" деп атады. Алайда, Кеңестің бірнеше тұрақты мүшелері кез келген жаңа резолюцияға қарсы дауыс беретіні анық болған соң, бұл резолюция ұсынысы кері тартылды, осылайша вето құқығы қолданылар еді. Егер мұндай жағдай орын алғанда, Иракқа шабуыл жасауды көздеген тараптарға Кеңес бұл шабуылға рұқсат берді дегенді дәлелдеу одан да қиын болар еді. Қауіп-қатерлер мен ықтимал ветоларға қарамастан, коалиция Кеңесте АҚШ, Ұлыбритания, Испания және Болгариядан артық төрт дауысқа ешқашан кепілдік бермеді, ал тоғыз дауысқа қол жеткізу талабы орындалмады. 2004 жылдың 16 қыркүйегінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Кофи Аннан шабуыл туралы айтқан сөзінде: "Бұл БҰҰ Жарғысына сәйкес емес екенін мәлімдедім. Біздің тұрғымыздан, Жарғыға сәйкес, бұл заңсыз болды" деді. Бұл мәлімдемеге халықаралық құқық сарапшылары тарапынан қарсылық білдірілді.

Тексерулер

1441-ші резолюция қабылдағаннан кейін, 2002 жылғы 8 қарашада Біріккен Ұлттар Ұйымының Бақылау, тексеру және инспекциялау комиссиясының қару-жарақ инспекторлары Біріккен Ұлттар Ұйымы кері қайтарып алғаннан кейін алғаш рет Иракқа оралды. Ирактың жаппай қырып-жоятын қарулары бар ма, жоқ па, оны комиссия төрағасы Ханс Бликс және Халықаралық атом энергиясы агенттігінің төрағасы Мохамед Эль-Барадей зерттеді. Инспекторлар АҚШ, Ұлыбритания және тағы екі елдің жақын арада шабуыл жасалатыны туралы хабарлағаннан кейін елде қалды, содан кейін кері шегінді. 2002 жылдың желтоқсан айының басында Ирак БҰҰ-ға 12 000 беттік қару-жарақ туралы мәлімдеме ұсынды. Құжатты қарап шыққаннан кейін, БҰҰ қару-жарақ инспекторлары, АҚШ, Франция, Ұлыбритания және басқа елдер бұл мәлімдемеде Ирактың барлық химиялық және биологиялық агенттері толыққанды көрсетілмеген деп санайды. Көптеген елдер 1980 жылдары Иран-Ирак соғысы кезінде Ирак үкіметін осы қаруларды жасауға қажетті технологиямен жабдықтаған. 19 желтоқсанда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Колин Пауэлл Ирак Қауіпсіздік Кеңесінің резолюциясын "маңызды түрде бұзып отыр" деді. Бликс АҚШ пен Ұлыбритания оған Ирактың жаппай қырып-жоятын қарулары бар деген айғақты ұсынбағанына наразылық білдірді.

Ханс Бликстің 14 ақпандағы баяндамасы

2003 жылдың 14 ақпанында БҰҰ Бас инспекторы Ханс Бликс Қауіпсіздік Кеңесіне баяндама ұсынды. Ол Ирактағы жағдайды жаңартты және ирактықтардың енді ынтымақтастықта жақсырақ жұмыс істеп жатқанын мәлімдеді. Сондай-ақ, ол Пауэлл ұсынған кейбір аргументтерге қарсылық білдірді. Бликс Пауэлл ұсынған спутниктік суреттердің интерпретацияларын сұраққа алды және осы суреттердің басқаша түсіндірулері де сенімді екенін айтты. Ол сондай-ақ ирактықтар инспекторлардың кез келген нысанға баруы туралы ешқашан алдын ала хабарлама алмағанын мәлімдеді (бұл Пауэлл өз баяндамасында айтқан мәлімдеме). Халықаралық атом энергиясы агенттігінің директоры Мохаммед Эль-Барадей Пауэллдің айтқанынан өзгеше, ирактықтардың ядролық қару бағдарламасы жоқ екеніне сенетінін айтты. 14 ақпандағы осы баяндама және 16 ақпандағы наразылықтар Иракқа қарсы жоспарланған соғысқа қатысты Қауіпсіздік Кеңесінің кейбір мүшелерінде тартыншақтық тудырған сияқты. Ирактың "материалдық бұзушылыққа" ұшырағанын және 1441 қаулысының "ауыр салдары" орындалуы тиіс деп белгілейтін екінші қаулы жобасы дайындалып жатыр.

7 наурыздағы Бликс баяндамасы

2003 жылдың 7 наурызында Бликс БҰҰ-ның Ирактың қарусыздануын тексеру жөніндегі комиссиясының (UNMOVIC) күш-жігерінің жай-күйі туралы он екінші тоқсандық баяндамасын ұсынды. Оның сөздерінің стенограммасы CNN сайтында қолжетімді.

Инвазия

Джордж Буш Саддам Хусейнге биліктен кетуге соңғы талап қойғанда, БҰҰ Ирактан барлық инспекторларын шығарып алды. Көп ұзамай басып алу басталды.

Қауіпсіздік Кеңесі мүшелерінің лауазымдары

АҚШ Ирактың БҰҰ инспекторларымен ынтымақтаспай, БҰҰ-ның 17 қаулысына сәйкес міндеттемелерін орындамай отырғанын мәлімдеді. АҚШ 1441-ші қаулы Иракты дереу және толық қарусыздануға шақырады деп санайтын, және қаулы қабылданғаннан кейін бірнеше ай өткен соң да Ирак қарусыздану процесін жүзеге асырмағанына наразылық білдірді. 1441-ші қаулының мәтінінде "барлық қажетті шараларды қолдануға" рұқсат етілгендігі және 678-ші қаулыдан бері күшінде екендігі еске салынды, демек Ирак 1441-ші қаулының "соңғы мүмкіндікті пайдалану" ережесін орындамаса, әскери шаралар қолданылатын болады деп есептелді. Қауіпсіздік Кеңесінде Ұлыбритания АҚШ-тың Иракқа шабуыл жасау жоспарын ең басты қолдаушысы болды. Премьер-министр Тони Блэр АҚШ-тың Ирак саясатын ашық және ынталы түрде қолдады, және өзін Бушқа умерендік танытатын тұлға ретінде көрсетті. Қаңтар айының соңында Ұлыбританияда жүргізілген сауалнамалар соғысқа қолдау білдірушілердің азайып бара жатқанын көрсетті. Наурыз айында көрсеткіш 50 пайыздан 30 пайызға дейін төмендеді. 2003 жылдың 20 қаңтарында Сыртқы істер министрі Доминик де Вильпен: "Біз әскери араласудың ең нашар шешім болар деп ойлаймыз", деді, бірақ Франция Ирактың химиялық және ядролық қару бағдарламасын дамытып жатуы мүмкін екенін санайтын. Вильпен БҰҰ қару-жарақ инспекторларының қатысуы Ирактың қару бағдарламасын тоқтатқанына сендіретінін айтты. Франция сондай-ақ АҚШ немесе Ұлыбритания ұсынған әскери араласуға рұқсат беретін кез келген қаулыға вето қоятынын мәлімдеді. Францияның дағдарыс кезіндегі ең маңызды сөйлеген сөзін де Вильпен 2003 жылдың 14 ақпанында Қауіпсіздік Кеңесінде Ханс Бликс егжей-тегжейлі баяндамасын ұсынғаннан кейін жасады (қараңыз төменде). Де Вильпен "әскери нұсқаны қолданудың" үш негізгі тәуекелін, әсіресе "осы қиын және осал аймақтың тұрақтылығына келтіретін есепке келмейтін салдарларын" түсіндірді. Ол "соғыс жеңіске жетудің ең жылдам жолы болып көрінуі мүмкін, бірақ соғыста жеңіске жеткеннен кейін бейбітшілік құруды ұмытпауымыз керек" деді. Ол инспекциялардың нәтижесінде "нақты прогресс байқалып келе жатқанын" және "қазіргі зерттеулер мен барлау мәліметтеріне, одақтастарымызбен байланыста" Колин Пауэлл айтқан "Әл-Қаида" мен Бағдад режимі арасындағы байланыс анықталмағанын атап өтті. Ол сөзін Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде "Ескі Еуропаның" басынан өткен трагедиялық тәжірибесіне тоқтатып аяқтады. Бұл "Иракқа қарсы соғысқа немесе дереу соғысқа қарсы" айтылған "көңілді" сөз BBC-дің Сэр Дэвид Фростың (BBC News) хабарлауынша, "көре алмаған қолдауға" ие болды. Толық мәтіні АҚШ-тағы Франция елшілігінде қолжетімді. Ұлыбритания мен АҚШ Францияның осы ұстанымын 2003 жылдың наурыз айында қатты сынады. Сол күні Ресейдің Сыртқы істер министрі Игорь Иванов: "Ресей Иракта соғыс жасауға негіз болатын дәлелдердің жоқтығын көрмейді" деді. Бірақ 28 қаңтарда Ресейдің пікірі БҰҰ инспекторларының өткен күні жариялаған баяндамасынан кейін өзгерді, онда Ирак бақылаушылармен практикалық деңгейде ынтымақтасқаны, бірақ қарусыздану қажеттілігін "шынайы қабылдамағаны" айтылды. Ресей президенті Владимир Путин жағдай өзгермесе және Ирак инспекциялық топтармен толық ынтымақтасудан бас тартса, АҚШ бастаған соғысты қолдайтынын мәлімдеді. Алайда Путин АҚШ-тың мұндай әскери операцияға жалғыз бармауы керектігін, оның орнына БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі арқылы жұмыс істеуі керектігін атап өтті. Ол БҰҰ инспекторларына көбірек уақыт беру қажеттігін де айтты. Ресейдің Сыртқы істер министрі Игорь Иванов соғысқа қарсы сөйлеген сөзімен парламентте де ерекше қолдауға ие болды. 23 қаңтарда Сыртқы істер министрлігінің өкілі Чжан Қиюэ Бейжіңнің Перс шығанағындағы "ірі әскери күштерді жинап алуына алаңдап отырғанын" және Қытайдың Иракпен ықтимал соғысқа қатысты ұстанымы Францияның ұстанымына "өте жақын" екенін мәлімдеді. Қытайлық ресми тұлғалар дипломатиялық шешімді, оның ішінде қару-жарақ инспекцияларын жалғастыруды бірнеше рет қолдады. 22 қаңтарда Германия канцлері Герхард Шрёдер Франция президенті Жак Ширакпен кездесуде, олар екеуі соғысты болдырмау үшін бар күштерін салатындарын айтты. Ол кезде Германия Қауіпсіздік Кеңесіне төрағалық етіп отырды. Ангола инспекцияларды жалғастыруды қолдады, бірақ әскери шаралар арқылы қарусыздандыруға қатысты нақты ұстаным қабылдамады. Болгария тіпті БҰҰ қолдауысыз да Иракты қарусыздану үшін әскери күш қолдануға дайын екенін мәлімдеді. Камерун инспекцияларды жалғастыруға шақырып, Иракқа шабуыл жасауға қолдау көрсетуіне қатысты нақты ұстаным қабылдамады. Чили инспекциялардың жалғасуын қалайтынын білдірді, бірақ Иракты қарусыздану үшін әскери күш қолдануға қатысты ұстаным қабылдамады. Гвинея инспекцияларды жалғастыруды қолдады, бірақ Иракты қарусыздану үшін әскери күш қолдануға қатысты ұстаным қабылдамады. Мексика инспекцияларды жалғастыруды қолдады және БҰҰ қолдауы болса, АҚШ бастаған әскери науқанды қолдайтынын айтты. Ел БҰҰ қолдауы болмаса да, әскери науқанды қолдауға қарастыратынын да білдірді. Президент Висенте Фокс соғыс басталғанда оны қатты сынады, ал мексикалық дипломаттар АҚШ ресми тұлғаларымен болған әңгімелерін жағымсыз сипаттады, Вашингтон мексикалық үкіметтің сыртқы саясат жүргізу қағидаларына, яғни елдер арасында күш қолдануға тыйым салуға және араласпауға немқұрайлы қарағанын айтты. (USA Today)
Пәкістан инспекцияларды жалғастыруды қолдады. Сирия Ирактың ынтымақтасып, БҰҰ қаулыларына сәйкес міндеттемелерін орындап жатқанын айтты. Сирия Иракқа қатысты БҰҰ-ның қатаң санкцияларын алып тастауды қалайтын. Испания Иракқа қатысты АҚШ-тың ұстанымын қолдады және БҰҰ мақұлдауысыз да Иракты қарусыздану үшін күш қолдануды қолдады.

The US maintained that Iraq was not cooperating with UN inspectors and had not met its obligations to 17 UN resolutions. The US felt that Resolution 1441 called for the immediate, total unilateral disarmament of Iraq and continued to show frustration at the fact that months after the resolution was passed Iraq was still not, in its view, disarming. Language in Resolution 1441 recalled that the use of "all means necessary" was still authorized and in effect from Resolution 678, and therefore maintained that if Iraq failed to comply with the "one final chance to comply" provision of Resolution 1441, then military action would be the result. Within the Security Council, the UK was the primary supporter of the US plan to invade Iraq. Prime Minister Tony Blair publicly and vigorously supported US policy on Iraq, and portrayed himself as exerting a moderating influence on Bush. British public opinion polls in late January showed that the public support for the war was deteriorating. It had fallen from 50 percent to 30 percent by March. On 20 January 2003, Foreign Minister Dominique de Villepin said, "We think that military intervention would be the worst possible solution," although France believed that Iraq may have had an ongoing chemical and nuclear weapons program. Villepin went on to say that he believed the presence of UN weapons inspectors had frozen Iraq's weapons programs. France also suggested that it would veto any resolution allowing military intervention offered by the US or Britain. The most important French speech during the crisis was made by de Villepin at the Security Council on the 14 February 2003, after Hans Blix presented his detailed report (see below). De Villepin detailed the three major risks of a "premature recourse to the military option", especially the "incalculable consequences for the stability of this scarred and fragile region". He said that "the option of war might seem a priori to be the swiftest, but let us not forget that having won the war, one has to build peace". He emphasized that "real progress is beginning to be apparent" through the inspections, and that, "given the present state of our research and intelligence, in liaison with our allies", the alleged links between al Qaeda and the regime in Baghdad explained by Colin Powell were not established. He concluded by referring to the dramatic experience of "old Europe" during World War II. This "impassioned" speech "against war on Iraq, or immediate war on Iraq", won "an unprecedented applause", reported the BBC's Sir David Frost (BBC News). The complete text is available at the Embassy of France in the United States. Britain and the US sharply criticized France for this position in March 2003. On the same day, Russian Foreign Minister Igor Ivanov said that "Russia deems that there is no evidence that would justify a war in Iraq." On January 28, however, Russia's opinion had begun to shift following a report the previous day by UN inspectors which stated that Iraq had cooperated on a practical level with monitors, but had not demonstrated a "genuine acceptance" of the need to disarm. Russian President Vladimir Putin indicated that he would support a US led war if things did not change and Iraq continued to show a reluctance to completely cooperate with inspection teams. However, Putin continued to stress that the US must not go alone in any such military endeavor, but instead must work through the UN Security Council. He also stressed the need for giving the UN inspectors more time. Russian Foreign Minister Igor Ivanov also garnered unusual applause inside the chamber with his speech against the war. On January 23, Foreign Ministry spokeswoman Zhang Qiyue said Beijing was "worried and uneasy about the large scale military build up" in the Gulf region and that China's position on potential war with Iraq was "extremely close" to France's. Chinese officials repeatedly spoke in support of a diplomatic solution, including continued weapons inspections. On January 22, German chancellor Gerhard Schröder, at a meeting with French president Jacques Chirac, said that he and Chirac would do all they could to avert war. At the time, Germany was presiding over the Security Council. Angola supported continued inspections, but had not taken a stand on disarmament by military action. Bulgaria suggested that it would support the use of military force to disarm Iraq, even without UN backing. Cameroon encouraged the continued inspections, but had not taken a firm stand on whether the country would support a US led strike to invade Iraq. Chile indicated that it would like inspections to continue, but had not taken a position on the use of military force to disarm Iraq. Guinea supported further inspections, but had not taken a position on the use of military force to disarm Iraq. Mexico supported further inspections, and hinted that it would support a US led military campaign if it were backed by the UN. The country also hinted that it might consider supporting a military campaign without UN backing as well. President Vicente Fox heavily criticized the war when it started and Mexican diplomats described their conversations with US officials as hostile in tone and that Washington was demonstrating little concern for the constitutional constraints of the Mexican government to counduct foreign policy according to the principles of non intervention and proscription of the use of force among nations, as well as the overwhelming opposition to the war in Mexico. (USA Today)
Pakistan supported continued inspections. Syria felt that Iraq was cooperating and meeting its obligations under UN resolutions. Syria would have liked to see the crippling UN sanctions on Iraq lifted. Spain supported the US's position on Iraq and supported the use of force to disarm Iraq, even without UN approval.