Кіріспе

Америкалық тәжірибелік кинорежиссер (1917–1961)

Майя Дерен (туған Елеонора Деренковская, Елеоно́ра Деренко́вська; 12 мамыр 1917 [ескі стиль бойынша 29 сәуір 1917] – 13 қазан 1961) – украиналық (сол кезде Ресей империясының құрамында, қазір тәуелсіз Украина) американдық тәжірибелік кинорежиссер және 1940-1950 жылдардағы авангардтың маңызды өкілі. Дерен сонымен қатар хореограф, биші, кинотеоретик, ақын, лекторы, жазушы және фотограф болды. Дереннің пікірінше, фильмнің функциясы – тәжірибе тудыру. Психолог Соломон Деренковский мен Гитель Малка (Мари) Фидлердің қызы.

1922 жылы отбасы украин ССР-нен ақ еріктілер армиясы жасаған антисемиттік қырғындардан қашып, Нью-Йорк штатының Сиракуз қаласына көшіп келді. Оның әкесі Нью-Йоркке келгеннен кейін көп ұзамай отбасының тегін Деренковскаядан "Дерен" деп қысқартты. Ол Сиракузадағы ақыл-жардымсыз адамдарға арналған мемлекеттік институттың психиатры болды. Дереннің анасы – музыкант және биші, ол Киевте осы өнерді оқыған. Анасы оның оқуына жақын болу үшін Париж, Францияға көшіп кетті. Дерен шетелде жүргенде француз тілін үйренді. Дерен он алты жасында Сиракуз университетіне түсіп, журналистика мен саясаттануды оқыды. 1938 жылы Дерен Жаңа әлеуметтік зерттеулер мектебінде оқыды және Смит колледжінде ағылшын әдебиеті бойынша магистр дәрежесін алды. Оның магистрлік диссертациясы "Француз символистер мектебінің ағылшын-американдық поэзияға әсері" (1939) деп аталды. Онда Паунд, Элиот және имиджистердің еңбектері қарастырылды. 21 жасқа келгенде Дерен әдебиет саласында екі диплом алды. 1937 жылдан 1939 жылға дейін ол радиошоулар мен шетел тіліндегі газеттерге еркін жазу арқылы өзін асырады. Сол кезде ол танымал американдық жазушылар Эда Лу Уолтон, Макс Истман және содан кейін Уильям Сибруктың редакциялық көмекшісі болып жұмыс істеді. 1940 жылы Дерен поэзиясы мен еркін фотосуретке ден қою үшін Лос-Анджелеске көшті. 1941 жылы Дерен Карибтік мәдениет пен биді зерттеген афроамерикандық биші, хореограф және антрополог Кэтрин Данхамға би туралы балалар кітабын жазуды және оның би труппасы үшін менеджерлік қызметке үміткер екенін ұсынды. Кейін ол Данхамның көмекшісі және жарнамашысы болды. Дерен бір жыл бойы труппамен бірге саяхаттап, биге деген құрметін арттырды, сондай-ақ Гаити мәдениетіне қызығушылық танытты. Mademoiselle журналына арналған басқа мақала жарияланбады, бірақ осы мақалаға қоса берілген үш үлкейтілген фотосурет, олардың барлығы Дереннің досы, Нью-Йорк керамика шебері Кэрол Джейнвейді бейнелейді, MoMA және Филадельфия өнер мұражайында сақталған. Барлық басылымдар Джейнвейдің мұрасынан алынған.

Жеке өмір

1943 жылы ол Голливудтағы Кингс-роудтағы бунгалоға көшіп барды. 1944 жылы Дерен Пегги Гуггенхаймның «Осы ғасыр өнері» галереясында Душамптың да қатысқан «Сілтемелі бесік» фильмін түсірді. 1946 жылғы желтоқсан айындағы «Эсквайр» журналында оның суретіне қоса жазылған мәтінде: «Ол санастың бейнефильмдерімен тәжірибе жасап жатыр, бірақ бұл әйелдің өзінің керемет фотогенистігінің айқын дәлелі» делінген. Оның үшінші күйеуі Тейджи Ито: «Мая әрқашан орыс болды. Гаитиде де ол орыс болды. Ол әрқашан әдемі киініп, көп тілде сөйлейтін, сөйлеуге бейім және орыс еді». Сара Келлердің айтуынша, «Мая Дерен америкалық авангард киносының ең маңызды пионерлерінің бірі болып саналады, оның енді бар 70-ке жуық минуттық фильмдері бар».

Дерен фильмдерін АҚШ, Канада және Кубада көрсетіп, таратып, авангард кино теориясы және Воду туралы лекция оқыды және жазды. 1946 жылдың ақпан айында ол Гринвич Виллидждегі Провинстаун ойын үйін «Үш тасталған фильм» атты ірі қоғамдық көрмеге шақырды, онда «Күнделік торлар» (1943), «Жерде» (1944) және «Камера үшін хореография бойынша зерттеу» (1945) фильмдерін көрсетті. 1946 жылы ол «Көшіп тұрған суреттер саласындағы шығармашылық жұмысы» үшін Гуггенхайм стипендиясын алды, ал 1947 жылы Канн кинофестивалінде «Күнделік торлар» фильмі үшін Халықаралық Гран-при сыйлығын жеңіп алды. Содан кейін ол тәжірибелік киношыларға арналған стипендияны – Шығармашылық кино қорын құрды. 1952 және 1955 жылдар аралығында Дерен Метрополитен Опера Балет мектебімен және Антони Тюдормен бірлесіп «Түннің көзін» жасады. Дереннің биге деген қызығушылығы және тәжірибесі оның шығармаларында, әсіресе «Камера үшін хореография бойынша зерттеу» (1945) атты қысқа фильмінде көрінеді. Би мен киноның бұл үйлесімі көбінесе «хореокинема» деп аталады, бұл терминді алғаш рет американдық би сыншысы Джон Мартин енгізді. Ол өз жұмыстарында көбінесе санастың тәжірибесіне, мысалы, «Күнделік торлар» сияқты фильмдеріне назар аударды. Бұл оның әкесі, психиатр Владимир Бехтеревтің студенті болғандықтан, неврологиялық құбылыс ретінде транс пен гипнозды зерттегенінен туындаған деп есептеледі. Ол сондай-ақ гендерлік идентичность тақырыптарын үнемі зерттейді, интроспекция мен мифология элементтерін қосады. Феминистік мәтініне қарамастан, ол сол кезде феминист жазушылар тарапынан көп танылмады, тіпті ықпалды жазушылар Клэр Джонстон мен Лора Малви де Деренді елемеді, бірақ Малви кейінірек Деренге бұл танымалдылықты берді, өйткені олардың еңбектері жиі бір-бірімен байланысты болды.

Түстен кейінгі торлар (1943)

1943 жылы Дерен әкесі жүрек соғысынан қайтыс болғаннан кейін мұралық ақшаның бір бөлігімен қолданылған 16 мм Bolex камерасын сатып алды. Бұл камера оның алғашқы және ең танымал фильмі – «Түстен кейінгі торлар» (1943) фильмін түсіру үшін пайдаланылды, ол Хаммидпен бірге Лос-Анджелестегі үйінде 250 долларлық бюджетпен түсірілді. «Түстен кейінгі торлар» американдық авангардтық киноның маңызды туындысы саналады. Сыншылар фильмде автобиографиялық элементтерді, сондай-ақ әйелді объект емес, субъект ретінде бейнелеуді көреді. Бастапқыда үнсіз, диалогсыз болған фильмге 1952 жылы Дереннің үшінші күйеуі Тейджи Ито музыка жазды. Фильмді экспрессионистік «транс фильмі» деп сипаттауға болады, ол драмалық бұрыштар мен жаңашыл монтажға толы. Ол кейіпкердің санасыз ой-санасының жұмыс істеуін және заттар мен жағдайлар арасындағы байланыстарды зерттейді. Майя Дерен сомдаған әйел Лос-Анджелестегі үйге жақындап, ұйықтап, арман көруге түседі. Жартылай көлеңкеленген жолмен қақпаға дейін баратын сағаттама көп рет қайта басталады, дәстүрлі повествотивтік үміттерге қарсы тұрып, үй ішінде әртүрлі жағдайларда аяқталады. Желдің қозғалысы, көлеңкелер мен музыка арманның жүрек соғуын сақтайды. Жиі кездесетін символдарға плащ киген тұлға, айна, кілт және пышақ кіреді. Бос қайталау мен ырғақ дәстүрлі повествотивтен күтілетін нәрсені қысқартып, арманға ұқсас сезімді күшейтеді. Бастапқыда камера оның бетін көрсетпейді, бұл нақты бір әйелмен сәйкестендіруге мүмкіндік бермейді, осылайша жалпыға ортақ, тотализациялық эффект тудырады, өйткені бейтаныс, бетсіз әйелге қатысу оңайырақ. Бірнеше «өз» кейіптері пайда болады, бірінші және үшінші тұлға арасында ауысады, бұл супер-эгоның ойнап отырғанын көрсетеді, бұл психоаналитикалық фрейдистік баспалдақ және гүл мотивтерімен үйлеседі. Дерен келіспеген Фрейдтік бұл интерпретация оны фильмге Тейджи Ито жазған дыбысты қосуға итерді. Тағы бір интерпретация бойынша, әр фильм – «жеке фильмнің» мысалы. Оның алғашқы фильмі «Түстен кейінгі торлар» әйелдің субъективтілігі мен сыртқы әлеммен қарым-қатынасын зерттейді. Жорж Садуль Дерен «АҚШ-та соғыстан кейінгі жеке және тәуелсіз киноның дамуындағы ең маңызды тұлға болуы мүмкін» деді. Фильмде режиссерді үй ішіндегі субъективтілігі бар әйел ретінде бейнелеу арқылы феминистік постулат – «жеке – саяси» алға шығарылады. Өзін-өзі бейнелеуге арналған басқа фильмдеріндей, Дерен фильмдегі әйелді екі еселеу, көбейту және біріктіру арқылы өзін және «басқа» арасындағы қарама-қайшылық тенденцияларды зерделейді. Аллегориялық күрделілікпен арманға ұқсас ізденіс, «Түстен кейінгі торлар» жұмбақ құрылымға ие және фильм нуар мен отандық мелодрамамен еркін байланысты.

Директордың жазбалары

"Күнделік торлар" туындысының идеялық тұжырымы туралы нақты мәлімет жоқ, тек Дерен поэтикалық ойларын ұсынған және Хаммид оларды оның көзқарасындағы бейнелерге айналдырғаны белгілі. Дереннің алғашқы идеясы субъективті камерадан бастау алды, ол айна көмегінсіз оның өзінің көрінісін көрсетіп, кеңістікте оның көзімен қозғалуы тиіс еді. Алғашқы бағдарламалық хабарламада ол "Күнделік торлар" фильмін былай сипаттайды:

Бұл фильм жеке тұлғаның ішкі сезімдерімен айналысады. Ол басқа адамдардың куә бола алатын оқиғаны жазбаға түсірмейді. Керісінше, ол жеке тұлғаның санасының қарапайым және кездейсоқ оқиғаны маңызды эмоционалдық тәжірибеге қалай дамытып, түсіндіріп, кеңейтетінін көрсетеді.

Құрлықта (1944)

1944 жылдың жазында Дерен «Жер бетінде» фильмін Порт Джефферсон және Амагансетте, Нью-Йорк штатында түсірді. Қоршаған орта психологының көзқарасын көбірек пайдалана отырып, Дерен «сыртқы әлемнің жасырын динамикасын сыртқа шығарады, егер мен балықтың өміріне қызығушылықтан, балықтың мінез-құлқы мен өмірін анықтайтын теңізге қызығушылыққа көшкен болсам».

3 минуттан сәл кем уақытты алатын «Камера үшін хореографиялық этюд» – орманды билейтін, содан кейін үздіксіз қозғалысының арқасында үйдің ішіне телепортталатын адамның мұқият жасалған зерттеуін бейнелейтін фрагмент. Монтаж бұзылған, тіршілікті, әртүрлі бұрыштар мен композицияларды көрсетеді, тіпті баяулатумен бірге Дерен секірудің сапасын тегіс әрі үздіксіз сақтай алады. Хореографиясы өте үйлесімді, ол сыртқы аулада біркелкі пайда болып, кейін ашық, табиғи кеңістікке қайта оралады. Бұл табиғаттан қоғамның шектеріне және қайта табиғатқа оралу жолын көрсетеді. Бұл бейне биші және хореограф Талли Биттиге тиесілі, оның соңғы қозғалысы – экран арқылы табиғи әлемге секіру. Дерен мен Битти Кэтрин Данхэм арқылы танысқан, Дерен оның ассистенті, ал Битти оның труппасында биші болған. Бұл фильмді жасауда Битти Деренмен тығыз жұмыс істегенін атап өткен жөн, сондықтан ол фильмнің титрлерінде Деренмен бірге көрсетілген.

Гаити мен Воду

Майя Дерен Гаитиде этнографиялық фильм түсіруді шешкенде, ол өзінің атын шығарған авангардтық фильмнен бас тартқаны үшін сынға түсті, бірақ ол суретші ретінде жаңа деңгейге көтерілуге дайын болды. Ол 1947 жылы Балиде Грегори Бейтсонның этнографиялық түсірілімдерін зерттеді және оны келесі фильміне қосуға қызығушылық танытты. Кейіннен Дерен Гаитиге алғашқы сапарынан бұрын бидегі діни иелену туралы бірнеше мақала жазды. Дерен көптеген сағаттар бойы Воду ритуалдарын түсіріп, суретке түсіріп, сонымен қатар осы ритуалдарға қатысты. Ол Воду туралы білімі мен тәжірибесін Джозеф Кэмпбелл редакциялаған «Құдайдың аттары: Гаитидің тірі құдайлары» (Нью-Йорк: Vanguard Press, 1953) кітабында жазды, ол осы тақырыптағы шешуші дереккөз болып саналады. Ол Воду иелену ритуалдарына, трансформацияға, биге, ойынға, ойындарға және әсіресе ритуалдарға деген тартымдылығының себебін өзінің, эго мен жеке тұлға туралы ойларымызды орталықтан шығару қажеттілігіне деген терең сезімінен туындайтынын айтты. Дерен Bolex камерасымен 18 000 фут Воду ритуалдарын және Гаитиде кездескен адамдарды түсірді. Бұл түсірілімдер 1977 жылы (Дереннің досы Джеймс Мерриллдің қаржысымен) оның бұрынғы күйеуі Тейджи Ито (1935–1982) және оның әйелі Шерел Виннет Ито (1947–1999) редакциялаған және түсірген «Құдайдың аттары: Гаитидің тірі құдайлары» деректі фильміне енгізілді. Барлық түпнұсқа сымдық жазбалар, фотосуреттер және жазбалар Бостон университетінің Говард Готлиб мұрағаттық зерттеу орталығындағы Майя Дерен қорында сақталады. Фильмнің түсірілімдері Нью-Йорктегі Антология кино мұрағатында сақталған. Дереннің сымдық жазбаларының бір бөлігі 1953 жылы жаңадан құрылған Elektra Records компаниясымен «Гаити дауыстары» деген атпен LP ретінде жарық көрді. Альбомның мұқабасын Тейджи Ито жасаған. Антропологтар Мелвилл Херковиц және Гарольд Курландер «Құдайдың аттарының» маңыздылығын мойындады, ал қазіргі зерттеулерде ол көбінесе беделді көзқарас ретінде сілтеме жасалады, онда Дереннің әдістемесі ерекше мақтанышқа ие, себебі «Воду барлық ортодоксияларға қарсы тұрды, ешқашан ішкі шындықтарды сыртқы көріністермен шатастырмады». Дерен өзінің осы аттас кітабында «Voudoun» орфографиясын қолданады, оны былай түсіндіреді: «Voudoun терминологиясы, атаулары мен ритуалдары әлі де түпнұсқа африкалық сөздерді қолданады және осы кітапта олар әдеттегі ағылшын фонетикасына сәйкес және гаитилік айтылуын мүмкіндігінше дәл беру үшін жазылған. Алайда, әндердің, мақал-мәтелдердің және тіпті кейбір діни терминдердің көп бөлігі креол тілінде жазылған, ол негізінен француз тілінен шыққан (оның ішінде африкалық, испан және үнді сөздері де бар). Егер креол сөзі французша мағынасын сақтаса, онда ол түпнұсқа француз сөзін және креол тіліндегі ерекше айтылуын көрсету үшін жазылады». Дерен өзінің Креол сөздігінде «Voudoun» сөзін қосады, ал қысқа Оксфорд ағылшын сөздігі француз тіліндегі ұқсас сөз, Vaudoux-қа назар аударады.

Пайдаланылған әдебиеттер

Броди, Ричард (16 қараша 2022 ж.). "Мая Дерен американдық тәжірибелік киноның символы мен жақтаушысы қалай атанды". "Нью-Йоркер" журналы. 2023 жылғы 21 наурызда қарастырылды. Дерен, Майя. Брюс Р. Макферсонның редакциясымен. Нью-Йорк: McPherson & Company, 2005 ж. Келлер, Сара. "Тоқтап қалған нәрселер: Мая Дереннің «Түстен кейінгі торлар» және «Сиқыршының бесігі» туралы". «Киножурнал» 52, № 3 (2013 жылғы көктем): 75–98. Николс, Билл, ред. Мая Дерен және американдық авангард. Беркли және Лос-Анджелес, Калифорния: Калифорния университетінің баспасы, 2001 ж.