Еуропада кең таралған сақиналы бұлбұл құсы

Кіріспе

Еуропада негізінен кездесетін құстар түрлері

Сақиналы аузель (Turdus torquatus) – Turdidae тұқымдасына жататын, негізінен Еуропа құсы. Бұл орташа мөлшердегі аузель, ұзындығы және салмағы орташа. Еркегі көбінесе қара түсті, ал кеудесінде айқын ақ жарты ай тәрізді белгісі бар. Аналықтары еркектерге қарағанда қоңыр және сұрғылт келеді, ал жас құстарда кеудедегі ақ белгілер мүлдем болмауы мүмкін. Таралу аймағының ең солтүстік бөлігін қоспағанда, бұл құс биік таулы жерлерде мекендейді, оның үш түрі Ирландиядан Иранға дейінгі тауларда көбейеді. Ол ашық таулы аймақтарда, кейбір ағаштар мен бұталар арасында көбейеді, олардың ішінде самырсын, қылқан жапырақтылар, бук, түкті альпенроза немесе емен ағаштары болуы мүмкін. Бұл көшпенді құс, көбею орындарынан қыстау үшін Оңтүстік Еуропа, Солтүстік Африка және Түркияға ұшып кетеді, әдетте қарағай бұталары бар таулы жерлерде қыстайды. Әдетте 3–6 қоңыр, көк немесе жасыл көк түсті, ұсақ дақтары бар жұмыртқа туады. Жұмыртқаларды аналығы толығымен күтіп, шамамен 13 күннен кейін балапандар шығады. Балапандар 14 күннен кейін ұшып кетеді және ұшқаннан кейін шамамен 12 күнге дейін ата-аналарына тәуелді болады. Сақиналы аузель – бәсенді жемді жейтін құс, омыртқасыздарды, әсіресе жәндіктер мен құрттарды, сондай-ақ кейбір кішкентай омыртқалылар мен түрлі жемістерді жейді. Көбінесе жануарлардың көп бөлігін жерден аулайды. Көктемгі көші-қон мен көбею маусымында ересек құстардың рационында омыртқасыздар басым болады және балапандарға да осылар беріледі. Жыл соңында жемістер маңыздырақ болады, әсіресе қарапайым қарағай. Кен таралған және көп популяциялы сақиналы аузельді Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) «азаматтық алаңдаушылық тудырмайтын» деп бағалаған. Бірнеше елде құстар санының төмендеуі байқалып жатыр, себептері климаттың өзгеруі, адамдардың араласуы, аң аулау және табиғатта демалу сияқты факторлар болуы мүмкін. Кейбір аймақтарда қарағайдың жойылуы да әсер етуі мүмкін. Табиғи қауіптерге сүтқоректі жыртқыштар мен жыртқыш құстардың шабуылдары, ал жергілікті жерлерде қара құс, қарақұс және далалық құс сияқты басқа ірі аузельдермен бәсекелестік жатады.

The ring ouzel (Turdus torquatus) is a mainly European member of the thrush family Turdidae. It is a medium sized thrush, in length and weighing The male is predominantly black with a conspicuous white crescent across its breast. Females are browner and duller than males, and young birds may lack the pale chest markings altogether. In all but the northernmost part of its range, this is a high altitude species, with three races breeding in mountains from Ireland east to Iran. It breeds in open mountain areas with some trees or shrubs, the latter often including heather, conifers, beech, hairy alpenrose or juniper. It is a migratory bird, leaving the breeding areas to winter in southern Europe, North Africa and Turkey, typically in mountains with juniper bushes. The typical clutch is 3–6 brown flecked pale blue or greenish blue eggs. They are incubated almost entirely by the female, with hatching normally occurring after 13 days. The altricial, downy chicks fledge in another 14 days and are dependent on their parents for about 12 days after fledging. The ring ouzel is omnivorous, eating invertebrates, particularly insects and earthworms, some small vertebrates, and a wide range of fruit. Most animal prey is caught on the ground. During spring migration and the breeding season, invertebrates dominate the adult's diet and are also fed to the chicks. Later in the year, fruit becomes more important, particularly the common juniper. With an extensive range and a large population, the ring ouzel is evaluated as least concern by the International Union for Conservation of Nature (IUCN). There are signs of decline in several countries; suspected causes including climate change, human disturbance, hunting and outdoor leisure activities. Loss of junipers may also be a factor in some areas. Natural hazards include predation by mammalian carnivores and birds of prey, and locally there may also be competition from other large thrushes such as the common blackbird, mistle thrush and fieldfare.

Этимология

"Оузел" – қара құстың ежелгі атауы, бұл сөз неміс тіліндегі "Амсель" сөзімен туыс. "Оузел" атауы сырт көрінісімен ұқсас, бірақ туыстығы алысрақ жатқан құстар тобына, яғни суқұстарға да қолданылуы мүмкін. Еуропадағы суқұстың бір түрі кейде "су оузелі" деп те аталады. "Сақиналы оузел" деген атауды алғаш рет Джон Рей 1674 жылы шығарған "Көбінесе қолданылмаған ағылшын сөздерінің жинағында" пайдаланған. Бұл атау 1678 жылы оның "Уорвик округі Миддлтоннан шыққан Фрэнсис Уиллугбидің орнитологиясы" кітабында бекітілді. Ағылшын тіліндегі атау сияқты, ғылыми атауы да еркек құстың мойнындағы жарқын ақ түсті жарты айға сілтеме жасайды, ол латын тіліндегі "turdus" ("торғай") және "torquatus" ("мойындығы бар") сөздерінен алынған. Сақиналы оузелдің ежелгі және жергілікті атауларына "жартас қара құсы", "жота қара құсы", "дала қара құсы", "тасқауыл" және "тау қара құсы" кіреді.

Таксономия

Сақиналы аузельді алғаш рет Карл Линней 1758 жылы "Systema Naturae" кітабының 10-шы басылымында қазіргі ғылыми атауымен сипаттады. Ол Франсис Уиллугби мен Элеазар Альбиннің бұрынғы сипаттамаларын атап өтті, олар екеуі де оған *Merula torquata* деген ат қойған. *Turdus* туысына шамамен 85 орташа және ірі денелі құрт түрлері жатады. Олардың айқын белгілері – дөңгелек бас, орташа немесе ұзын, сүйір қанаттары және әдетте әуенді әндері. 2020 жылы *Turdus* құстарының генетикасын зерттеу жұмысы жүргізілді. Солтүстік сақиналы аузель, *Turdus torquatus torquatus* Linnaeus (1758) – номинативті подвид (яғни түрдің атауын қайталайтын подвид). Ол Ирландиядан Скандинавия арқылы Солтүстік-Батыс Ресейге дейін Батыс және Солтүстік Еуропаның аймағында көбейеді, ал қыста Оңтүстік Еуропа мен Солтүстік-Батыс Африкада болады. Кавказ сақиналы аузелі, *T. t. amicorum* Hartert E (1923) Түркияның орталық және шығыс бөліктерінен Түрікменстанға дейін көбейеді, қыстауға негізінен Иран мен Ирактың бір бөлігіне ұшып келеді. Еуропаның митохондриялық ДНК үлгілерін талдау нәтижесінде, бұл түрдің соңғы мұз дәуірінен кейін, шамамен 11 700 жыл бұрын, қазіргіге қарағанда әлдеқайда кеңінен таралғандығы анықталды.

Сипаттама

Сақиналық озельдің ұзындығы және салмағы белгілі. Номинативті түрдің еркегінің түсі толығымен қара, тек көкірегінде айқын ақ жарты ай, жоғарғы жағында және құрсағында жіңішке сұрғылт қабыршақтар және қанат қауырсындарында ақшыл жиектер болады. Мұражайы сары, аяқтары сұрғылт қоңыр. Аналығы аталығына ұқсас, бірақ қоңыр түсті және көкірек жолағы сопақтау. Жастар аналығына ұқсас, бірақ көкірегіндегі жарты ай әлсіз немесе мүлдем жоқ. *T. t. alpestris* аталықтарының ішкі жағы *T. t. torquatus* түрлеріне қарағанда кеңірек ақ қабыршақтармен (қайталанатын кішігірім қисықтар) жабылған, бұл төменгі жағында қабыршақты көрініс береді. Қанат жапырақтары да номинативті түрге қарағанда ақшыл. Аналықтары номинативті түрге ұқсас, бірақ жамбас және мойнында кең ақ жолақтар бар. Ересек сақиналық озельдер көктемгі көші-қонға дейін, маусымның соңынан қыркүйектің басына дейін толық қырылданады. Жастар шілде мен қыркүйек аралығында жартылай қырылданады, бастары, денелері және қанат жабындары жаңа қауырсындармен алмасады. Сақиналық озель Латвияда жойылған, ал Данияда тек көшіп өтеді. Сирияда көшіп өтетін құс, ал Исландия, Иордания, Арабия түбегі, Судан, Қазақстан, Мавритания, Шпицберген және Ян-Майенге кездейсоқ ұшып келеді. Швейцарияда сақиналық озельдер көктемгі, шоқжабақты, бук немесе түкті альпенрозасы бар таудың қирағы беткейлерінде көбейеді. Балапандар ұшып кеткеннен кейін шамамен 12 күнге дейін ата-аналарына тәуелді болады. Жастардың шамамен 36% бірінші жылын аман өтеді, ал ересектердің жылдық өмір сүру көрсеткіші аталықтар үшін 47%, аналықтар үшін 37% құрайды. Солтүстік-батыс Еуропадағы өлімнің негізгі себептері - хищтік (9%), адамдарға байланысты жазатайым оқиғалар (10%) және аң аулау, негізінен Францияда (77%). Сондай-ақ, бұл Канар аралдарында өсетін эндемикалық қарағайдың таралуына көмектеседі. Балапандарға негізінен омыртқасыз жануарлар, көбелектердің құрттары және құрттар беріледі. Күзде көшіп бара жатқан құстар көктемдегідей ортаны пайдаланғанымен, олардың диетасының көп бөлігін маусымдық жидектер құрайды, әсіресе егін жидектері, шырша және мүмкін болса, қарағай жидектері. Қарақұйрық, қарақұйрық және еуразиялық көкпар, ең азда аққу және көкпар олардың жауы болып табылады. Өлімнің көп бөлігі жас балапандарда болады, ал маусымның басында туған құстар кейінгі ұрпақтарға қарағанда аман қалуға бейім. Шотландиядағы зерттеу көрсеткендей, хищтік құстар өлімнің 59% жағдайына, ал сүтқоректілер 27% жағдайына жауапты. Румынияда жұмыртқаларды қызыл сорлылар мен жаңғақтар алып кеткен. Карпат тауларындағы зерттеулер сақиналық озельдердің көп бөлігінде тромбикулидтер, әдетте балапандар деп аталатын қызыл кенелер табылғанын көрсетті. Бұл кенелер көбінесе жерде азықтанатын құстарды жұқтырады, ал ауыр жұқтырылғанда құстар жағдайын жоғалтып, тамақтануын тоқтата алады. *Ixodes festai* атты қатты денелі кене, сақиналық озельді қоса алғанда, торғайларды паразиттіктейді. Бұл түрде *Haemoproteus* қан паразитінің бар екендігі туралы жазбалар бар.

The ring ouzel is in length and weighs The plumage of the male of the nominate race is entirely black except for a conspicuous white crescent on the breast, narrow greyish scaling on the upperparts and belly and pale edges to the wing feathers. The bill is yellow and the legs are greyish brown. The female resembles the male but is browner and with a duller breast band. Juveniles are like the female, but with a faint or non existent breast crescent. Males of T. t. alpestris have broader white scalloping (repeated small curves) on their underparts than T. t. torquatus, giving a distinctly scaly appearance below. The wing panel is also paler than in the nominate subspecies. Females are much as the nominate race, but with broad white fringes on the chin and throat. Adult ring ouzels undergo a complete moult after breeding from late June to early September, before their autumn migration. Juveniles have a partial moult between July and September, replacing their head, body and wing covert feathers. The ring ouzel is extinct in Latvia and occurs only on migration in Denmark. It is a passage migrant in Syria and a vagrant to Iceland, Jordan, the Arabian Peninsula, Sudan, Kazakhstan, Mauritania, Svalbard and Jan Mayen. In Switzerland, ring ouzels breed on rugged upland slopes with heather, conifers, beech or hairy alpenrose at , The young are dependent on their parents for about 12 days after fledging. Around 36% of juveniles survive their first year, while the annual survival rate for adults is 47% for males and 37% for females. The main causes of death in northwest Europe are predation (9%), accidental human related incidents (10%), and hunting, mainly in France (77%). and is key to the dispersal of the endemic Canary Islands juniper. The young are mainly fed invertebrates, caterpillars and earthworms being major items where available. Although birds migrating in autumn use similar habitat to that used in spring, seasonal berries make up most of their diet, particularly elderberries, haws and, where available, juniper berries. common buzzard, common kestrel and Eurasian sparrowhawk, least weasel and stoat. Most deaths are of young juveniles, and birds hatched early in the season are more likely to survive than later broods. A Scottish study showed that raptors were responsible for 59% of deaths and mammals for 27%. In Romania, eggs were taken by red squirrels and spotted nutcrackers. A study in the Carpathian Mountains found that a significant proportion of ring ouzels carried trombiculid mites, commonly known as chiggers. These mites commonly infect ground feeding birds, and heavy infestations can cause birds to lose condition and stop feeding. The hard bodied tick Ixodes festai commonly parasitises thrushes, including the ring ouzel. There is a record of this species carrying a Haemoproteus blood parasite.

Қалыптануы мен сақталуы

Сақиналы аузельдің кең таралған ареалы бар, оның ауданы шамамен 2 миллион шаршы километрді құрайды, ал Еуропадағы популяциясы 600 мыңнан 2 миллионға дейін жетеді (бұл көбею ареалының 95% құрайды). Бұл түрдің IUCN Қызыл тізімінің популяция азаю критерийлеріне (яғни он жыл ішінде немесе үш буын ішінде 30%-дан астам азаю) жақындамағаны болжанып отыр, сондықтан түрдің жағдайы ең аз қызықтырады деп бағаланады. 2019 жылы Еуропадағы көбеюге қабілетті популяциясы 299 мыңнан 598 мың жұпқа дейін бағаланды. Альп тауларында көбеюге қабілетті жұптардың тығыздығы жоғары болуы мүмкін, бірақ әдетте одан төмен болады – Жоғарғы Савойяда, Юра тауларында, ал Ұлыбританиядағы ашық жерлерде одан да төмендеу.