Кіріспе

Turdidae тұқымдасына жататын құс, Еуропа, Азия және Солтүстік Африкада таралған.

Мистельді құс (Turdus viscivorus), сонымен қатар мизельді құс деп те аталады, Еуропаның көп бөлігінде, орташа белдеудегі Азия мен Солтүстік Африкаға таралған. Ол өзінің ареалының көп бөлігінде жыл бойы қоныстанады, бірақ солтүстік және шығыс популяциялары қыста оңтүстікке көшіп, көбінесе шағын топтарда жүреді. Бұл ірі құс, жоғарғы жағы ақшыл сұр қоңыр, бақыршасы мен мойны сұрғылт ақ, ал ақшыл сары және сүтке ұқсас астыңғы бөлігінде қара дақтар болады. Еркек және ұрғашы құстардың қауырсындары бір-біріне ұқсас, ал үш түршесінің арасында айқын айырмашылықтар жоқ. Еркек құстың дауысы күшті, алысқа естіледі, тіпті жаңбырлы және желді күндері де ән салады, сондықтан бұл құсқа «дауыл құсы» деген ескі ат берілген. Ашық орманды жерлерде, саябақтарда, тік қоршауларда және өңделген жерлерде кездесетін мистельді құс, түрлі жәндіктермен, тұқымдармен және жидектермен қоректенеді. Оның ең сүйікті жемістері – мистель, қарасора және ырыс. Мистельдің болуы құсқа үлкен пайда келтіреді, бұл оның ағылшын және ғылыми атауларында да көрінеді; бұл паразит өсімдіктің тұқымдары құс арқылы таратылып, жаңа жерлерде өсіп-өніп, көбейеді. Қыс айларында мистельді құс мистельдің шоғырларын немесе қарасора ағашын азық ретінде қорғайды. Ашық, тостаған тәрізді ұясын ағаш діңіне немесе екіге бөлінген бұтаққа салады және оны кез келген қауіптен, тіпті адамдар мен мысықтардан да қаталдықпен қорғайды. Әдетте 3-5 жұмыртқадан тұратын жұмыртқалар аналық құс тарапынан 12-15 күнге дейін күтіледі. Балапандар ұядан 14-16 күннен кейін ұшып шығады. Көбінесе екі рет балалайды. 18-ші және 19-шы ғасырдың басында ареал кеңейді, ал соңғы онжылдықтарда ауыл шаруашылығы тәжірибелерінің өзгеруіне байланысты қысқарды. Көп саны мен кең таралған ареалына байланысты, Халықаралық табиғатты қорғау одағы бұл құсты қорғауға алынбаған түрлердің қатарына жатқызды.

Таксономия

Арамшөпті алғаш рет Карл Линней 1758 жылғы "Systema Naturae" кітабының 10-шы басылымында қазіргі ғылыми атауымен сипаттады. *Turdus* латын тілінде "күлте" деген мағынаны білдіреді, ал *viscivorus* – "күлте жеуші", себебі *viscum* сөзі "күлте" дегенді, ал *vorare* – "жеп кету" дегенді білдіреді. Құстың құртқа деген құштарлығы оның ағылшын тіліндегі атында да көрінеді, "mistle" сөзі бұл өсімдіктің ежелгі атауы. *Turdus* туысына орташа және ірі денелі 60-тан астам күлте түрі жатады, олардың бастары дөңгелек, қанаттары ұзын және сүйір, әдетте әуенді әндерімен ерекшеленеді. Митохондриялық ДНК зерттеулері арамшөптің ең жақын туыстарын сол сияқты қауырсынды әншіл және қытай күлтелері деп анықтады. Бұл үш түр – Африкадан солтүстікке тарағаннан кейін *Turdus* күлтелерінің Еуразия тармағынан ерте бөлінген. Олар қара күлте (*T. merula*) сияқты басқа еуропалық күлте түрлерінен гөрі аз байланысты, себебі олар Африкадан Канар аралдарын мекендеген және содан кейін Еуропаға жеткен ата-бабалардан тараған. Кем дегенде сегіз кіші түр ұсынылған, бірақ олардың арасындағы айырмашылықтар көбінесе клиналды сипатта болады, яғни құстардың шығыс бөлігіндегі өкілдері ақшыл түсті және аз дақтанған. 2000 жылға дейін қабылданған кіші түрлер: *Turdus viscivorus viscivorus* – Линнейдің атымен аталған, 1758 жылғы номинативті кіші түр. *T. v. bonapartei* – Кабанис, 1860 жыл. *T. v. deichleri* – Эрлангер, 1897 жыл. Қырымдағы оқшауланған популяция кейде *T. v. tauricus* деп бөлінген, бірақ бұл жарамды кіші түр деп есептелмейді.

Сипаттама

Қайың құрт – Еуропадағы ең ірі құрт. Номинативті түрінің ұзындығы, дауысы әнші құс немесе қара құсқа ұқсас, бірақ туыстарымен салыстырғанда, оның репертуары аз әртүрлі және орындалуы баяу. Дегенмен, әні әлдеқайда күшті, көбінесе 2 км (2000 ярд) қашықтықта естіледі. Ән көбінесе қарашадан маусымның басына дейін ағаш басында немесе басқа биік жерден орындалады. Еркегі таңертеңгі уақытта ең көп дауыстайды, ал оның жаңбырлы және желді ауа-райында ән салуға бейімділігі оны "дауыл құсы" деп атауға себеп болды. Сондай-ақ, "чикірік-тук" деп аталатын байланыс шақыруы бар. Қайың құрт ағаштар бар кең ауқымды орталарда кездеседі, оның ішінде орман, егістік алқаптар, тік қоршаулар және қалалық саябақтар бар. Оның оңтүстік және шығыс бөлігінде биік таулық қылқан жапырақты орманды мекендейді, ал ареалы жәндік қылқан жапырағы өсетін негізгі ағаштардан жоғарыраққа дейін созылады. Солтүстік Африка тауларында, кейде одан да биік жерлерде көбейеді. Ашық орталар, мысалы, егіс жерлері, сортаңдар және шөптесін төбелер, қыста немесе көшіп бара жатқанда кеңінен пайдаланылады. Англияның шығысы сияқты қарқынды шаруашылық жүргізілетін аймақтарда егістік жерлер көбінесе жасыл ортасы бар құрылыс алаптарына ауыстырылды. Канададағы 118-ші Рождестволық құс санағындағы ең қызықты жаңалық, Мирамичи, Нью-Брансуикте табылған жалғыз қаңғыбас қайың құрт болды. Бұл Солтүстік Америкада осы түрдің алғашқы тіркелген жағдайы. Бұл жаңалық Канада мен АҚШ-тан көптеген құс бақылаушыларын қызықтырды. 2017 жылдың желтоқсан айының басынан 2018 жылдың наурыз айының соңына дейін байқаулар жалғасты.

Тамақтандыру

Қызылқұйрықтар негізінен омыртқасыз жануарлармен, жемістермен және жидектермен қоректенеді. Жануарларға арналған азықтарына жер құрттары, жәндіктер және басқа да бунақденелілер, сондай-ақ қоңырқайлар мен бұқақтар кіреді. Қызылқұйрық әдетте жерде және төменгі бұталарда жем іздесе де, осы ресурсты қорғау арқасында жемістер кейінгі маусымда, басқа тағамдар азайған кезде сақталады. Алайда, суық қыста қорғаушы үлкен далалық үйректердің, қызылқұйрықтардың немесе богемиялық торғайлардың көптеген топтарынан жеңіліп қалуы мүмкін.

Жыртқыш және паразиттер

Қызылқұйрық бұлбұл көптеген жыртқыш құстардың азығы болып табылады, оның ішінде боралдық сүрегі, қысқа құлақты сүрегі, қарақұйрық сүрегі, Урал сүрегі, Еуразиялық сүрегі, алтын арыстан, кестерл, қызыл көселек, солтүстік қаршыға, шақылдақ және көгершін бар. Жұмыртқалары мен балапандарына мысықтар мен қара қаргалар шабуылдауы мүмкін. Аналық және әкелік құстар өз ұяларын қорғауда батылдық көрсетеді, тіпті кейде адамдарға да шабуыл жасайды. Қызылқұйрық бұлбұл әдетте қарапайым көкектің (ұрық паразиті) қожайыны болмайды. Қызылқұйрық бұлбұлдың сыртқы паразиттеріне бие құрты, су құрты, кастор бұлбұл және жарқын түсті егін кенесі жатады. Ішкі паразиттерге лента құрттары, нематодалар және Syngamus merulae (гапеқұрттың бір түрі) кіруі мүмкін. Қан паразиттеріне трипанозома және плазмодий түрлері жатады.

Мәртебе

Мистельді құс Еуропа мен Батыс Азияда кеңінен таралған, ал еуропалық көбейетін популяциясы 9–22,2 миллион құсқа бағаланады. Азиялық көбею орындарынан алынғандарды қоссақ, жалпы саны 12,2–44,4 миллионға жетеді. 18-шы ғасыр мен 19-шы ғасырдың бірінші жартысында ол Еуропаның жазық және жағалау аймақтарына жылдам тарады, бұрын сирек немесе кездеспеген жерлерді, мысалы, Ирландияны (алғаш рет 1807 жылы көбейген), Шотландияны және Нидерландыны мекендеді. Оның ареалы Дания, Норвегия, Венгрия және Австрияда да кеңейді. 16-шы ғасырда Рафаэльдің шеберханасында жұмыс істеген суретші Джованни да Удине салған «Мистельді құс және Альпілік қарға» картинасы, оның «Гарланда мен жемістері бар құс» суретінің эскизі болды, ал ол өз кезегінде Рафаэльдің Апостолдық сарайындағы фрескасының негізіне айналды. Жаңа Ренессанс кезеңінің поэмасы «Құстардың үйлесімділігінде» мистельді құс «sanctus, sanctus» деп ән салады, бұл оны әнші құс, мауй немесе тросстлдан ерекшелендіреді. Мистельді құстың әні Томас Хардидің «Қараңғы құс» және Эдвард Томас «Құс» шығармаларында да сипатталған. Бұл көптеп таралған және көзге түсетін құстың дауысының күштілігі оған көптеген ескі немесе жергілікті аттар берді, олардың ішінде «шырылдау», «шрит» және «гаутруш» бар. «Дауылды құс» сияқты басқа аттар жел мен жаңбырда ән салмаққа бейімділігін көрсетеді. «Holm thrush», «hollin cock» және «holm cock» аттары, қыста құстың жидектері үшін қорғайтын қарағаштардың ескі атауларына негізделген. Фрэнсис Ходжсон Бернеттің «Құпия бақ» романында Дикон Мэри Леннокстың бақ туралы білімін сақтайтынына сендіріп, оны ұясын қорғаудағы мистельді құсқа теңейді, оның құпиясын бөлісудегі ерекшелігін мойындайды: «Егер сен мизель құс болсаң және маған ұяңның қайда екенін көрсетсең, мен ешкімге айтар ма едім? Мен айтпаймын», – деді ол. «Сен мизель құс сияқты қауіпсізсің». Рой Харпердің 1971 жылғы «Stormcock» альбомы, Джимми Пейдждің қатысуымен, осы түрдің атымен аталады. Jethro Tull тобының 1977 жылғы «Songs from the Wood» альбомынан шыққан «Jack in the Green» әнінің соңғы шумағында құс туралы айтылады: «О, мистельді құс келеді. Джек, жарықты сөндір». Құс The Decemberists тобының 2009 жылғы «The Hazards of Love» альбомынан шыққан «Won't Want for Love (Margaret in the Taiga)» әнінің мәтінінде де кездеседі: «Мистельді құс, Мистельді құс, Мені төменгі бұталарға жатқыз, Менің жалаңаяқ аяқтарым қараңғыда шаршап қалды».