Кіріспе

Тарихи кезең және әлеуметтік-мәдени нормалар немесе көзқарас. Гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдардағы тақырып – қазіргі заман, бұл бір жағынан тарихи кезең (қазіргі заман), екінші жағынан Ренессанс кезеңінен кейін 17 ғасырдың ой-пікірлері мен 18 ғасырдың Ағарту дәуірінде пайда болған нақты әлеуметтік-мәдени нормалар, көзқарастар мен тәжірибелердің жиынтығы. Кейбір зерттеушілер қазіргі заман дәуірінің 1930 жылы, 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыста немесе 1980-1990 жылдары аяқталғанын санайды; ал одан кейінгі дәуір постмодернизм деп аталады. "Қазіргі тарих" термині 1945 жылдан кейінгі кезеңді атау үшін де қолданылады, бірақ оны қазіргі немесе постмодерн дәуірге жатқызудың қажеті жоқ. (Осылайша, "қазіргі" сөзі "қазіргі дәуір" мағынасында емес, өткендегі нақты бір кезеңді атау үшін қолданылуы мүмкін.) Мамандығына қарай, қазіргі заман әртүрлі уақыт кезеңдерін немесе ерекшеліктерді білдіруі мүмкін. Тарихнамада 16-18 ғасырлар көбінесе ерте қазіргі заман деп сипатталады, ал ұзақ 19 ғасыр нағыз қазіргі тарихқа сәйкес келеді. Бұл өзара байланысты тарихи процестер мен мәдени құбылыстардың кең ауқымын қамтиды (модадан қазіргі соғысқа дейін), сонымен қатар олардың тудыратын жағдайлардың субъективті немесе экзистенциалдық тәжірибесін, адам мәдениетіне, институттарына және саясатына тигізетін әсерін де білдіруі мүмкін. Аналитикалық тұжырымдама және нормативті идея ретінде қазіргі заман философиялық және эстетикалық модернизмнің этикасымен тығыз байланысты; Ағарту дәуірімен қиылысатын саяси және интеллектуалдық ағымдармен; сондай-ақ экзистенциализм, қазіргі өнер, әлеуметтік ғылымдардың ресми құрылуы және марксизм сияқты одан кейінгі антитетикалық дамулармен байланысты. Бұған капитализмнің өрлеуімен байланысты әлеуметтік қатынастар, секуляризация, либерализация, модернизация және индустриялық емес өмірмен байланысты көзқарастардың өзгеруі де кіреді. 19 және 20 ғасырлардың соңында модернистік өнер, саясат, ғылым және мәдениет тек Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкада ғана емес, сонымен қатар әлемнің барлық елді мекендерінде, тіпті Батысқа және жаһандануға қарсы бағытталған қозғалыстарда да үстемдік құрды. Қазіргі заман жеке тұлғалық, капитализм, урбанизация және технологиялық және саяси прогресс мүмкіндіктеріне сеніммен тығыз байланысты. Осы дәуірдің соғыстары мен басқа да проблемалары, олардың көпшілігі жылдам өзгерістердің салдарынан және дәстүрлі діни және этикалық нормалардың күшінің әлсіреуінен туындайды, бұл қазіргі заманғы дамуға қарсы көптеген реакцияларға әкелді. Оптимизм мен тұрақты прогреске сенімділік постмодернизм тарапынан сынға ұшырады, ал Батыс Еуропа мен Англо-Американың басқа континенттерге үстемдігі постколониалдық теориямен сынға алынды. Өнер тарихында қазіргі заман (modernité) шектеулі мағынада қолданылады, қазіргі өнер 1860-1970 жылдар аралығын қамтиды. Бұл мағынадағы терминді қолдану Шарль Бодлерге қатысты, ол 1863 жылғы "Қазіргі өмірдің суретшісі" атты эссесінде "қалалық мегаполистегі өмірдің өткінші, уақытша тәжірибесін" және өнердің осы тәжірибені бейнелеуге жауапкершілігін атап көрсетті. Бұл мағынада бұл термин "уақытпен ерекше қарым-қатынасты, тарихи үздіксіздік немесе үзіліс, болашақтың жаңалықтарына ашықтық және қазіргінің ерекшелігіне жоғары сезімталдықпен сипатталатын" жағдайды білдіреді.

Этимология

Кейінгі Латын тіліндегі modernus сөзі, modo деген сөзден ("қазір, дәл қазір", сондай-ақ "әдіс") туындаған, біздің заманымыздың 5-шы ғасырынан бастап қолданыла бастады. Алғашқыда бұл сөз, кейінгі Рим империясының христиан дәуірін грек-рим әлемінің ескі дінді ұстану дәуірінен ажырату үшін пайдаланылды. 6-шы ғасырда римдік тарихшы және мемлекет қайраткері Кассиодор өзінің заманын атау үшін жүйелі түрде modernus ("қазіргі заманғы") сөзін қолданған алғашқы жазушы болды. Antiquus және modernus терминдері Каролинг дәуірінде уақыттық мағынада қолданылды. Мысалы, magister modernus – Нурсиялық Бенедикт сияқты көне билік өкілдеріне қарама-қарсы, замандас ғалымды білдірді. Ерте ортағасырлық қолданыста modernus термині ортағасырлық Еуропада классикалық антикалық және/немесе христиан дәуірінің шіркеу әулиелерінен жас деп есептелетін биліктерге қатысты, бірақ міндетті түрде қазіргі күнге емес. Бұл термин бірнеше ғасыр бұрынғы авторларды да қамтуы мүмкін, шамамен Беддің заманынан бастап, яғни Әйіпті Бенедикт орденінің құрылуынан кейінгі және/немесе Батыс Рим империясының құлауынан кейінгі уақытты білдірді. Латын сөзі 15-шы ғасырда орта француз тілінде moderne түрінде, ал Тюдор дәуірінің басында ағылшын тілінде Early Modern English ретінде қабылданды. Бұл сөздің алғашқы мағынасы "қазіргі уақытта бар" немесе "қазіргі заманға қатысты" дегенді білдірді, бұл міндетті түрде жағымды мағынада емес. Ағылшын жазушысы және драматургі Уильям Шекспир modern терминін "күнделікті, әдеттегі, қарапайым" мағынасында қолданды. Бұл сөз 17-шы ғасырдың соңында Франция академиясындағы Ескілер мен Жаңалардың дау-жанжалы аясында кеңінен қолданыла бастады, онда "Қазіргі мәдениет классикалық (грек-рим) мәдениетінен жоғары ма?" деген сұрақ талқыланды. Бұл пікірталаста ежелгілер (anciens) және жаңалар (modernes) қарама-қарсы пікірлерді жақтады. Біріншілері қазіргі жазушылар классикалық ежелгі заманның шеберлігін еліктеуден артық жасай алмайды деп сенді, ал екіншілері, алғашқысы Шарль Перро (1687) болды, ежелгі жетістіктердің жаңаруынан гөрі, Ақыл-ой дәуірі грек-рим өркениетінің классикалық кезеңінде мүмкін болғаннан асып түсті деп ұсынды. 1620 жылдары алғаш рет қолданылған "заманауилық" термині осы контексте Ренессанстан кейінгі тарихи кезеңді білдірді, онда ежелгі дәуірдің жетістіктері басылып өтті.

Саяси

Саяси тұрғыдан алғанда, заманауилықтың алғашқы кезеңі Никколо Макиавеллидің еңбектерімен басталады. Ол орта ғасырлық және Аристотельдік саясатты талдау стилін, нәрсе қалай болуы керек деген идеялармен салыстырып, нәрселердің қалай екендігін шыншыл түрде талдауға басымдық берді. Сонымен қатар, ол саясаттың мақсаты – адамның өзінің сәттілігін немесе бақытын бақылау екенін, ал құдайға сенудің өзі зұлымдыққа алып келеді деп ұсынды. Мысалы, Макиавелли саяси қоғамдастықтардағы зорлық-зомбылыққа негіделген дау-жанжалдардың болмай қоймайтынын, бірақ олар заң шығарушылар мен басшылар ескеретін және тіпті белгілі бір жағдайларда қолдайтын күш көзі болуы мүмкін екенін айтты. Макиавеллидің ұсыныстары кейде патшалар мен князьдарға әсер еткенімен, ақырында монархияларға қарағанда еркін республикаларды жақтады. Макиавелли өз кезегінде Фрэнсис Бэкон, Марчэмонт Нидхэм, Джеймс Харрингтон, Джон Милтон, Дэвид Юм және тағы басқаларға ықпал етті. Жаңа макиавеллиандық реализмнен туындаған маңызды қазіргі саяси доктриналардың қатарында Мандевиллдің «Жеке жамандықтар шебер саясаткердің шеберлігімен қоғамдық игілікке айналдырылуы мүмкін» деген ықпалды ұсынысы (оның «Аралар туралы аңыз» атты еңбегінің соңғы сөйлемі) және Монтескье алғаш ұсынған үкіметтегі биліктің конституциялық бөлінуі туралы доктрина бар. Бұл екі принцип те қазіргі демократиялық мемлекеттердің конституцияларында бекітілген. Макиавеллинің реализмі соғысқа және саяси зорлық-зомбылыққа құндылық бергенімен, оның ұзақ мерзімді ықпалы «бағынышты» болды, сондықтан пайдалы қақтығыстар мүмкіндігінше формалды саяси күреске және еркін жеке кәсіпкерлік арасындағы экономикалық «қақтығысқа» айналдырылды. Томас Гоббс бастап, Бэкон мен Декарт ұсынған жаңа заманауи физикалық ғылымдардың әдістерін адамзат пен саясатқа қолдануға тырысты. Гоббстың әдістемелік тәсілін жақсартуға бағытталған көрнекті әрекеттердің қатарында Джон Локк, Спиноза, Джанбатиста Вико және Руссо бар. Дэвид Юм өзінің ойынша, Бэконның ғылыми әдісін саяси тақырыптарға қолданудың алғашқы дұрыс әрекеті болды, бұл Гоббстың тәсілінің кейбір аспектілерін қабылдамады. Модернистік республикашылдық голландтық көтерілісі (1568-1609), ағылшын азаматтық соғысы (1642-1651), американдық революция (1775-1783), француз революциясы (1789-1799) және гаити революциясы (1791-1804) кезінде республикалардың негізін қалауға тікелей әсер етті. Модернистік саяси ойлаудың екінші кезеңі Руссодан басталады, ол адамзаттың табиғи рационалдылығы мен әлеуметтік табиғатын күмәнден кешіріп, адам табиғатының бұрынғыдан гөрі әлдеқайда икемді екенін ұсынды. Осы логика бойынша, жақсы саяси жүйе немесе жақсы адам қандай болатыны бүкіл халықтың тарих барысында бастан кешкен кездейсоқ жолға толығымен байланысты. Бұл ой Эммануэль Кант, Эдмунд Берк және басқалардың саяси (және эстетикалық) ойлауына әсер етті және модернистік саясатты сынға алды. Консервативті көзқарас бойынша Берк бұл түсінік сақтықты және радикалды өзгерістерден аулақ болуға шақырады деп мәлімдеді. Алайда, адам мәдениетіне қатысты осы түсініктерден бастау алған амбициялы қозғалыстар дамыды, бастапқыда романтизм және тарихилік, соңынан Карл Маркстің коммунизмі және француз революциясынан шабыт алған ұлтшылдықтың заманауи түрлері, соның ішінде бір шетінде неміс нацистік қозғалысы. Екінші жағынан, заманауилық ұғымы оның еуроцентристік негіздеріне байланысты де дау тудырады. Бұл Батыс емес державалардың қайта пайда болуымен одан әрі күшейеді. Дегенмен, заманауилық туралы дау-дамайлар демократия, әлеуметтік тәртіп және даму туралы батыстық түсініктермен де байланысты.

Әлеуметтік

Социологияда, қазіргі заманның әлеуметтік проблемаларына тікелей жауап ретінде туған ғылым, бұл термин көбінесе Ағарту дәуірінен кейінгі әлеуметтік жағдайларды, процестерді және дискурстарды білдіреді. Британдық социолог Энтони Гидденс заманауилықты ең қарапайым түсінікпен былай сипаттайды. Басқа авторлар мұндай анықтамаларды факторлардың тізімі ғана деп сынады. Олардың пікірінше, үстемдік құратын онтологиялық формация ретінде түсінілетін заманауилық, болудың әртүрлі жолдары тұрғысынан неғұрлым түбегейлі анықталуы керек. Яғни, заманауилық дәстүрлі және әдет-ғұрыптық өмірдің бұрынғы формацияларының үстінен жабылады, бірақ оларды міндетті түрде алмастырмайды. 2006 жылғы шолу мақаласында тарихшы Майкл Салер бұл пікірді кеңейтіп, нақтылады, сондай-ақ зерттеулер заманауилық туралы тарихи перспективаларды ашқандығын, олар таңғалу мен рухани босануды қамтитындығын атап өтті. Мысалы, Виктория дәуірінің соңында ғылым туралы сиқырлы ықпалдар мен өмірлік байланыстар туралы талқыланды. Ал 1830 жылдары витализм механикалық түсіндірулермен ығыстырыла бастағанда, сиқыр дискурстың бір бөлігі болып қала берді – енді оны «табиғи сиқыр» деп атады, бірақ ол белгілі және болжамды табиғи процестердің нәтижесі болғандықтан бұрынғыдан кем «таңғажайып» емес». Бұқаралық мәдениет, оның «сыртқы әдемілігіне, иррационалдығына, әділетсіздігіне және проблемаларына» қарамастан, «көптеген және рационалды сиқырлардың маңызды көзіне» айналды. Оккультизм қазіргі психологтардың қорытындыларына үлес қосып, осы бұқаралық мәдениетте табылған «қанағатқа» әкелді. Сонымен қатар, Салер «заманауилық туралы әртүрлі есептер әртүрлі комбинацияларды баса көрсетуі немесе кейбір факторларды басқаларынан гөрі көбірек атап өтуі мүмкін» деп атап өтті. Заманауилықты жасырын иерархияда орналастырылған бинарлық оппозициялар немесе бір ұғымның өзіне қарсы диалектикалық түрленуі арқылы емес, шешілмеген қайшылықтар мен қарама-қарсылықтар немесе антономиялар арқылы анықтауға болады: заманауилық – Янус сияқты екі жаққа да қарап тұрады. 2020 жылы Джейсон Кроуфорд осы соңғы тарихнаманы сиқырлылық және заманауилық туралы сынға алды. Бұл зерттеулердегі «сиқырлылықтың» тарихи дәлелдері, әсіресе бұқаралық және баспа мәдениеттерінде, «рухасыз әлемнің азаматтарына біршама демеу беруі мүмкін, бірақ олар сол әлемнің жағдайын өзгерте алмайды». Бұл «сиқырлылық» заманауилықтан көбірек алшақтанған «күмәнді шындық» ұсынды. Пер Остергард пен Джеймс Фитчет бұқаралық мәдениет «сиқырлылықтың» көздерін тудырғанмен, тұтынушылар үшін «сиқырлылықтың» және «рухани босанудың» көбірек «үлгілерін» жасайтынын дәлелдеді.

Мәдени және философиялық

Қазіргі заман дәуірі әлеуметтік тұрғыдан индустрияландырумен және еңбек бөлінісімен, ал философиялық тұрғыдан "нақтылықтың жоғалуымен және сенімділіктің ешқашан толыққанды орнатылмайтынына көзі жеткенімен" сипатталады. Жаңа әлеуметтік және философиялық жағдайлармен бірге негізгі жаңа сын-қатерлер туындады. 19-ғасырдың түрлі зиялылары – Огюст Конттен Карл Марксқа, Зигмунд Фрейдке дейін, секуляризациядан кейін ғылыми және/немесе саяси идеологиялар ұсынуға тырысты. Қазіргі заманды "идеология дәуірі" деп атауға болады. Теодор Адорно және Зигмунд Бауман сияқты сыншыл теоретиктер заманауилық немесе индустрияландырудың Ағартушылықтың негізгі принциптерінен алшақтауды, сондай-ақ тауар фетишизмі және Холокост сияқты зиянды шегіну процестерін білдіретінін айтады. Қазіргі әлеуметтанудың сыншыл теориясы рационализациялау ұғымын Вебердің бастапқыда берген анықтамасынан да теріс тұрғыда қарастырады. Прогресс үшін прогресс ретіндегі рационализациялау процестерінің көптеген жағдайларда қазіргі қоғамға кері және адамды қадір-қасиетінен айыратын әсері болуы мүмкін, деп сыншыл теория тұжырымдайды. Экономикалық жаһандану, өркениеттерді салыстыру және "баламалы заманауилықтар" тұрғысынан постколониалдық перспективадағы пікірсайыстар нәтижесінде Шмуэль Эйзенштадт "көптүрлі заманауилықтар" ұғымын енгізді. "Көптүрлі жағдай" ретіндегі заманауилық – осы әлеуметтанулық көзқарас пен перспективаның орталық тұжырымдамасы болып табылады. Ол "заманауилық" анықтамасын тек Батыс Еуропа мәдениетін ғана білдіретін шеңберден шығарып, мәдени релятивизмге негізделген анықтамаға кеңейтеді, осылайша: "Заманауилық – батыстық емес, оның негізгі процестері мен динамикасы барлық қоғамдарда кездеседі".

Секуляризация

Қазіргі заманның негізгі ерекшелігі – діннен, әсіресе христиан дінінің (көбінесе рим католик дінінің) басымдығынан және одан туындайтын секуляризациядан құтылу. Факенхайм мен Гуссерл сияқты авторлардың пікірінше, қазіргі ой-сана еврей-христиандық сенімдегі Киелі кітаптағы Құдайға сенуді тек көне заманғы шарлаттандық нанымның қалдығы деп қарастырып, оны жоққа шығарады. Бұл Декарттың революциялық әдістемелік күмәнімен басталды, ол шындықтың түсінігін сенімділік түсінігіне өзгертіп, оның жалғыз кепілі енді Құдай немесе шіркеу емес, адамның жеке пікіріне айналды. Теологтар қазіргі заманның шақыруына әртүрлі жауап берді. Либералды теология, соңғы 200 жылға жуық уақыттан бері, христиандық аянды түсіндіруде қазіргі күмәнді қабылдауға немесе оған төзімділік танытуға тырысты, ал дәстүрлі католиктер, шығыс православиесі және фундаменталистік протестант ойшылдары мен дін қызметкерлері оған қарсы күресіп, кез келген күмәнді айыптады. Қазіргі заман – "адамзатты білімсіздік пен ақылсыздықтан босатуға уәде берген прогрессивті күш" болды.

Ғылыми

16-17 ғасырларда Коперник, Кеплер, Галилей және басқалар физика мен астрономияға жаңа көзқарас қалыптастырды, бұл адамдардың көптеген нәрселер туралы ойлау тәсілін өзгертті. Коперник Күн жүйесінің жаңа модельдерін ұсынды, онда адамзаттың мекені – Жер енді орталыққа орналастырылмады. Кеплер физиканы талқылау үшін математиканы пайдаланды және табиғаттың заңдылықтарын осылай сипаттады. Галилей математика арқылы еркін құлау кезіндегі біркелкі үдеуді дәлелдеді. Фрэнсис Бэкон, әсіресе «Novum Organum» еңбегінде, жаңа әдістемелік тәсілді жақтады. Бұл тәжірибеге негізделген ғылыми тәсіл болды, ол формальды немесе түпкі себептерді білуге ұмтылмады. Дегенмен, ол материалист болған жоқ. Ол сондай-ақ Құдайдың екі кітабы – Құдайдың сөзі (Жазбалар) және Құдайдың ісі (табиғат) туралы айтты. Бірақ ол ғылымның табиғатты адамзаттың игілігі үшін бақылауға тырысуы керек екенін, оны жай ғана түсіну үшін емес, пайдалану үшін түсінуі керек екенін де қосты. Осы екі мәселеде де оған Макиавеллидің ортағасырлық схоластикаға жасаған бұрынғы сындық пікірі және басшылардың өздерінің тағдырын бақылауға ұмтылуы керек деген ұсынысы әсер етті. Галилейдің жаңа физикасымен және Бэконның ықпалымен Рене Декарт жақын арада математика мен геометрияның ғылыми білімді шағын қадамдармен қалай құруға болатынын көрсететін үлгі ұсынды. Ол сондай-ақ адамдардың өзі күрделі машиналар ретінде түсіндірілуі мүмкін екенін ашық айтты. Исаак Ньютон, Декарттың ықпалында болғанмен, сонымен қатар Бэкон сияқты тәжірибе жүргізуді қолдады. Ол декартиандық математика, геометрия және теориялық дедукцияның бір жағынан, ал бакондық тәжірибелік байқау мен индукцияның екінші жағынан, бірлесіп табиғаттағы заңдылықтарды практикалық тұрғыдан түсінуде үлкен жетістіктерге алып келуі мүмкін екенін көрсетті.

Технологиялық

Қазіргі заман туралы кең таралған түсінік – бұл 15 ғасырдың ортасынан бергі Батыс тарихының жағдайы, не шамамен қозғалмалы шрифт пен баспа машинасының Еуропада дамуы. Осы ретте, қазіргі қоғам көптеген кезеңдерде қалыптасады және оның үздіксіздігін бұзған маңызды оқиғалардың ықпалына түседі.

Көркемдік

Модернисттік саяси ойлау Францияда кеңінен танымал болғаннан кейін, Руссоның адам табиғатын қайта қарауы ақыл-ойының құндылығын жаңаша сынға алып келді, бұл өз кезегінде адам қызметінің, әсіресе өнердің рационалистік емес жаңа түсінігіне әкелді. Алғашқы ықпалы 18-19 ғасырлардағы неміс идеализмі және романтизмі деп аталатын қозғалыстарға тиді. Сондықтан заманауи өнер тек заманауилықтың кейінгі кезеңдеріне ғана жатады. Осы себепті өнер тарихы заманауилық терминін заманауи дәуір және модернизм терминдерінен бөлек ұстайды – бұл дискретті «инновацияның көрінетін абсолютті қажеттілігі өмірдің, еңбек пен ойдың басты құбылысы болып табылатын мәдени жағдайға қолданылатын термин». Ал өнердегі заманауилық «жай ғана заманауи болу күйінен немесе ескі мен жаңаның қарама-қайшылығынан гөрі артық». «Қазіргі өмірдің суретшісі» (1863) атты мақаласында Шарль Бодлер әдеби анықтамасын береді: «Заманауилық деп мен уақытша, құпия, кездейсоқ нәрсені түсінемін». Дамыған технологиялық инновациялар, көркемдік техника мен өндіріс құралдарына әсер етіп, өнердің мүмкіндіктерін және оның қарқынды өзгеріп жатқан қоғамдағы мәртебесін жылдам өзгертті. Фотография суретшінің орнын және сурет салудың мәнін күдік тудырды. Архитектура болат конструкциялардың қолжетімділігі арқасында өзгерді.