Кіріспе

Атипиялық психозға қарсы дәрілер

Шизофрения

Шизофренияны емдеудің бірінші қадамы – антипсихотикалық дәрілер. Оланзапин шизофрения симптомдарын азайтуға, ауыр күйзелістерді емдеуге және ерте басталган шизофренияны емдеуге тиімді болып көрінеді. Дегенмен, ұзаққа соққан емнің пайдалылығын анықтау қиын, себебі сынақтарға қатысушылардың жартысынан астамы 6 апталық емдеу курсын аяқтамай тоқтатады. Оланзапинмен (клозапин сияқты) емдеу, шизофренияны емдеу үшін қолданылатын көптеген басқа екінші буын антипсихотикалық препараттармен салыстырғанда, салмақ қосуға және қандағы глюкоза мен холестерин деңгейінің көтерілуіне алып келуі мүмкін.

Биполярлық бұзылу

Ұлттық денсаулық сақтау және медициналық көмек көрсету институты оланзапинды биполярлық бұзылыстағы жедел манияны емдеу үшін бірінші таңдау терапиясы ретінде ұсынады. Ол флуоксетинмен бірге жедел биполярлық депрессияны емдеу үшін бірінші таңдау терапиясы ретінде, ал биполярлық бұзылыстың қайталамасын болдырмау үшін екінші таңдау емдеу ретінде ұсынылады. Көңіл күйі мен қылықшылықты емдеу желісі биполярлық бұзылыста оланзапинды бірінші таңдау емдеу ретінде, ал биполярлық депрессияны емдеу үшін флуоксетинмен оланзапиннің комбинациясын екінші таңдау емдеу ретінде ұсынады. 2006 жылы биполярлық бұзылысы бар адамдарда оланзапиннің қайталама емдеудегі тиімділігі туралы шолу жарияланды. 2014 жылғы мета-талдау флуоксетинмен оланзапиннің талдауға алынған биполярлық депрессияны емдеудің тоғыз әдісінің ішінде ең тиімдісі екенін көрсетті.

Жүктілік және бала емізетін кезең

Оланзапин кез келген атипиялық антипсихотикалық препараттардың ішіндегі ең жоғары плаценталық әсер ету деңгейімен байланысты. Оған қарамастан, қолда бар мәліметтер жүктілік кезінде қауіпсіз екенін көрсетеді, бірақ осы мәліметтердің сенімділік деңгейі жоғары емес. Оланзапин қабылдаған әйелдерде балаға сүт арқылы оланзапин өтетіні болғандықтан, емізуге кеңес берілмейді, бір зерттеуде нәрестеге түсетін доза анаға қарағанда шамамен 1,8% құрайтыны анықталды. 2008 жылдың маусым айында BBC жүргізген тергеуде британдық дәрігерлердің бұл кеңеске жиі көңіл бөлмейтіні анықталды. Дәлелдерге сәйкес, арипипразол мен рисперидонға қарағанда, оланзапин қабылдаған егде жастағы адамдарда салмақ қосу ықтималдығы жоғары.

Жағымсыз әсерлер

Оланзапиннің басты жанама әсері – салмақ қосу, кейбір жағдайларда айқын болуы мүмкін және/немесе қан липидтері мен қант деңгейінің өзгеруімен байланысты (метаболизмік әсерлер бөлімін қараңыз). 2013 жылғы 15 антипсихотикалық препараттың (АПП) тиімділігі мен қабылдануын мета-талдау көрсеткендей, оланзапиннің салмақ қосуға бейімділігі ең жоғары, орташа айырмашылық 0.74 құрады. Сонымен қатар, діркіреу және бұлшықет қатаюы да болуы мүмкін. Арипипразол, асенапин, клозапин, кветиапин және оланзапин, басқа антипсихотикалық препараттармен салыстырғанда, гиперпролактинемиямен сирек байланысты. Бұл препараттар уақытша немесе тұрақты гиперпролактинемияны тудыруы мүмкін, бірақ тәуекел әлдеқайда төмен. Арипипразолдың жартылай дофаминергиялық агонисттік әсеріне байланысты, ол пролактин деңгейін төмендетуі мүмкін, ал кейбір пациенттерде гипопролактинемияны тудыруы мүмкін. Оланзапин пролактин деңгейінің дозаға байланысты ерте көтерілуіне себеп болғанымен, бұл галоперидолмен салыстырғанда сирек және аз байқалады, әдетте уақытша болады. Оланзапин қабылдаған пациенттердің шамамен жартысында пролактин деңгейінің жоғарылауы байқалады, ал рисперидон қабылдаған пациенттердің 90% астамында, сондай-ақ оланзапин қабылдаған пациенттерде тұрақты жоғарылау жиілігі аз. Жүрек бұлшықетінң жедел инфарктісі, брадикардия, жүрекке жақында жасалған операция, ауыр гипотония, науқас синустық синдромы және тұрақсыз стенокардия кезінде тамырға инъекция жасау ұсынылмайды. Оланзапин мен жалпы антипсихотикалық препараттардың әсерінен кейбір пациенттер тобында жанама әсерлердің тәуекелі артады. Оланзапин қант диабеті бар адамдарда қандағы қант деңгейінің айтарлықтай жоғарылауына әкелуі мүмкін. Сондай-ақ, қарт адамдарда құлау мен жарақат алу қаупі жоғары. Жас еркектерде дистониялық реакциялардың тәуекелі жоғары, бірақ оланзапинмен бұл сирек кездеседі. Көптеген антипсихотикалық препараттар, оның ішінде оланзапин, организмнің табиғи терморегуляциялық жүйелерін бұзуы мүмкін, бұл қауіпті деңгейге жетуіне жағдай жасайды (мысалы, ыстыққа ұшырау, қарқынды жаттығулар). Басқа да жанама әсерлерге галакторея, аменорея, гинекомастия және эректильді дисфункция (импотенция) жатады.

Есірткіге байланысты ОКР

Көптеген түрлі дәрі-дәрмектер бұрын ешқандай белгілері болмаған науқастарда таза обсессивтік-компульсивтік бұзылысты (ОКБ) тудыруы немесе күшейтуі мүмкін. Психикалық аурулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығының бесінші басылымында (2013 ж.) ОКБ туралы жаңа тарау енді дәрі-дәрмектерден туындаған ОКБ-ны нақты қамтиды.

Метаболистік әсері

АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) барлық атипиялық антипсихотикалық препараттарға гипергликемия және диабет даму қаупі туралы ескертуді қосуды талап етеді, олардың екеуі де метаболикалық синдромның факторлары болып табылады. Бұл әсерлер препараттардың салмақ жинауға ықпал ету қабілетімен байланысты болуы мүмкін, бірақ салмақ жинаусыз метаболизмдегі өзгерістер туралы да хабарламалар бар. Зерттеулер көрсеткендей, оланзапин диабетті тудыру және оны күрделендіру қаупі бойынша, басқа жиі тағайындалатын атипиялық антипсихотикалық препарат – рисперидоннан жоғары. Барлық атипиялық антипсихотиктердің ішінде оланзапин әртүрлі өлшемдер бойынша салмақ жинауға ең бейімдердің бірі болып табылады. Бұл әсер адамдарда және жануарлар моделінде оланзапиннің тудырған метаболикалық жағырғы әсерлеріне дозаға байланысты. Оланзапин тудырған диабетикалық кетоацидоздың жекелеген жағдайлары туралы хабарламалар бар. Оланзапин инсулинге сезімталдықты төмендетуі мүмкін, бірақ үш апталық бір зерттеу бұған қарсы нәтиже көрсеткен. Сондай-ақ, ол триглицерид деңгейін арттыруы мүмкін. Бір шағын, ашық, рандомизацияланбаған зерттеу оланзапинды ауызда ерітілетін таблеткалар арқылы қабылдау салмақтың азырақ жиналуына әкелуі мүмкін екенін ұсынады, бірақ бұл соқыр эксперименттік жағдайда расталмаған.

Инъекциядан кейінгі делирий/ седациялық синдром

Инъекциядан кейінгі делирий/седеция синдромы (ПДСС) – оланзапиннің ұзақ әсер ететін инъекциялық формасына тән сирек кездесетін синдром. Оланзапин памоаты қолданғанда ПДСС кездесу жиілігі шамамен 0,07% құрайды және бұл көрсеткіш екінші буынға жататын басқа ұзақ әсер ететін антипсихотиктерде (мысалы, палиперидон пальмитаты) байқалмайды, олармен салыстырғанда осындай тәуекел жоқ.

Метаболизм

Оланзапин цитохром P450 (CYP) жүйесімен метаболизденеді, негізінен 1A2 изоферменті (CYP1A2) арқылы, ал аздау дәрежеде CYP2D6 арқылы. Осы механизмдер арқылы, орташа есеп бойынша, ауызбен қабылданған дозаның 40%-дан астамы бауырдың алғашқы өту әсерімен жойылады. Оланзапиннің клиренсі нәсілге қарай да өзгереді; өзін афроамерикалықтар немесе қара нәсілділер деп санағандарда оланзапин клиренсі 26%-ға жоғары болды.

Химиялық синтез

Оланзапин препараты алғаш рет 1990 жылдары Eli Lilly & Co. компаниясының патенттері сериясында жарияланды. Соңғы екі сатыда 5 метил 2 [(2 нитрофенил)амино] 3 тиофенкарбонитрил этанолдағы хлоридті қалайымен (II) (станоздық хлорид) тотығудан төмендетіліп, алмастырылған тиенбензодиазепин сақиналық жүйесі алынды. Бұл, диметилсульфоксид пен толуол қоспасындағы еріткіште метилпиперазинмен өңделді, нәтижесінде препарат өндірілді.

Дау-жанжал және сот ісі

Eli Lilly компаниясы Zyprexa қолданғаннан кейін қант диабеті немесе басқа аурулар дамытқандарын мәлімдеген адамдардан, сондай-ақ түрлі мемлекеттік органдардан, сақтандыру компанияларынан және басқалардан көптеген сот талаптарына тап болды. Lilly компаниясы 2004 жылы басталған сот процесінің ашылу кезеңінің аясында көптеген құжаттарды ұсынды; құжаттар судья тарапынан құпия деп танылып, мөрмен бекітілді, кейіннен олардың өзі де сот дауларының нысаны болды. 2007 жылдың басында Lilly компаниясы шамамен 18 000 талапты 500 миллион долларға реттеді, бұл компанияның осы препаратқа қатысты талаптарды реттеу үшін төлеген жалпы сомасын 1,2 миллиард долларға жеткізді. Компания бұл айыптауларды жоққа шығарды және мақаланың тек таңдап алынған құжаттарға негізделгенін мәлімдеді. 2007 жылы Lilly кейбір құжаттардың таралуын тоқтату үшін қорғау бұйрығын өтінді, оны Бруклин Федералды округ сотының судьясы Джек Б. Вайнштейн қабылдады. Судья Вайнштейн сонымен қатар New York Times тілшісі Готштейн мен Эгильманды да сынады. 2000 жылдың 9 қазанында Lilly компаниясының аға ғылыми қызметкері Роберт Бейкер өзі мүшесі болған академиялық кеңесшілер кеңесінің "оланзапиннің салмақ алу деңгейі мен глюкозаға тигізетін әсеріне" қатты әсерленгенін атап өтті. 2008 жылдың қыркүйегінде судья Вайнштейн сақтандыру компаниялары, зейнетақы қорлары және басқа да төлеушілер ұсынған басқа да сот ісінде препарат туралы Lilly компаниясының ішкі құжаттарын жария ету туралы бұйрық шығарды. 2008 жылдың наурыз айында Lilly Аляска штатымен келісімге келді, ал 2008 жылдың қазан айында Lilly 32 штат пен Колумбия округіне мемлекеттік тұтынушылардың құқығын қорғау заңдары бойынша сот талаптарын реттеу үшін 62 миллион доллар төлеуге келісті. Мұнда сипатталған нәтижелер мен олардың құқықтық салдары 2010 жылға дейін шешілмеген өтініштер мен шағымдармен күш алды. 2021 жылы Готштейн осы құқықтық іс-әрекеттердің түйінін және олардың АҚШ-тағы психиатрия мен антипсихиатрияның саяси ландшафтына тигізген әсерін "Зипрекса құжаттарында" жинақтады.