Палау тарихы: ежелгі қоныстанудан тәуелсіздікке дейін

Кіріспе

Палау арал елінің тарихи есебі

Палау алғаш рет шамамен б.з.д. 1000 жылы қоныстандырылды. Еуропалықтар Палауды алғаш рет 1522 жылы көрген болуы мүмкін, Фердинанд Магелланның айналып жүру сапарының флагманы «Тринидад» испан миссиясы солтүстік ендік 5-ші параллель маңында екі кішкентай аралды көріп, оларды «Сан-Хуан» деп атады, бірақ оларға түспеді. Палауды еуропалықтар 1696 жылдың 28 желтоқсанында жаңадан ашты, осы кезде чех миссионері Павел Клейн Самардағы Филиппин жағалауында кемесі қираған палаулықтар тобының айтуынша, Палаудың алғашқы картасын жасады. Бұл карта және Клейннің 1697 жылдың маусымында Еуропаға жіберген хаты Палауға деген қызығушылықты арттырды. Бұл 1700, 1708 және 1709 жылдары Филиппиннен аралдарға миссия құруға тырысқан, бірақ сәтті болмаған иезуиттердің алғашқы әрекеттеріне әкелді. Кейін аралдарға Франсиско Падилья басқарған иезуит экспедициясы келді. Олар 1710 жылдың 30 қарашасында екі дін қызметкері – Жак Дю Берон мен Жозеф Кортильді Sonsorol жағалауында қалдырды, ал «Сантиссима Тринидад» аналық кемесі дауылға ұшырап кетті. Дю Берон мен Кортильді құтқаруға жасалған келесі әрекеттер олардың жергілікті тұрғындармен өлтіріліп, желінгенін көрсетті. Соңғы әрекеттерден кейін 1885 жылы Палау аралдары испандық Ост-Индияның құрамына енді. 1898 жылы Испанияның испан-американ соғысында жеңілгеннен кейін, аралдар 1899 жылы Германия-Испания келісімі шарттары бойынша Германия империясына сатылды, Палау аралдары Германияның Жаңа Гвинеясының бөлігі ретінде басқарылды. XVIII ғасырда британ саудагерлері жиі келіп тұратын қонақтарға айналды, содан кейін XIX ғасырда испандық ықпал кеңейді. Испания-Америка соғысында жеңілгеннен кейін Испания 1899 жылы Палау мен Каролина аралдарының көп бөлігін Германияға сатты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде бақылау Жапонияға өтті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде аралдарды 1944 жылы АҚШ басып алды. 1944 жылдың 15 қыркүйегі мен 25 қарашасы аралығында болған Пелелиу шайқасы қатты ұрыс болды, нәтижесінде 2000 америкалық және 10 000 жапондық қаза тапты. 1947 жылы аралдар Біріккен Ұлттар Ұйымының қолдауымен Тынық мұхиты аралдарының сенімдік аумағының бөлігі ретінде АҚШ-қа ресми түрде берілді. 1979 жылы сенімдік аумақтың төрт округі бірыңғай федеративтік Микронезия мемлекетін құрды, бірақ Палау және Маршалл аралдары округтері қатысудан бас тартты. Палау, Каролина аралдарының батыс кластері, 1978 жылы тәуелсіздік мәртебесін таңдады, жаңа конституцияны бекітті және 1981 жылы Палау Республикасы болды, ал 1982 жылы АҚШ-пен еркін қауымдастық туралы келісімге қол қойды. Сегіз референдумнан және Палау конституциясына түзету енгізгеннен кейін, келісім 1993 жылы ратификацияланды және 1994 жылдың 1 қазанында күшіне енді, бұл Палаудың заңды тәуелсіздігін белгіледі (Палау 1994 жылдың 25 мамырындағы сенімдік басқару тоқтатылғаннан бері де-факто тәуелсіз болған болатын). Палауды «оффшорлық» қаржы орталығы етіп жасайтын заң Сенатта 1998 жылы қабылданды. 2001 жылы Палау өзінің алғашқы банк реттеу және ақшаны жылыстатуға қарсы заңдарын қабылдады.

Palau was initially settled around 1000 BC. Palau was likely sighted for the first time by Europeans as early as 1522, when the Spanish mission of the Trinidad, the flagship of Ferdinand Magellan's voyage of circumnavigation, sighted two small islands around the 5th parallel north, naming them "San Juan" without visiting them. Palau was subsequently discovered by the Europeans on 28 December 1696 when the first map of Palau was drawn by the Czech missionary Paul Klein based on a description given by a group of Palauans shipwrecked on the Philippine coast on Samar. This map and a letter sent to Europe by Klein in June 1697 had a vast impact on interest in Palau. It resulted in the first Jesuit attempts to travel to the islands from the Philippines in 1700, 1708 and 1709, which failed to establish missions. The islands were then visited by the Jesuit expedition led by Francisco Padilla on 30 November 1710, who left two priests Jacques Du Beron and Joseph Cortyl stranded on the coast of Sonsorol, while the mother ship Santissima Trinidad was swept away by a storm. Subsequent attempts to save Du Beron and Cortyl revealed that they were killed and eaten by the locals. After further attempts, the Palau islands were made part of the Spanish East Indies in 1885. Following Spain's defeat in the Spanish–American War in 1898, the islands were sold to Imperial Germany in 1899 under the terms of the German–Spanish Treaty, with Palauan islands administered as part of German New Guinea. British traders became prominent visitors in the 18th century, followed by expanding Spanish influence in the 19th century. After defeat in the Spanish–American War, Spain sold Palau and most of the rest of the Caroline Islands to Germany in 1899. Control passed to Japan during World War I. In the course of World War II the islands were taken by the United States in 1944. The Battle of Peleliu between September 15 and November 25, 1944 was hard fought, with 2,000 Americans and 10,000 Japanese killed. The islands passed formally to the United States under United Nations auspices in 1947 as part of the Trust Territory of the Pacific Islands. Four of the Trust Territory districts formed a single federated Micronesian state in 1979, but the districts of Palau and the Marshall Islands declined to participate. Palau, the westernmost cluster of the Caroline Islands, instead opted for independent status in 1978, approved a new constitution and became the Republic of Palau in 1981, and signed a Compact of Free Association with the United States in 1982. After eight referendums and an amendment to the Palauan constitution, the Compact was ratified in 1993 and went into effect on October 1, 1994, marking Palau independence de jure (after Palau was independent de facto since May 25, 1994, when the trusteeship was cancelled). Legislation making Palau an "offshore" financial center was passed by the Senate in 1998. In 2001, Palau passed its first bank regulation and anti money laundering laws.

Археология

Үңгірдегі жерлеулердің радиокөміртекпен талдауы пигмей халқының кем дегенде 3000 жыл, ал мүмкін 4500 жыл бұрын – шамамен 900 жылға дейін (б.з.д. 1000–2500 жылдары, б.з. 1100 жылға дейін) болғанын көрсетеді. Палаудағы ерте қоныстанудың куәлігі архипелаг бойынша шашыраңқы орналасқан бірнеше жерлерден табылды. Өкінішке орай, ең ерте радиокөміртек даталары нақты контекстен алынбағандықтан, ерте қоныстану туралы аз мәлімет береді. Палау үшін ең сенімді даталар біздің заманымыздың 1 және 2 ғасырларына жатады. 1 және 5 ғасырлардағы даталар Каянгелдегі қоқыс жинағыштарынан алынған. Ең ерте дата – ең төменгі мәдени қабаттың астындағы қабаттан алынған тридакн қабығынан алынған. Қабық басқа артефакттармен байланысты емес, ал жақын жердегі артефакттар атолдың тұрақты қонысынан шыққан-шықпағаны белгісіз. 5 ғасырға жататын дата басқа артефакттармен байланысты, бірақ бұл қоқыс жинағышының бөлігі тұрақты қонысқа жата ма, жоқ па, әлі де анық емес. Басқа бір зерттеуде Осборн Бадрулчау орнындағы қазба жұмыстарынан б.з. 161 жылына жататын дата алған. Бұл дата тас тіреу құрылымының астындағы және, көрінетіндей, төбедегі террасалардың астындағы көмірдің қосымша үлгісінен алынған. Жанартау аралдарындағы террасаларды салу және күтіп ұстау 1783 жылы еуропалықтармен байланыс кезінде байқалған ресми, шоғырланған елді мекендердің пайда болуына дейін болған сияқты. Сонымен қатар, екінші мыңжылдықтың басында террасаларды салу қарқынының артуына қатысты деректер бар. Жанартау аралдарындағы терраса құрылысының қарқыны артумен бірге, тас аралдардан алынған мәліметтер елді мекендердің шоғырлануының күшеюін көрсетеді. Дәстүр бойынша жер, ақша және лауазымдар әйелдер желісі арқылы беріліп келген. Бас басшыларды тек қана патшайымдар (жоғары дәрежелі әйелдер) таңдаған. Кландық жерлер әлі де лауазымды әйелдер мен ақылды қыздар арқылы беріліп келеді, бірақ императорлық Жапония енгізген заманауи әкелік рухы да бар. Жапон үкіметі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тайпалық жерлерді тәркілеп, жеке меншікке қайта бөлуге тырысты, ал ескі тәртіпті қалпына келтіруге көбінесе тырысқан жоқ. Әртүрлі кландар арасындағы құқықтық мәселелер әлі де жалғасуда.

Carbon dating of cave burials show a pygmy population, presumably the result of insular dwarfism, from at least 3,000, and perhaps as long as 4,500 years ago until about 900 years ago (1000–2500 BCE until ca. 1100 CE). Evidence for early occupation in Palau comes from several loci scattered across the archipelago. Unfortunately, the earliest radiocarbon dates are not from clear contexts and thus provide little data on the early occupations. The earliest acceptable dates for Palau are from the 1st century and 2nd century A. D. Dates from the 1st and 5th century come from midden deposits on Kayangel. The earlier date is from tridacna shell from a deposit which may lie beneath the lowest cultural deposit. The shell is not associated with other artifacts and it is not clear if nearby artifacts are from a permanent occupation of the atoll. The 5th century date is associated with other artifacts, but it is still not clear if this part of the midden derives from a permanent occupation. In another study, Osborne obtained a date of A. D. 161 from excavations at the Badrulchau Site. The date is from a composite charcoal sample in a level under the stone pillar structure and apparently underlying the terracing on the hillside. The construction and maintenance of terraces on the volcanic islands appears to precede the formation of the formal, nucleated, settlements observed at European contact in 1783. Furthermore, there is evidence of an intensification in the construction of terraces at the start of the second millennium. At about the same time as intensification of terrace construction on the volcanic islands, evidence from the rock islands suggests an increasing nucleation of settlements. Traditionally land, money, and titles passed through the female line. High Chiefs were chosen by Queens (high ranking women) only. Clan lands continue to be passed through titled women and first daughters but there is also a modern patrilineal sentiment introduced by imperial Japan. The Japanese government attempted to confiscate and redistribute tribal land into personal ownership during World War II, and there has been little attempt to restore the old order. Legal entanglements continue amongst the various clans.

1696 жылғы еуропалық байланыс және ашылу

16 ғасырда аралдарды алғашқы еуропалық саяхатшылар көрген-көрмегені әлі де даулы мәселе болып қалып отыр. Тарихшылар Тынық мұхитындағы еуропалық саяхатшылардың алғашқы бағыттарын зерттейді. Испандық Рюй Лопес де Виллалобос, бірнеше Каролина аралдарына қонғаннан кейін, 1543 жылы Палау архипелагын көрген-көрмегені туралы әртүрлі пікірлер бар. Бұл туралы нақты дәлелдер жоқ, бірақ кейбіреулер ол аралдар тобының ең оңтүстік ұшын көруі мүмкін деп санайды. Дегенмен, Палаудың нақты және саналы түрде ашылуы бір ғасырдан кейін, 1696 жылдың желтоқсан айында болды. Осы кезде арал тұрғындарының бір тобы Филиппиннің Самар аралында кеме апатына ұшырады. Олармен 1696 жылдың 28 желтоқсанында чех миссионері Пол Клейн сұхбаттасты. Клейн жағалаудағы тастар мен сурет негізінде Палаудың алғашқы картасын жасап қана қоймай, 1697 жылдың маусым айында Еуропаға маңызды хат жіберді. Бұл карта мен хат жаңа аралдарға зор қызығушылық оятып, 1700, 1708 және 1709 жылдары Филиппиннен Палауға саяхаттауға жасалған иезуиттердің алғашқы және сәтсіз әрекеттеріне әкеп соқты.

Неміс дәуірі

1898 жылы Испания Палаудағы құқықтарын Германияға сатты. Палау Германияның Жаңа Гвинеясынан басқарылды және экономикалық даму кезеңі басталды. Неміс инженерлері баксит пен фосфат кендерін игеруге кірісіп, копрадан мол өнім алды. Германия әкімшілігі бірнеше кен өндіру компанияларын және копра плантацияларын құрып, басқарды. Экономикалық дамумен қатар, Германия әкімшілігі халықты ірі ауылдарға қоныстандыру және кемежайлар мен навигациялық маяктар салу сияқты көптеген қоғамдық жұмыс жобаларын қамтитын әлеуметтік реформаларды ілгерілетуді бастады. Жастар Ангаур және Белилиу аралдарындағы фосфат кен орындарында, копра плантацияларында және бүгінгі Нгараард штатындағы Бабелдоб аралының ең тар бөлігінде аяқталмай қалған каналды қазуға мәжбүр болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапон әкімшілігі неміс әкімшілігі құрған көптеген бағдарламаларды жалғастырды. Соғыс жылдарында аралдарды жапон әскери үкіметі басқарды, бірақ оны Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін азаматтық үкімет алмастырды. Немістер аз персонал мен ресурстармен белгілі бір коммерциялық кәсіпорындарды дамытуға тырысқанда, жапон әкімшілігінің мақсаттары мүлдем басқаша болды. Жапония Микронезияда жапон мәдениеті мен экономикасын кеңейтуді көздеді. Жапондықтар мен риукюлықтардың көптеген өкілдері плантацияларда немесе басқа экономикалық кәсіпорындарда жұмыс істеу үшін Микронезияға көшіп келуге шақырылды, нәтижесінде Палау маңызды отарлау орталығына айналды. 1938 жылы Палауда шамамен 6000 палаулыққа қарсы 15000-ға жуық жапон болды, ал Корор толығымен жапон қаласына айналды. 1914 жылдан 1922 жылға дейін Жапон императорлық теңіз күштері басқаруды жүзеге асырды. 1922 жылдан бастап азаматтық басқару енгізілді, ал Палау Мандат аймағындағы алты әкімшілік округтің бірі болды. Жапония белсенді экономикалық даму бағдарламасын іске қосып, жапондықтар, риукюлықтар мен корейліктердің кең ауқымды көші-қонын ынталандырды. Палаулықтар өз отандарында азшылыққа айналды. Жапония неміс кен өндіру қызметін жалғастырды, сондай-ақ Палауда бонито (скипжак тун) консервілеу және копра өңдеу заводтарын құрды. Жапон сауда компаниялары аралдардың экономикалық әлеуетін, әсіресе балықтың мол ресурстарын және інжу-маржан өндіруді пайдалану үшін жедел түрде қызмет етуді бастады. Жапония Корорда сауда орталығын құрып, Бабелдоб аралында бірқатар ауыл шаруашылығы плантацияларын дамыта бастады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін азаматтық үкімет палаулықтардың өмірінде маңызды өзгерістер енгізді. Бұл өзгерістерге палаулықтар үшін бастауыш мектептер ашу және заманауи су және электр жүйелерін салу кірді. Егде жастағы адамдар жапон әкімшілігін жақсы жұмыс істеген тәртіпті кезең ретінде еске алады. Палаулықтарға әлеуметтік қызметтерді жақсартуға қарамастан, жапониялықтар Микронезиядағы жергілікті халықтардың рөлі мен мәртебесін анық білдірді. Жергілікті халықтар екінші дәрежелі азаматтар болуы керек және әртүрлі ауыл шаруашылығы және сауда кәсіпорындары үшін арзан жұмыс күшінің көзі ретінде қызмет етуі керек еді. 2020 жылдың қараша айында Сурангел Уиппс-младший президент Томми Ременгесаудың орнын басып, Палаудың жаңа президенті болып сайланды.

In 1898 Spain sold its rights in Palau to Germany. Palau was administered from German New Guinea, and a period of economic development began. German engineers began exploiting the islands' deposits of bauxite and phosphate, and a rich harvest in copra was made. The German Administration established and operated several mining companies and several copra plantations. Also, perhaps as important as the economic development, the German Administration began pushing for social reforms which included the relocation of people into larger villages and a large number of public works projects such as the construction of piers and navigation beacons. Young men were forced to work in the phosphate mines on Angaur and Beliliou Islands, on the copra plantations, and on a never completed ditch across the most narrow part of Babeldaob Island in what is today the state of Ngaraard. During World War I, the Japanese administration continued many of the programs already established by the German administration. A Japanese military government ruled the islands during the war years, but was replaced by a civilian one which existed until the start of World War II. Whereas the Germans wanted to foster certain mercantile enterprises with a minimum of personnel and resources, the Japanese administration had very different aims. The Japanese sought to create in Micronesia an extension of Japanese culture and economy. Large numbers of Japanese and Ryukyuans were encouraged to emigrate to Micronesia to work on plantations or in other economic enterprises, resulting in Palau becoming a major colonial center. By 1938, there were approximately 15,000 Japanese in Palau as opposed to about 6,000 Palauans and Koror had expanded into a substantial all Japanese city. From 1914 to 1922, the Japanese Imperial Navy had been in control. Civilian control was introduced from 1922, and Palau was one of six administrative districts within the Mandate. Japan mounted an aggressive economic development program and promoted large scale immigration by Japanese, Ryukyuans and Koreans. Native Palauans soon became a small minority in their own homeland. The Japanese continued the German mining activities, and also established bonito (skipjack tuna) canning and copra processing plants in Palau. Japanese trading companies were quick to establish operations to exploit the economic potential of the islands, especially the abundant fish resources and pearl harvesting. The Japanese established a commercial center in Koror, and began developing a series of agricultural plantations on Babeldaob Island. Following World War I, the civilian government instituted a series of major changes in Palauan life. The changes included establishing primary schools for Palauans and constructing modern water and electrical systems. Elderly informants remember the Japanese administration as a time of order when things worked well. Despite the substantial improvements made in social services for the Palauans, the Japanese were quite clear on the role and status of the native peoples in Micronesia Native peoples were to be second class citizens and serve as a source of cheap labor for the various agricultural and mercantile enterprises. In November 2020, Surangel Whipps Jr was elected as the new President of Palau to succeed President Tommy Remengesau.