Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құс түрлері
Species of bird
Сақалды бүркіт (Gypaetus barbatus), сондай-ақ ламергейер және оссифрег деп те аталады, Gypaetus туысына жататын өте ірі жыртқыш құс. Дәстүрлі түрде Ескі әлемнің бүркіті саналғанымен, ол шын мәнінде Египет бүркітімен (Neophron percnopterus) бірге Accipitridae тұқымдасының жеке кіші тармағын құрайды, ол оның ең жақын туысы болып табылады. Ол, мысалы, бүркіттерге қарағанда, Ескі әлемнің нағыз бүркіттеріне де жақын емес және мойны қауырсынмен жабылғандығымен ерекшеленеді. Египет және сақалды бүркіт екеуі де бір-бірінен өзгеше болғанымен, олардың құйрықтары ромб тәрізді болып келеді – бұл жыртқыш құстардың арасында сирек кездесетін ерекшелік. Халық арасында ол Иран мифологиясындағы Хома деп аталатын құс ретінде белгілі. Сақалды бүркіт популяциясының азайып бара жатқаны айтылуда; 2004 жылы ол IUCN Қызыл тізімінде ең аз уайым тудыратын түр ретінде тіркелді, бірақ 2014 жылдан бері қауіпті жағдайда деп саналады. Ол Иран, Оңтүстік Еуропа, Шығыс Африка, Үндістан, Тибетте биік таулардағы тік жарларда мекендейді және көбейеді.
The bearded vulture (Gypaetus barbatus), also known as the lammergeier and ossifrage, is a very large bird of prey in the monotypic genus Gypaetus. Traditionally considered an Old World vulture, it actually forms a separate minor lineage of Accipitridae together with the Egyptian vulture (Neophron percnopterus), its closest living relative. It is not much more closely related to the Old World vultures proper than to, for example, hawks, and differs from the former by its feathered neck. Although dissimilar, the Egyptian and bearded vulture each have a lozenge shaped tail—unusual among birds of prey. It is vernacularly known as Homa, a bird in Iranian mythology. The bearded vulture population is thought to be in decline; in 2004, it was classified on the IUCN Red List as least concern but has been listed as near threatened since 2014. It lives and breeds on crags in high mountains in Iran, southern Europe, East Africa, the Indian subcontinent, Tibet,
Таксономия
Бородақты бүркітті 1758 жылы швед ғалымы Карл Линней өзінің "Systema Naturae" кітабының оныншы басылымында ресми түрде сипаттады. Ол оны құсқұйрықтар мен кондорлар тұқымдасына қосты және Vultur barbatus деген екілік атауын берді. Линней өз сипаттамасын 1750 жылы ағылшын табиғаттанушысы Джордж Эдвардс сипаттаған және суреттеген бородақты бүркітке негіздеді. Эдвардс өзінің қолмен боялған гравюрасын Алжирдің Оран қаласына жақын Санта-Круздан алынған бір мысалға сүйенді. Линней типтік ареалды Африка деп көрсетті, бірақ 1914 жылы неміс орнитологы Эрнст Хартерт оны Санта-Крузбен шектеді. Gypaetus тұқымдасының атауы ежелгі грек тіліндегі gupaietos сөзінен шыққан, ол "бүркіт" немесе "құсқұйрық" деген мағынаны білдіреді. barbatus сөзі латын тілінен алынған және "сақалды" дегенді білдіреді (barba – "сақал"). "Ламмергейер" атауы неміс тіліндегі Lämmergeier сөзінен шыққан, ол "қозы құс" дегенді білдіреді. Бұл атау оның қозыларға шабуыл жасайды деген сенімнен туындаған. Екі түршесі бар: Оның ұзын, тар қанаттары (қанат шегінің ұзындығы …), және ұзын, үшбұрышты құйрығы (ұзындығы …) бар болғандықтан, ұшу кезінде басқа құсқұйрықтардан немесе тіпті басқа да құстардан анық ажыратылады. Құйрығы қанат енінен ұзын. Құстың өлшеміне қарағанда тарс салыстырмалы түрде кішкентай, … өлшемінде. Түрінің пропорциялары зор соқырға теңеуге болады. Олар сондай-ақ жұмыртқаларына қоңыр түс береді. Құйрық қауырсындары мен қанаттары сұр түсті. Жасы кішкентай құстың денесі көбінесе қара қоңыр, ал кеудесі ақшыл қоңыр, толық пісіп жетілуіне бес жыл уақыт керек. Бородақты бүркіт көбею кезеңіндегі дыбыстарындағы өткір сырылдардан басқа тыныш болады, сондай-ақ ұя маңында соқырға ұқсас дауыс шығарады.
The bearded vulture was formally described in 1758 by the Swedish naturalist Carl Linnaeus in the tenth edition of his Systema Naturae. He placed it with the vultures and condors in the genus Vultur and coined the binomial name Vultur barbatus. Linnaeus based his account on the "bearded vulture" that had been described and illustrated in 1750 by the English naturalist George Edwards. Edwards had based his hand coloured etching on a specimen that had been collected at Santa Cruz near the town of Oran in Algeria. Linnaeus specified the type locality as Africa, but in 1914 this was restricted to Santa Cruz by the German orthithologist Ernst Hartert. The genus name Gypaetus is from Ancient Greek gupaietos, a corrupt form of hupaietos meaning "eagle" or "vulture". The specific epithet barbatus is Latin meaning "bearded" (from barba, "beard"). The name "lammergeier" originates from the German word Lämmergeier, which means "lamb vulture". The name stems from the belief that it attacked lambs. Two subspecies are recognised: It is essentially unmistakable with other vultures or indeed other birds in flight due to its long, narrow wings, with the wing chord measuring , and long, wedge shaped tail, which measures in length. The tail is longer than the width of the wing. The tarsus is relatively small for the bird's size, at The proportions of the species have been compared to a falcon, scaled to an enormous size. They also transfer the brown colour to the eggs. The tail feathers and wings are gray. The juvenile bird is dark black brown over most of the body, with a buff brown breast and takes five years to reach full maturity. The bearded vulture is silent, apart from shrill whistles in their breeding displays and a falcon like cheek acheek call made around the nest.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Сақалды қаршыға өте кең ареалда сирек кездеседі. Ол Пиреней, Альп таулары, Арабия түбегі, Кавказ аймағы, Загрос таулары, Альборз, Иран, Бамиянның Кох-и Баба тауы (Ауғанстан), Алтай таулары, Гималай, Солтүстік Үндістанның Ладак аймағы, Батыс және Орталық Қытайдағы таулы аймақтарда таралған. Испанияда, мысалы, Сиерра-де-Казорла, Сегура және Лас-Вильяс-Хаэн, Кастельон провинциясы және Астурияда қайта қалпына келтірілген. 2018 жылғы мәлімет бойынша, тұрғындар саны 1200-1500 жеке құстан құралған. Израильде 1981 жылдан бері көбейіп өршімейді, бірақ 2000, 2004 және 2016 жылдары жас құстардың кездесуі туралы хабарлар болған. Румынияда бұл түр жойылды, Карпаттағы соңғы өкілдері 1927 жылы атылып өлтірілген. Дегенмен, 2000-шы жылдарда сақалды қаршығаның расталмаған кездесулері тіркелді, ал 2016 жылы Франциядағы қалпына келтіру жобасынан келген бір құс ел аумағынан өтіп, қайта Альп тауларына оралды. Оңтүстік Африкада 2010 жылы ересек құстардың саны 408, ал барлық жастағы жас құстардың саны 224 болды, демек, жалпы саны шамамен 632 құсқа бағаланды. Эфиопияда шағын ауылдар мен қалалардың шетіндегі қоқыс жиналатын орындарда жиі кездеседі. Көбінесе, сақалды қаршыға теңіз деңгейінен 800 метрден жоғары биіктікте қоныстанады, бірақ кейбір аймақтарда одан да биіктеп, ағаш шебінің маңында немесе оның үстінде тіршілік етеді. Еуропада 2500 метрге, Африкада 3000 метрге, ал Орталық Азияда 4000 метрге дейін биіктікте кездеседі. Арменияның оңтүстігінде, егер жартастар жеткілікті болса, одан төмен биіктікте де көбейеді. Гималайда 7315,20 метр биіктікте ұшқандары да байқалған.
The bearded vulture is sparsely distributed across a vast range. It occurs in mountainous regions in the Pyrenees, the Alps, the Arabian Peninsula, the Caucasus region, the Zagros Mountains, the Alborz,Iran, the Koh i Baba in Bamyan, Afghanistan, the Altai Mountains, the Himalayas, Ladakh in northern India, and western and central China. It has been reintroduced in several places in Spain, such as the Sierras de Cazorla, Segura and Las Villas Jaén, the Province of Castellón and Asturias. The resident population as of 2018 was estimated at 1,200 to 1,500 individuals. In Israel it is locally extinct as a breeder since 1981, but young birds have been reported in 2000, 2004, and 2016. The species is extinct in Romania, the last specimens from the Carpathians being shot in 1927. However, unconfirmed sightings of the bearded vulture happened in the 2000s, and in 2016 a specimen from a restoration project in France also flew over the country before returning to the Alps. In southern Africa, the total population as of 2010 was estimated at 408 adult birds and 224 young birds of all age classes therefore giving an estimate of about 632 birds. In Ethiopia, it is common at garbage dumps tips on the outskirts of small villages and towns. Although it occasionally descends to , the bearded vulture is rare below an elevation of and normally resides above in some parts of its range. It typically lives around or above the tree line which are often near the tops of the mountains, at up to in Europe, in Africa and in central Asia. In southern Armenia, it breeds below if cliff availability permits. It has even been observed living at elevations of in the Himalayas and been observed flying at a height of 7315.20 m.
Сирек кездесетін қонақ болғанымен, сақалды қаршыға кейде Ұлыбританияның кейбір аймақтарына ұшып келеді. Алғашқы расталған кездесу 2016 жылы Уэльсте және Весткантриде болды. 2020 жылы бірнеше кездесу тіркелді, онда бір құс Франция арқылы солтүстікке қарай көшіп, кейіннен Алдерни аралында (Канал аралдары), содан кейін Пик Дистрикт (Дербишир), Кембриджшир және Линкольнширде жеке-жеке байқалды. Дербиширдің жабайы табиғат қорының қызметкері Тим Бирч бұл құсқа «Виго» деген лақап ат қойды және оның Альп тауларындағы қайта қалпына келтірілген популяциядан келгеніне сенімді.
Though a rare visitor, bearded vultures occasionally travel to parts of the United Kingdom, with the first confirmed sighting taking place in 2016 in Wales and the Westcountry. A series of sightings took place in 2020, when an individual bird was sighted separately over the Channel Island of Alderney after migrating north through France, then in the Peak District, Derbyshire, Cambridgeshire, and Lincolnshire. The bird, nicknamed 'Vigo' by Tim Birch of the Derbyshire Wildlife Trust, is believed to have originated from the reintroduced population in the Alps.
Тамақ және тамақтандыру
Басқа күйектілер сияқты, ол да өлі жәндіктермен қоректенеді, көбінесе өлген жануарлардың қалдықтарын жейді. Сақалды күйектің тамақтануына сүтқоректілер (93%), құстар (6%) және бауырымен жорғалаушылар (1%) кіреді, ал тамақтанудың үлкен бөлігін орташа денелі еңкейтін жануарлар құрайды. Бұл – сүйектермен қоректенетін жалғыз құс түрі. Сақалды күйектің тұтас жұтуға немесе қозының сан сүйегі сияқты үзіліске ұшыраған сүйектерді шағуға қабілеті бар, ал оның қуатты ас қорыту жүйесі тіпті үлкен бөліктерді де жылдам ерітеді. Сақалды күйектер ұшып, сүйектерін жерден жоғары көтеріп, төмендегі тастарға тастап, оларды кішірек бөліктерге бөлшектеп, қоректік бағалы сүйек миын ашыққа шығарады, осылайша сындыра алады. Оның «сүйекті сындырушы» (ossifrage) деген ежелгі аты осы әдетімен байланысты. Сирек жағдайларда, бұл құстар (әдетте орташа өлшемдегі) сүйектерді сындыруға тырысып, тікелей тастарға соғып, тұрып байқалған. Сақалды күйектер басқа күйектілерге қарағанда тірі жемге жиі шабуыл жасайды. Бұл түрде полиандрияның кейбір жағдайлары тіркелген. Сақалды күйектің орташа өнімділігі жылына бір жұпқа шаққанда 0,43±0,28 жас құс, ал көбейту табыстылығы – 0,56±0,30 жас құс құрайды. Ұясы – таяқтардан құралған үлкен үйінді, алғаш салынғанда шамамен және тереңдігі болса, қайта-қайта пайдаланғаннан кейін әртүрлі жануарлардың қалдықтарымен жабылған, ені және тереңдігіне жетеді. Әдетте, дикіс 1-2 жұмыртқа салады, бірақ сирек жағдайларда 3 жұмыртқа да тіркелген, ал тұтқындық жағдайында кемінде 45 жыл өмір сүрген.
Like other vultures, it is a scavenger, feeding mostly on the remains of dead animals. The bearded vulture diet comprises mammals (93%), birds (6%) and reptiles (1%), with medium sized ungulates forming a large part of the diet. This is the only living bird species that specializes in feeding on bones. The bearded vulture can swallow whole or bite through brittle bones up to the size of a lamb's femur and its powerful digestive system quickly dissolves even large pieces. The bearded vulture has learned to crack bones too large to be swallowed by carrying them in flight to a height of above the ground and then dropping them onto rocks below, which smashes them into smaller pieces and exposes the nutritious marrow. Its old name of ossifrage ("bone breaker") relates to this habit. Less frequently, these birds have been observed trying to break bones (usually of a medium size) by hammering them with their bill directly into rocks while perched. Bearded vultures sometimes attack live prey, with perhaps greater regularity than any other vulture. In a few cases, polyandry has been recorded in the species. The mean productivity of the bearded vulture is 0.43±0.28 fledgings per breeding pair per year and the breeding success averaged 0.56±0.30 fledgings per pair with clutches/year. The nest is a massive pile of sticks, that goes from around across and deep when first constructed up to across and deep, with a covering of various animal matter from food, after repeated uses. The female usually lays a clutch of 1 to 2 eggs, though 3 have been recorded on rare occasions, but have lived for up to at least 45 years in captivity.
Қауіптер
Бақалы бүркіт – Еуропадағы ең көп қауіп төніп тұрған құс түрлерінің бірі, өйткені соңғы ғасырда оның саны мен көбею ареалы күрт азайды. Бұл түр табиғатта сирек кездеседі, қазір Еуразиядағы әрбір тау жотасында оннан 500-ға дейін жұп табылған. Бұл түр Эфиопияда ең көп таралған, онда шамамен 1400-2200 жұп көбейетін болады деп есептеледі. Бақалы бүркіт популяциясының төмендеуі олардың ареалындағы тіршілік ету ортасының азаюы, энергиялық инфрақұрылымдармен соқтығысудан туындаған өлім жағдайлары, тамақ көзінің жетіспеуі, ет жейтін жануарларға арналған уларлар және трофейлік аң аулау сияқты тікелей қудалаулар салдарынан тіркелген. Бұл түр қазіргі таңда IUCN Қызыл тізімінде «жақындау қауіпті» деп тіркелген (соңғы рет 2016 жылдың 1 қазанында қарастырылған), және популяциясы төмендеуді жалғастыруда.
The bearded vulture is one of the most endangered European bird species as over the last century its abundance and breeding range have drastically declined. It naturally occurs at low densities, with anywhere from a dozen to 500 pairs now being found in each mountain range in Eurasia where the species breeds. The species is most common in Ethiopia, where an estimated 1,400 to 2,200 are believed to breed. The declines of the bearded vulture populations have been documented throughout their range resulting from a decrease in habitat space, fatal collisions with energy infrastructure, reduced food availability, poisons left out for carnivores and direct persecution in the form of Trophy Hunting. This species is currently listed as near threatened by the IUCN Red List last accessed on 1 October 2016, and the population continues to decline.
Қорғау
Бородақты бүркіттердің санының азаюын тоқтату мақсатында баламалау жоспарлары әзірленді. Осы жоспарлардың бірі – Үкімет бекіткен Оңтүстік Африканың биоалуантүрлілікті басқару жоспары, ол халық санының қысқа мерзімде азаюын тоқтатуға бағытталған. Іске асырылған шараларға қақтығыстардың алдын алу үшін қолданыстағы және жоспарланған энергиялық құрылымдардың зиянын азайту, қосымша тамақтандыру орындарын жақсарту, сондай-ақ адамдардың қуғын-сүргініне және улану оқиғаларына байланысты тәуекелдерді азайту, ал улану жағдайларын азайтуға бағытталған насихаттық шаралар кіреді.
Mitigation plans have been established to reduce the population declines in bearded vulture populations. One of these plans includes the South African Biodiversity Management Plan that has been ratified by the government to stop the population decline in the short term. Actions that have been implemented include the mitigation of existing and proposed energy structures to prevent collision risks, the improved management of supplementary feeding sites as well to reduce the populations from being exposed to human persecution and poisoning accidents and outreach programmes that are aimed at reducing poisoning incidents.
Альпі тауларына қайта әкеліну
1970 жылдары француз Альп тауларында сақалды бүркітті қайта орналастыру жөніндегі жұмыстар басталды. Зоологтар Пол Джеруде мен Гилберт Амигюс Ауғанстанда ұсталған бүркіттерді босатуға тырысты, бірақ бұл әдіс нәтижесіз аяқталды: бүркіттерді ұстау тым қиын болды, сондай-ақ Францияға тасымалдау кезінде көптеген бүркіттер өлді. 1987 жылы екінші рет "хакинг" деп аталатын тәсіл қолданылды, онда жас балапандар (90-100 күндік) жануарлар бағынан алынып, Альп тауларындағы қорғалатын аумаққа орналастырылды. Олар әлі ұша алмағандықтан, құстар ұшып, адам көмегінсіз тамақтана алғанша, балапандар қолмен тамақтандырылды. Бұл әдіс тиімді болып шықты, 1987 жылдан 2015 жылға дейін Альп тауларына 200-ден астам құс босатылды және Альп тауларында сақалды бүркіттердің популяциясы қайта жаңғырды.
Efforts to reintroduce the bearded vulture began in the 1970s in the French Alps. Zoologists Paul Geroudet and Gilbert Amigues attempted to release vultures that had been captured in Afghanistan, but this approach proved unsuccessful: it was too difficult to capture the vultures in the first place, and too many died in transport on their way to France. A second attempt was made in 1987, using a technique called "hacking", in which young individuals (from 90 to 100 days) from zoological parks would be taken from the nest and placed in a protected area in the Alps. As they were still unable to fly at that age, the chicks were hand fed by humans until the birds learned to fly and were able to reach food without human assistance. This method has proven more successful, with over 200 birds released in the Alps from 1987 to 2015, and a bearded vulture population has reestablished itself in the Alps.
Мәдениетте
Иранның сақалды бүркіті Иранда қорғалатын түр саналады. Иран мифологиясында сирек кездесетін сақалды бүркіт (هما;) бақыт пен сәттің символы деп есептеледі. Егер Хоманың көлеңкесі кімнің үстіне түссе, ол билікке көтеріледі, ал құсты атқан адам қырық күн ішінде қайтыс болады деп сенген. Са’ди 1258 жылы жазылған «Гулистан» кітабында сүйек жеу және тірі жануарларды өлтірмеу әдетін атап көрсеткен, ал император Джахангир 1625 жылы құстың ағазасын тексеріп, оның сүйекке толы екенін анықтады. Ежелгі гректер саяси шешімдерді қабылдауда орнитоманттарды пайдаланған: сақалды бүркіттер немесе сүйекті жеушілер (оссифрегтер) осы болжаушыларға дұрыс белгілер бере алатын құстардың санаулы түрлерінің бірі болған. Грек драматургы Эсхил б.з.д. 456 немесе 455 жылы бір тасқа ұқсаған басын бүркіт тасқа түсіріп өлтірілген дейді. Егер осы оқиға орын алған болса, осы оқиғадағы «бүркіт» – сақалды бүркіт болуы мүмкін. Киелі кітапта (Торада) сақалды бүркіт, сүйекті жеуші ретінде, жеуге тыйым салынған құстардың қатарында (Леуіліктер 11:13). 1944 жылы Шимон Перес пен Давид Бен-Гурион Негев шөлінде сақалды бүркіттердің ұясын тапты. Еврей тілінде бұл құс «peres» деп аталады, және Шимон Перскиге ол настолько ұнады, ол оны өзінің тегі ретінде қабылдады.
The bearded vulture is considered a threatened species in Iran. Iranian mythology considers the rare bearded vulture (هما; ) the symbol of luck and happiness. It was believed that if the shadow of a Homa fell on one, he would rise to sovereignty and anyone shooting the bird would die in forty days. The habit of eating bones and apparently not killing living animals was noted by Sa'di in Gulistan, written in 1258, and Emperor Jahangir had a bird's crop examined in 1625 to find that it was filled with bones. The ancient Greeks used ornithomancers to guide their political decisions: bearded vultures, or ossifrage, were one of the few species of birds that could yield valid signs to these soothsayers. The Greek playwright Aeschylus was said to have been killed in 456 or 455 BC by a tortoise dropped by an eagle who mistook his bald head for a stone—if this incident did occur, the bearded vulture is a likely candidate for the "eagle" in this story. In the Bible/Torah, the bearded vulture, as the ossifrage, is among the birds forbidden to be eaten (Leviticus 11:13). In 1944, Shimon Peres and David Ben Gurion found a nest of bearded vultures in the Negev desert. The bird is called peres in Hebrew, and Shimon Persky liked it so much he adopted it as his surname.