Қылмыстық істе прокурор мен күдікті арасындағы келісім

Қылмыстық істе прокурор мен күдікті арасындағы келісім – сот процесін жеңілдету, жазаны ұзартудан сақтау мүмкіндігі. Қылмыстық келісім туралы біліңіз!

18 мин оқу

100%

Дереккөз: Plea bargain — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Қылмыстық іс бойынша прокурор мен айыпталушы арасындағы келісім.

Кінә туралы келісім (сондай-ақ, plea agreement немесе plea deal) – қылмыстық сот ісінде прокурордың айыпталушыға кінәлі деп мойындауға немесе nolo contendere (кінәні мойындамайтын келісім) жасау үшін ұсыныс жасайтын келісім. Бұл айыпталушының басқа айыптамалар алынып тасталған жағдайда, ауырлығы аз қылмысқа кінәлі деп мойындауы мүмкін; немесе бастапқы қылмыстық айыптамаға кінәлі деп мойындау арқылы жеңіл жаза алуы мүмкін. Кінә туралы келісім екі тарапқа да ұзақ қылмыстық сот процесінен қашуға және қылмыстық жауапкерге ауыр айыптама бойынша сотта айыпталу қаупінен сақтануға мүмкіндік береді. Мысалы, АҚШ заң жүйесінде, ірі қарақшылық қылмысымен айыпталған және кінәлі деп танылса, мемлекеттік түрмеге қамалуға жіберілген адамға, қарақшылықтың жеңіл түріне кінәлі деп мойындау мүмкіндігі ұсынылуы мүмкін, бұл жазадан босатуға әкелуі мүмкін. Автокөлік апаты сияқты жағдайларда, егер айыпталушыға қарсы азаматтық талаптар туындаса, айыпталушы «кінәні мойындамаймын» немесе «азаматтық резервпен кінәлімін» деп мойындасуға келісе алады, бұл азаматтық жауапкершілікті мойындамай, кінәлі деп мойындау болып табылады. Кінә туралы келіссөздер қорғаушы адвокаттар үшін қиын жағдай тудыруы мүмкін, өйткені олар қазіргі клиенті үшін ең жақсы келісімді жасау мен болашақ клиенттерге көмектесу үшін прокурормен жақсы қарым-қатынас орнату арасында таңдау жасауы керек. Алайда, мысалы, АҚШ-та адвокаттық этика талаптарына сәйкес, қорғаушы адвокаттар клиенттің мүддесін басқалардың мүддесінен жоғары қоюға міндетті. Осы ережені бұзу жағдайында, тиісті штаттың адвокаттар алқасы қорғаушы адвокатқа тәртіптік шаралар қолдануы мүмкін. Айыптама келісімінде айыпталушыларға тағылған айыптамадан гөрі жеңіл қылмысты жасағанын мойындайды. Айыптама бөлігінде, олар бірнеше айыптаманың бір бөлігін мойындайды. Жаза келісімінде, олар алдын ала келісілген жазаны алуға келісіп, кінәлі деп мойындасады; алайда судья бұл жазаны қабылдамауға құқылы. Факты келісімінде, айыпталушылар кінәлі деп мойындайды, бірақ прокурор сот үкімінде айыпталушының жазасына әсер ететін нақты фактілерді растауға (немесе мойындауға) келіседі. Кінә туралы келісім 1970-ші жылдары көбінесе американдық құбылыс ретінде қарастырылған, бірақ содан бері әлемге тарады.

A plea bargain (also plea agreement or plea deal) is an agreement in criminal law proceedings, whereby the prosecutor provides a concession to the defendant in exchange for a plea of guilt or nolo contendere. This may mean that the defendant will plead guilty to a less serious charge, or to one of the several charges, in return for the dismissal of other charges; or it may mean that the defendant will plead guilty to the original criminal charge in return for a more lenient sentence. A plea bargain allows both parties to avoid a lengthy criminal trial and may allow criminal defendants to avoid the risk of conviction at trial on a more serious charge. For example, in the legal system of the United States, a criminal defendant charged with a felony theft charge, the conviction of which would require imprisonment in state prison, may be offered the opportunity to plead guilty to a misdemeanor theft charge, which may not carry a custodial sentence. In cases such as an automobile collision when there is a potential for civil liability against the defendant, the defendant may agree to plead "no contest" or "guilty with a civil reservation", which essentially is a guilty plea without admitting civil liability. Plea bargaining can present a dilemma to defense attorneys, in that they must choose between vigorously seeking a good deal for their present client, or maintaining a good relationship with the prosecutor for the sake of helping future clients. However, in the case of the US for example, defense attorneys are required by the ethics of the bar to defend the present client's interests over the interests of others. Violation of this rule may result in disciplinary sanctions being imposed against the defense attorney by the appropriate state's bar association. In charge bargaining, defendants plead guilty to a less serious crime than the original charge that was filed against them. In count bargaining, they plead guilty to a subset of multiple original charges. In sentence bargaining, they plead guilty agreeing in advance what sentence will be given; however, this sentence can still be denied by the judge. In fact bargaining, defendants plead guilty but the prosecutor agrees to stipulate (i. e., to affirm or concede) certain facts that will affect how the defendant is punished under the sentencing guidelines. Plea bargaining was considered a predominantly American phenomenon during the 1970s, but has since spread throughout the world.

Айыпсыз айыпталушыларға тигізетін зардаптары

Көптеген елдерде айыпты мойындау туралы келіссөздерге тыйым салудың бір себебі – тұтқынның дилеммасына негізделген теориялық жұмыс. Көбінесе тұтқынның дилеммасына ұқсас жағдай орын алады: екі күдікті де кінәсін мойындап, бірін-біріне қарсы куәлік беруіне мүдделі, айыпталушының кінәсіздігіне қарамастан. Ең нашар жағдай – тек бір тарап кінәлі болғанда: мұнда кінәсіз адамның мойындауға ынтасы жоқ, ал кінәлі адамның мойындауға және кінәсізге қарсы куәлік беруге (соның ішінде жалған куәлік беруге) күшті ынтасы бар. 2009 жылы Еуропалық құқық және экономика қауымдастығының зерттеуі көрсеткендей, кінәсіз айыпталушылар кінәлі айыпталушыларға қарағанда, тіпті теориялық тұрғыдан зиянды болса да, әділетсіздік деп саналғандықтан, басқаша қолайлы келісім ұсыныстарын қабылдамауға бейім. Олар сотқа жүгінген жағдайда күтілетін жаза нашарласа да, осылай істеуге дайын. Зерттеуде былай делінген: «Бұл бірқатар қарсы пікір тудыратын «кінәсіздіктің құны», онда кінәсіздердің таңдауы оларды кінәлі әріптестерінен нашар жағдайға түсіреді, айыптауларға қарсы шыққан айыпталушыларға сот кезінде әлдеқайда қатал жазалар қолдану арқылы одан әрі күшейеді. Бұл «сот жазасы» кінәлі айыпталушылардың кінәсін мойындауын жеңілдетуге бағытталған, бірақ ирониялық түрде кінәсіздерді, олар кінәлі әріптестерінің кейбір ұсыныстарын қабылдамай, әділдік үшін кейбір ұсыныстарды қабылдамай жазалайды». Кінәсіз адамдар келісімге келіп, кінәсін мойындауға дайын ба деген мәселе даулы және көп зерттеулерге ұшырады. Көптеген зерттеулер кейіннен кінәсіздігі дәлелденген жағдайларға, мысалы, ДНК дәлелдеріне негізделген кісі өлтіру және зорлау істері бойынша сәтті шағымдарға назар аударды. Бұл жағдайлар әдетте жалпы сот процестерінен өзгеше (өйткені олар табиғаты бойынша қылмыстың ең ауыр түрлері). Басқа зерттеулер субъектілерге гипотетикалық жағдайларды ұсынып, олардың қандай таңдау жасайтынын сұрады. Соңғы уақытта кейбір зерттеулер нақты шешімдермен кездескен кезде кінәсіз адамдардың нақты реакцияларын зерттеуге тырысты. Дерван мен Эдкинс (2013) зерттеуі бұрынғы зерттеулерде кең таралған тәсіл – теориялық жағдайға теориялық жауаптар сұрағаннан гөрі, нақты өмірдегі бақыланатын келісімді қайта құруға тырысты. Олар пәндерді академиялық алаяқтық (алдау) туралы айыптау мүмкін болатын жағдайға келтірді, оның ішінде кейбір пәндер мақсатты түрде кінәлі болды (және мұны білді), ал кейбіреулері кінәсіз болды, бірақ кінәлі екендігіне айқын дәлелдер бар, бірақ кінәсіздігіне дәлел жоқ. Әрбір пәнге кінәлі екенін дәлелдеу ұсынылды және академиялық этика кеңесіне қаралу мен қосымша курстар мен басқа да айыппұлдар бойынша ауыр жазалау немесе кінәлі екенін мойындау және жеңіл «жазаны» қабылдау арасында таңдау ұсынылды. Зерттеу нәтижесінде сот статистикасынан күткендей, кінәлі деп танылғандардың 90%-ы келісімге келіп, кінәсін мойындады. Сонымен қатар, шын мәнінде кінәсіз (және жеке білетін) пәндердің шамамен 56%-ы ресми сот процестерінен аулақ болу, белгісіздік, жеке болашақ жоспарларына зиян келтіру мүмкіндігі немесе оңалту курстарынан үй ортасын айыру сияқты себептермен кінәсін мойындады. Авторлар былай мәлімдеді: Прокурорлар ұсынылатын айыптауларды таңдау арқылы қажетті ынталандыру деңгейін алуға үлкен мүмкіндікке ие. Осы себепті

Theoretical work based on the prisoner's dilemma is one reason that, in many countries, plea bargaining is forbidden. Often, precisely the prisoner's dilemma scenario applies: it is in the interest of both suspects to confess and testify against the other suspect, irrespective of the innocence of the accused. Arguably, the worst case is when only one party is guilty: here, the innocent one has no incentive to confess, while the guilty one has a strong incentive to confess and give testimony (including false testimony) against the innocent. A 2009 study by the European Association of Law and Economics observed that innocent defendants are consistently more likely than guilty defendants to reject otherwise favorable pleas proposals, even when theoretically disadvantageous to do so, because of perceived unfairness, and would do so even if the expected sanction would be worse if they proceeded to trial. The study concluded that "[t]his somewhat counterintuitive 'cost of innocence', where the preferences of innocents lead them collectively to fare worse than their guilty counterparts, is further increased by the practice of imposing much harsher sentences at trial on defendants who contest the charges. This 'trial penalty' seeks to facilitate guilty pleas by guilty defendants [ and ironically ] disproportionately, collectively, penalizes innocents, who reject on fairness grounds some offers their guilty counterparts accept." The extent to which innocent people will accept a plea bargain and plead guilty is contentious and has been subjected to considerable research. Much research has focused on the relatively few actual cases where innocence was subsequently proven, such as successful appeals for murder and rape based upon DNA evidence, which tend to be atypical of trials as a whole (being by their nature only the most serious kinds of crime). Other studies have focused on presenting hypothetical situations to subjects and asking what choice they would make. More recently some studies have attempted to examine actual reactions of innocent persons generally, when faced with actual plea bargain decisions. A study by Dervan and Edkins (2013) attempted to recreate a real life controlled plea bargain situation, rather than merely asking theoretical responses to a theoretical situation—a common approach in previous research. It placed subjects in a situation where an accusation of academic fraud (cheating) could be made, of which some subjects were in fact by design actually guilty (and knew this), and some were innocent but faced seemingly strong evidence of guilt and no verifiable proof of innocence. Each subject was presented with the evidence of guilt and offered a choice between facing an academic ethics board and potentially a heavy penalty in terms of extra courses and other forfeits, or admitting guilt and accepting a lighter "sentence". The study found that as expected from court statistics, around 90% of accused subjects who were actually guilty chose to take the plea bargain and plead guilty. It also found that around 56% of subjects who were actually innocent (and privately knew it) also take up the plea bargain and plead guilty, for reasons including avoiding formal quasi legal processes, uncertainty, possibility of greater harm to personal future plans, or deprivation of home environment due to remedial courses. The authors stated: Prosecutors often have great power to procure a desired level of incentive, as they select the charges to be presented. For this reason,

Мақсаттар мен ынталандырулардың дұрыс емес сәйкестігі

Агенттік проблемалары сотта келісім жасау кезінде туындауы мүмкін, себебі прокурор халықтың, ал қорғаушы адвокат айыпталушының мүддесін қорғайтын болса да, бұл агенттердің мақсаттары олардың тапсырған адамдарының мүдделерімен үндемеуі мүмкін. Мысалы, прокурорлар мен қорғаушы адвокаттар бір-бірімен жақсы қарым-қатынас сақтауға тырысуы мүмкін, бұл олар өкілдік ететін тараптармен қақтығысқа себеп болуы мүмкін. Қорғаушы адвокат клиентті қорғағаны үшін бір реттік төлем алуы немесе істі сотқа жеткізгені үшін қосымша ақша алмауы мүмкін, бұл оның пайданы арттыру немесе қаржылық шығынға ұшыраудан сақтану үшін істі келісіммен аяқтауға ынталандыруы мүмкін. Прокурор жоғары сотталғандар үлесін сақтағысы немесе резонанстық істерде жеңіліске ұшыраудан қашынғысы келеді, бұл оның өзінің мүддесін қамтамасыз ететін, бірақ қылмыстық істің қозғалуын және жазаның қылмысқа қарсы әсерін азайтатын келісімге түсуіне мүмкіндік береді. Прокурорлар айыпталушының жазасына елеулі әсер ететін айыптау туралы шешімдер қабылдауы мүмкін, сондай-ақ айыптау қою немесе келісім ұсыну арқылы тіпті кінәсіз айыпталушыны да келісімге баруға немесе оны қабылдауға мәжбүр етуі мүмкін.

Сот төрелігі шығынына қатысты мәселелер

Тағы бір қарсылық, соттасу келісімі әділеттің қамтамасыз етілу шығындарын шын мәнінде азайта бермейді. Мысалы, прокурордың істі жеңіп, күдіктіні 10 жылға түрмеге қамау мүмкіндігі 25% болса, ол бір жылға жаза тағайындау бойынша келісім жасауы мүмкін; бірақ егер соттасу келісімі болмаса, прокурор істі толығымен тоқтатуы мүмкін.

Канада

Канадада соттар үкім шығару мәселесінде соңғы сөзді айтады. Дегенмен, айыптау туралы келісімдер қылмыстық әділет жүйесінің қабылданған бөлігіне айналды, бірақ судьялар мен прокурорлар оны осылай атауға көбінесе тартынады. Көптеген қанадалық қылмыстық істерде прокуратура кінәлі деп мойындаған жағдайда, сот үкімінен кейін іздейтін жазадан гөрі жеңіл жазаны ұсынуға құқылы. Басқа да ортақ құқық жүйелеріндегідей, прокуратура айыпталушыға қарсы қойылған айыптамалардың бір бөлігін кінәлі деп мойындаған жағдайда қайтарып алуға келісе алады. Бұл, мысалы, мас күйде көлік жүргізу сияқты кейбір қылмыстар үшін стандартты процедураға айналды. Жарасымды қылмыстарда прокуратура айыпталушы өтініш білдіру алдында іс жүргізуді жеделдету немесе айыптау жолымен қарау туралы шешім қабылдауы керек. Егер прокуратура жеделдетілген іс жүргізуді таңдаса және айыпталушы кінәсіз деп мойындаса, прокуратура шешімін өзгерте алмайды. Сондықтан прокуратура кінәлі деп мойындау үшін жеделдетілген іс жүргізуді ұсынуға құқылы емес. Канадтық судьялар прокуратураның жазалау ұсыныстарына міндетті емес және қатаң немесе жеңіл жаза тағайындауы мүмкін. Сондықтан прокуратура мен қорғау жазалау мәселесі бойынша бірлескен ұсыныс жасайды. Бірлескен ұсыныс прокуратура мен қорғаутың бір істі бірдей шешуді ұсынуын қамти алады, бірақ бұл көбінесе прокуратураның бостандық беруге дайын болған шағын істерде ғана кездеседі. Неғұрлым ауыр істерде бірлескен ұсыныс әдетте салыстырмалы тар диапазон ішінде жазаны қарастырады, прокуратура диапазонның жоғарғы шегінде жазаны талап етеді, ал қорғау диапазонның төменгі шегінде жазаны талап етеді, бұл судьяның дискрециялық өкілеттігін сақтауға мүмкіндік береді. Судьялар бірлескен ұсыныстың диапазонындағы жазаны тағайындауға міндетті емес, ал судьяның бірлескен ұсынысты елемеуі жазаны апелляцияда өзгертуге негіз бола алмайды. Алайда, егер судья бірлескен ұсыныстарды үнемі елемейтін болса, ол прокуратураның айыпталушыларды кінәлі деп мойындауға ынталандыруға мүмкіндігін шектейді. Қорғау адвокаттары белгілі бір судьямен бірлескен ұсыныстардың құндылығы аз деп есептесе, оларға кіруге тартынады, бұл болмаса ауылынатын сот процестеріне әкеледі. Осы себептерге байланысты канадтық судьялар әдетте кез келген бірлескен ұсыныстың диапазонындағы жазаны тағайындайды. Канад Жоғарғы Сотының қылмыстық істерді шешуге қатаң мерзімдерді белгілеген (провинциялық соттағы істер үшін он сегіз ай, жоғары соттағы істер үшін отыз ай) шешімінен кейін бірнеше провинциялар айыптау мәмілесі арқылы шешілетін шағын қылмыстық істердің санын арттыруға бағытталған шараларды бастады және күшейтті. Канад әділет жүйесіне тән ерекшелік – қылмыстық істің соңғы шешімі туралы келіссөздер үкім шығарылғаннан кейін де жалғасуы мүмкін. Бұл Канадада прокуратураның ақтау үкіміне шағымдануға өте кең құқығы бар, сондай-ақ тағайындалған жаза рұқсат етілген ең жоғары жаза болмаған жағдайларда, қатаң жаза талап етуге құқығы бар. Сондықтан Канадада үкім шығарғаннан кейін қорғау прокуратураны іске шағымданудан бас тартуға көндіруге тырысуға мүдделі болуы мүмкін, бұл жағдайда қорғау да шағымданудан бас тартады. Бұл техникалық тұрғыдан айыптау туралы келісім емес, бірақ олар негізінен бірдей себептермен жасалады.

In Canada, the courts always have the final say with regard to sentencing. Nevertheless, plea bargaining has become an accepted part of the criminal justice system although judges and Crown attorneys are often reluctant to refer to it as such. In most Canadian criminal proceedings, the Crown has the ability to recommend a lighter sentence than it would seek following a guilty verdict in exchange for a guilty plea. Like other common law jurisdictions, the Crown can also agree to withdraw some charges against the defendant in exchange for a guilty plea. This has become standard procedure for certain offences such as impaired driving. In the case of hybrid offences, the Crown must make a binding decision as to whether to proceed summarily or by indictment prior to the defendant making his or her plea. If the Crown elects to proceed summarily and the defendant then pleads not guilty, the Crown cannot change its election. Therefore, the Crown is not in a position to offer to proceed summarily in exchange for a guilty plea. Canadian judges are not bound by the Crown's sentencing recommendations and could impose harsher (or more lenient) penalties. Therefore, the Crown and the defence will often make a joint submission with respect to sentencing. While a joint submission can entail both the Crown and defence recommending exactly the same disposition of a case, this is not common except in cases that are sufficiently minor that the Crown is willing to recommend a discharge. In more serious cases, a joint submission normally call for a sentence within relatively narrow range, with the Crown arguing for a sentence at the upper end of the range and the defence arguing for a sentence at the lower end, so as to maintain the visibility of the judge's ability to exercise discretion. Judges are not bound to impose a sentence within the range of a joint submission, and a judge's disregard for a joint submission is not in itself grounds for the sentence to be altered on appeal. However, if a judge routinely disregards joint submissions, that judge would compromise the ability of the Crown to offer meaningful incentives for defendants to plead guilty. Defence lawyers would become reluctant to enter into joint submissions if they were thought to be of little value with a particular judge, which would thus result in otherwise avoidable trials. For these reasons, Canadian judges will normally impose a sentence within the range of any joint submission. Following a Supreme Court of Canada ruling that imposes strict time limits on the resolution of criminal cases (eighteen months for cases in provincial court and thirty months for cases in Superior Court), several provinces have initiated and intensified measures intended to maximize the number of minor criminal cases resolved by a plea bargain. Largely particular to the Canadian justice system is that further negotiations concerning the final disposition of a criminal case may also arise even after a sentence has been passed. This is because in Canada the Crown has (by common law standards) a very broad right to appeal acquittals, and also a right to appeal for harsher sentences except in cases where the sentence imposed was maximum allowed. Therefore, in Canada, after sentencing the defence sometimes has an incentive to try to persuade the Crown to not appeal a case, in exchange for the defence also declining to appeal. While, strictly speaking, this is not plea bargaining, it is done for largely the same reasons.

Үндістан

Плеа-шарт жасау 2005 жылғы Қылмыстық заң (өзгерістер) заңымен Үндістанда енгізілді, ол Қылмыстық іс жүргізу кодексін өзгертіп, 2006 жылғы 5 шілдеден бастап күшіне енетін XXI(А) жаңа тарауды қосты. Ол ең көп жазасы жеті жылға немесе одан кем мерзімге бас бостандығынан айыру көзделген істер бойынша плеа-шарт жасауға мүмкіндік береді; алайда, елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайына зиян келтіретін қылмыстар және әйелдерге немесе 14 жасқа дейінгі балаларға қатысты жасалған қылмыстар осы шарттан тыс қалады. Соңында сот Бандекарды кінәлі деп танып, үш жылға бас бостандығынан айырды.

Пәкістан

Плеялық сауда-саттық Пакистанда 1999 жылғы Ұлттық есеп беру туралы жарлықпен, жемқорлыққа қарсы заң ретінде ресми түрде енгізілді. Осы келісімнің ерекшелігі – күдікті өзінің кінәсін мойындап, тергеушілер мен прокурорлар анықтаған сыбайлас жемқорлықтан түскен қаражатты қайтаруға міндеттенеді. Ұлттық есеп беру бюросының төрағасы бекіткеннен кейін, өтініш сотқа ұсынылады, ол қабылдау не қабылдамау туралы шешім қабылдайды. Егер сот плеялық сауда-саттық туралы өтінішті қабылдаса, күдікті кінәлі деп танылады, бірақ сотта жазаланбайды, ал апелляциялық сатыда төменгі соттың бұрынғы үкімі күшін жойады. Күдікті сайлауға қатысуға, мемлекеттік қызметке орналасуға немесе банк несиесін алуға құқықсыз болады; егер күдікті мемлекеттік қызметкер болса, ол жұмысынан босатылады. Басқа жағдайларда Пакистанда ресми плеялық сауда-саттықтар шектеулі, бірақ прокурордың істі немесе айыптауды тоқтатуға құқығы бар және практикалық тұрғыда көбінесе кінәлі деп мойындаған жауапкермен айырбастау үшін осы құқығын пайдаланады. Жаза туралы келіссөздер жүргізілмейді, бұл соттың эксклюзивті құқығы болып табылады.

Америка Құрама Штаттары

Плеялық келісімдер – АҚШ-тың қылмыстық сот жүйесінің маңызды бөлігі; АҚШ-тағы қылмыстық істердің басым көпшілігі (шамамен 90%) сотқа беріліп, қазылар алқасының шешімімен емес, келіссөздер арқылы шешіледі. Келісімдер соттың бекітуімен жасалады, әртүрлі штаттар мен юрисдикцияларда әртүрлі ережелер бар. Федералды соттардағы барлық істерде біртектілік сақталуы үшін Федералды сот шешімдерінің нұсқаулықтары жасалған. Жауапкершілікті мойындап, айыпталуды дәлелдеу міндеттемесінен бас тарту арқылы екі немесе үш деңгейлік қылмыстық жазаның мөлшері азайтылуы мүмкін; бұл сотқа барып, іс қозғалғанда жеңіліске ұшыраған жағдайда толық жазаның азаюымен тең болады. Федералды қылмыстық процедура ережелері екі негізгі келісім түрін қарастырады. 11(c)(1)(B) келісімі сотты міндеттейді; прокурордың ұсынысы тек кеңес сипатында болады, егер сот келісімде көзделгеннен өзгеше жазаны белгілесе, жауапкер өтінішін қайтарып ала алмайды. Ал 11(c)(1)(C) келісімі соттың келісімді қабылдауынан бастап сотты міндеттейді. Мұндай келісім ұсынылғанда, сот ұсынылған жазамен келіспесе, оны қабылдамауға құқылы, мұндай жағдайда жауапкер өтінішін қайтарып алуға мүмкіндік алады. Калифорнияның Жоғарғы соттарында (жалпы соттарда) плеялық келісімдер өте кең таралған, сондықтан Калифорнияның Сот Кеңесі федералды және штаттық заңдарда талап етілетін барлық міндетті ескертулерді қамтитын жеті беттік нысанды жариялады. Бұл прокурорлар мен қорғаушы адвокаттарға мұндай келісімдерді жазбаша түрінде рәсімдеуге көмектеседі. Американың әділет жүйесінің кейбір аспектілері плеялық келісімдерді ынталандыруға бағытталған. Мысалы, АҚШ қылмыстық сот жүйесінің жарысқа толы сипаты судьяларды пассивті рөлге қояды, олардың айыпталушыға қарсы істің күшін бағалау үшін тәуелсіз ақпаратқа қол жеткізуге мүмкіндігі жоқ. Сондықтан прокурор мен қорғаушы істің нәтижесін келіссөздер арқылы анықтай алады. Сот плеялық келісімнің әділеттілік мүддесіне сай екенін бекітуі керек. Қылмыстық істі міндетті түрде қозғамау прокурорларға кең өкілеттік береді, сондай-ақ қылмыс құрбандарының жеке қылмыстық іс қозғауға және келісімдерге әсер етуге мүмкіндігі шектеулі. Қамауда ұсталған, кепіл төлеуге құқығы жоқ немесе төлей алмайтын, немесе өз еркімен босатылуға құқығы жоқ айыпталушылар сот келісімді қабылдағаннан кейін дереу түрмеден босатылуы мүмкін. Әдетте, сотпен келісілген келісім қабылдағаннан кейін, іс аяқталған болып есептеледі және оған шағымдануға болмайды. Алайда, жауапкер белгілі бір заңдық негіздермен өтінішін қайтарып алуға құқылы, сондай-ақ жауапкер «шартты» келісімге келе алады, яғни кінәлі деп мойындайды және жазаны қабылдайды, бірақ конституциялық құқықтардың бұзылуы сияқты нақты мәселеге қатысты шағымдану құқығын сақтайды. Егер жауапкер шағымдануда жеңіске жетпесе, келісім күшіне енеді; егер жауапкер шағымдануда жеңіске жетсе, келісім тоқтатылады. Doggett v. United States ісінде айыпталушы осындай келісім жасады, АҚШ Конституциясымен кепілденгендей, оған тез сот отырысы өткізілмегеніне қатысты шағымдану құқығын сақтап қалды; АҚШ Жоғарғы Соты Doggett-тің талабын қабылдады және ол босатылды.

Plea bargaining is a significant part of the criminal justice system in the United States; the vast majority (roughly 90%) of criminal cases in the United States are settled by plea bargain rather than by a jury trial. Plea bargains are subject to the approval of the court, and different states and jurisdictions have different rules. The Federal Sentencing Guidelines are followed in federal cases and have been created to ensure a standard of uniformity in all cases decided in the federal courts. A two or three level offense level reduction is usually available for those who accept responsibility by not holding the prosecution to the burden of proving its case; this usually amounts to a complete sentence reduction had they gone to trial and lost. The Federal Rules of Criminal Procedure provide for two main types of plea agreements. An 11(c)(1)(B) agreement does not bind the court; the prosecutor's recommendation is merely advisory, and the defendant cannot withdraw their plea if the court decides to impose a sentence other than what was stipulated in the agreement. An 11(c)(1)(C) agreement, however, binds the court once the court accepts the agreement. When such an agreement is proposed, the court can reject it if it disagrees with the proposed sentence, in which case the defendant has an opportunity to withdraw their plea. Plea bargains are so common in the Superior Courts of California (the general trial courts) that the Judicial Council of California has published an optional seven page form (containing all mandatory advisements required by federal and state law) to help prosecutors and defense attorneys reduce such bargains into written plea agreements. Certain aspects of the American justice system serve to promote plea bargaining. For example, the adversarial nature of the U. S. criminal justice system puts judges in a passive role, in which they have no independent access to information with which to assess the strength of the case against the defendant. The prosecutor and defense may thus control the outcome of a case through plea bargaining. The court must approve a plea bargain as being within the interests of justice. The lack of compulsory prosecution also gives prosecutors greater discretion as well as the inability of crime victims to mount a private prosecution and their limited ability to influence plea agreements. Defendants who are held in custody—who either do not have the right to bail or cannot afford bail, or who do not qualify for release on their own recognizance—may get out of jail immediately following the judge's acceptance of a plea. Generally, once a plea bargain is made and accepted by the courts, the matter is final and cannot be appealed. However, a defendant may withdraw his plea for certain legal reasons, and a defendant may agree to a "conditional" plea bargain, whereby they plead guilty and accept a sentence, but reserve the right to appeal a specific matter (such as violation of a constitutional right). If the defendant does not win on appeal the agreement is carried out; if the defendant is successful on appeal the bargain is terminated. The defendant in Doggett v. United States made such a bargain, reserving the right to appeal solely on the grounds that he was not given a speedy trial as required by the United States Constitution; Doggett's claim was upheld by the United States Supreme Court and he was freed.

Басқа жалпы құқық юрисдикциялары

Кейбір жалпы құқық юрисдикцияларында, мысалы Сингапур мен Австралияның Виктория штатында, айыптау келісімі тек прокуратура мен қорғау тараптары айыпталушының кейбір айыптауларды мойындауына немесе айыптаулардың ауырлығын азайтуға келісіміне байланысты қолданылады, мұнда прокурор қалған немесе одан да ауыр айыптауларды кері тартады. Жаңа Оңтүстік Уэльсте ертерек кінәсін мойындаған жағдайда жазаға 10-25% жеңілдік беріледі, бірақ бұл жеңілдікті сот ертерек кінәсін мойындаудың әділет жүйесі үшін пайдалы екенін мойындау мақсатында тағайындайды – бұл ешқашан прокурормен келісілмейді. Осы юрисдикциялардағы соттар жазаны өздері анықтайтынын нақты айтты. Қылмыстық жазалар бойынша прокуратура мен қорғау арасында ешқандай келісімдер жасалмайды.

Азаматтық құқық елдерінде қолдану

Азаматтық құқық негізіндегі сот жүйелерінде сот төрелігін талқылау өте қиын. Себебі, ортақ құқық жүйелерінен өзгеше, азаматтық құқық жүйелерінде «келісімге келген жаза» ұғымы жоқ: егер күдікті кінәсін мойындаса, ол сотқа дәлел ретінде ұсынылады, бірақ прокуратура толыққанды іс ұсыну міндетінен босатылмайды. Сот, күдікті толық мойындаған жағдайда да, оны кінәсіз деп тануы мүмкін. Сонымен қатар, ортақ құқық жүйелерінен айырмашылығы, азаматтық құқық елдеріндегі прокурорлар іс қозғалғаннан кейін айыптауды тоқтатуға немесе жеңілдетуге шектеулі құқыққа ие, ал кейбір елдерде іс қозғалғанға дейін де айыптауды тоқтату немесе жеңілдету мүмкіндігі шектеулі, бұл «келісімге келген жазаны» жасауды мүмкін емес етеді. 1980 жылдардан бері кейбір азаматтық құқық елдері өз жүйелерін «келісімге келген жазаға» рұқсат ету үшін өзгертіп келді.

Бразилия

2013 жылы Бразилия соттасу шарты жасауға рұқсат беретін заң қабылдады, ол содан бері болып жатқан саяси жемқорлыққа қатысты сот процестерінде қолданылып келеді.

Орталық Африка Республикасы

Орталық Африка Республикасында сиқыршылық үшін ауыр жазалар қарастырылған, бірақ осы айып тағылған адамдар көбінесе жеңіл жаза алу үшін мойындап береді.

Қытай

Қытайда 2016 жылы Ұлттық халық конгресінің тұрақты комитеті келіссөздер арқылы жазаны жеңілдетудің пилоттық жобасын енгізді. Егер күдікті үш жылға немесе одан аз мерзімге түрме жазасы алса, өз еркімен кінәсін мойындап, прокурор ұсынған қылмыс пен жаза туралы келісімге келсе, оған жеңіл жаза беріледі.

Дания

2009 жылы АҚШ-та жасалған айыптау келісімі негізінде алынған куәгердің куәлігі Даниядағы қылмыстық істе (297/2008 H) қабылдануға бола ма деген мәселе бойынша Данияның Жоғарғы соты (Дания: Højesteret) бірауыздан айыптау келісімдерінің Дания заңнамасына сәйкес бастапқыда заңсыз екендігін шешті, бірақ осы нақты жағдайда куәгерлерге куәлік беруге рұқсат берілді (бірақ төменгі сот куәліктің жалған болуы немесе айыптау келісімінен алынған пайдаға ықпал ету мүмкіндігін ескеретін болсын).

Франция

2004 жылы кінәні мойындауға байланысты келіссөздердің шектеулі түрін енгізу (comparition sur reconnaissance préalable de culpabilité немесе CRPC, көбінесе plaider coupable деп қысқартылады) Францияда қатты дау тудырды. Бұл жүйеде прокурор салыстырмалы түрде жеңіл қылмыстарға күдік танылған адамдарға бір жылдан аспайтын жазаны ұсынуға құқылы болды; егер ұсыныс қабылданса, судья да оны мақұлдауы тиіс еді. Оппозиция, көбінесе адвокаттар мен солшыл саяси партиялар, кінәні мойындауға байланысты келіссөздер қорғаныс құқығын, заңмен қорғалған кінәсіздік презумпциясын, күдік танылған адамдардың қамаққа алу кезіндегі құқықтарын және әділ сот талқылауына құқығын елеулі түрде шектеуі мүмкін деп мәлімдеді. Мысалы, Роберт Бадинтер бұл келіссөздер прокурорға тым көп билік беруіне және айыпталушыларды сотта одан да ауыр жаза алу қаупінен қашу үшін, тіпті олар оған лайық болмаса да, жазаны қабылдауға итермелеуіне әкелуі мүмкін екенін айтты. Қылмыстық істердің аз ғана бөлігі осы тәсілмен шешіледі: 2009 жылы 673 700 істің ішінде 77 500-і, яғни түзеу соттарының қабылдаған шешімдерінің 11,5%-ы осылай реттелді.

Грузия

Плеа-шарт (грузинше: საპროცესო შეთანხმება, сөзбе-сөз "келісім") Грузияда 2004 жылы енгізілді. Грузиядағы плеа-шарттың мәні Америка Құрама Штаттары және басқа да ортақ құқық жүйелеріне ұқсас. Плеа-шарт, сондай-ақ келісілген сот үкімі деп те аталады, қылмыстық істі шешудің баламалы және өзара келісімге негізделген жолы болып табылады. Плеа-шарт – бұл айыпталушы жеңіл жаза алу үшін немесе кейбір қосымша айыптардың алынып тасталуы үшін айыпты мойындауға келіскен жағдайда, істі негізгі сот отырысынсыз шешуді білдіреді. (Грузияның Қылмыстық процессуалдық кодексінің 209-бабы)

Прокурордың айыптау туралы келісімді жасасу кезінде міндеттері

Келісім жасасқан кезде прокурор қоғамдық мүдде, жазаның қатыстығы және айыпталушының жеке ерекшеліктерін ескеруге міндетті. (Грузияның Қылмыстық процессуалдық кодексінің 210-бабы) Өкілеттіктерді жеміссіз пайдаланудың алдын алу мақсатында заңнамада келісім жасасу және оның шарттарын өзгерту үшін қадағалау прокурорының жазбаша келісімі қажетті шарт ретінде көзделген. (Грузияның Қылмыстық процессуалдық кодексінің 210-бабы)

Жауапты тану туралы келісімді қадағалау

Соттың келісімінсіз жасалған келісімнің заңдық күші жоқ. Сот, келісім жауапкердің еркіндікпен жасалғанын, жауапкердің келісімнің мәнін және оның салдарымен толыққанды таныс екенін қамтамасыз етуі керек. (Грузияның Қылмыстық процессуалдық кодексінің 212-бабы) Айыпталушының кінәсін мойындауы ғана кінәлі деп тануға жеткіліксіз. (Грузияның Қылмыстық процессуалдық кодексінің 212-бабы) Осыған байланысты сот екі мәселені қарастыруға міндетті:

Plea agreement without the approval of the court does not have the legal effect. The court must satisfy itself that the plea agreement is concluded on the basis of the free will of the defendant, that the defendant fully acknowledges the essence of the plea agreement and its consequences. (Article 212 of the Criminal Procedure Code of Georgia)

A guilty plea of the defendant is not enough to render a guilty judgment. (Article 212 of the Criminal Procedure Code of Georgia) Consequently, the court is obliged to discuss two issues:

Whether irrefutable evidence is presented which proves the defendant's guilt beyond reasonable doubt. Whether the sentence provided for in the plea agreement is legitimate. (Article 212 of the Criminal Procedure Code of Georgia). After both criteria are satisfied the court additionally checks whether formalities related to the legislative requirements are followed and only then makes its decision. If the court finds that presented evidence is not sufficient to support the charges or that a motion to render a judgment without substantial consideration of a case is submitted in violation of the requirements stipulated by the Criminal Procedure Code of Georgia, it shall return the case to the prosecution. The court before returning the case to the prosecutor offers the parties to change the terms of the agreement. If the changed terms do not satisfy the court, then it shall return the case to the prosecution. (Article 213 of the Criminal Procedure Code of Georgia). If the court satisfies itself that the defendant fully acknowledges the consequences of the plea agreement, and he or she was represented by the defense council, his or her will is expressed in full compliance with the legislative requirements without deception and coercion, also if there is enough body of doubtless evidence for the conviction and the agreement is reached on legitimate sentence the court approves the plea agreement and renders guilty judgment. If any of the abovementioned requirements are not satisfied, the court rejects to approve the plea agreement and returns the case to the prosecutor. (Article 213 of the Criminal Procedure Code of Georgia).

1) айыпталушының кінәлі екенін күмәнсіз дәлелдейтін, жоққа шығаруға болмайтын дәлелдер ұсынылған ба? (Грузияның Қылмыстық процессуалдық кодексінің 212-бабы). Екі талапқа да қанағаттандырылғаннан кейін, сот заңнамалық талаптарға қатысты ресмиліктердің сақталғанын қосымша тексереді және ғана шешім қабылдайды. Егер сот ұсынылған дәлелдер айыптауды растауға жеткіліксіз деп тапса немесе істі толық қарастырмай-ақ үкім шығару туралы өтініш Грузияның Қылмыстық процессуалдық кодексінде белгіленген талаптарды бұза отырып берілген деп тапса, ол істі қудалау органына қайтарады. Сот істі қудалау органына қайтарудан бұрын тараптарға келісім шарттарын өзгертуді ұсынады. Егер өзгертілген шарттар сотқа қанағаттандырмаса, ол істі қудалау органына қайтарады. (Грузияның Қылмыстық процессуалдық кодексінің 213-бабы). Егер сот, айыпталушы келісімнің салдарымен толыққанды таныс екенін және оны қорғаушысы қолдаған болса, оның еркі заңнамалық талаптарға толық сәйкес келіп, алдаусыз және мәжбүрлеусіз білдірілгенін, сондай-ақ айыптау үшін жеткілікті дәлелдер бар екенін және заңды жаза туралы келісімге қол жеткізілгенін растаса, сот келісімді мақұлдап, кінәлі деп тағайындайды. Егер жоғарыда аталған талаптардың біреуі орындалмаса, сот келісімді мақұлдамайды және істі қудалау органына қайтарады. (Грузияның Қылмыстық процессуалдық кодексінің 213-бабы).

Жәбірленушінің айыптау туралы келісімді келісудегі рөлі

Сотталған тараптар – прокурор мен айыпталушы арасында келісім жасалады. Құрбан болған адам қылмыстық іске қатыспағанмен және прокурор құрбан болған адамның қылмыскерден кек алу құралы емес екеніне қарамастан, құрбан болған адамның келісімге қатысты пікірі маңызды болып табылады. Грузияның Қылмыстық процессуалдық кодексінің 217-бабына сәйкес, прокурор айыптау келісімін жасамас бұрын құрбан болған адаммен кеңесіп, оны осы туралы хабардар етуге міндетті. Бұдан бөлек, Грузия прокуратурасының нұсқауларына сәйкес, прокурор құрбан болған адамның мүдделерін ескеруге және зиян толық өтелгеннен кейін, әдетте, келісімді жасасуға міндетті.

Германия

Германияда айыпталушылар арасындағы келісімдер шектеулі түрде қолданысқа енді. Дегенмен, неміс қылмыстық процессуалдық құқығында кінәлі екенін мойындауға тура эквивалент жоқ.

Италия

Италияда «patteggiamento» деп белгілі келісім жасасу нысаны бар, бірақ оның техникалық атауы – тараптардың өтініші бойынша жаза қолдану. Шындығында, келісім айып тақырыбында емес, сот үкімінде қолданылатын жаза туралы, оны үштен бір бөлікке дейін азайту туралы болады. Егер күдікті нақты қолданылатын жаза бес жылдан кем бас бостандығынан айыру (немесе тек айыппұл) деп есептесе, ол прокурормен келісім жасауды сұрай алады. Күдікті жазаның азаюымен және басқа да артықшылықтармен (мысалы, сот процесінің бағасы төленбейді) ие болады. Күдікті айыптың ауырлығына қарамастан, айып тақырыбы бойынша жазаны қабылдауы керек (егер келісіммен бекітілген үкімде одан әрі өтемақы ісінде ерекше мәселелер болса да). Кейде прокурор жазаны жеңілдетуге немесе бірнеше айыптан бас тартуға келіседі, оның орнына күдікті жазаны қабылдайды. Күдікті өтінішінде жазаның мөлшері, ауырлататын және жеңілдететін жағдайлар туралы прокурормен пікірлесе алады, ол оны қабылдауы немесе қабылдамауы мүмкін. Мұндай өтінішті прокурор да беруге құқылы. Егер нақты қолданылуы мүмкін жаза үштен бір бөлігіне дейін азайтылғаннан кейін бес жылдан кем бас бостандығынан айыру болса («patteggiamento allargato» – кеңейтілген келісім), келісім жасасу мүмкін. Егер үштен бір бөлігіне дейін азайтылғаннан кейін жаза екі жылдан кем бас бостандығынан айыру немесе тек айыппұл болса («patteggiamento ristretto» – шектеулі келісім), күдікті басқа да артықшылықтарға ие болады, мысалы, жазаны шартты түрде тоқтату және егер жаза мерзімінде (бес жыл) ұқсас қылмыс жасалмаса, қылмыстың жойылғандығы. Өтініште, егер Италияның қылмыстық кодексінің 163-бабы және одан кейінгі баптарына сәйкес жазаны шартты түрде тоқтатуға болады деп есептелсе, күдікті өтінішті тоқтатуға байланыстыра алады; судья тоқтатуды қабылдамаса, келісім жасасудан бас тартады. Прокурор мен күдікті келісімге келгеннен кейін, ұсыныс судьяға жіберіледі, ол келісімді қабылдауға немесе қабылдамауға құқылы. Италия заңнамасына сәйкес, келісім жасасу үшін кінәні мойындау қажет емес (Италияда кінә тану декларациясы жоқ); осы себепті, келісім жасасу арқылы бекітілген үкім – тергеу мен сот процесін тоқтату үшін жазаны қабылдау ғана, ол басқа сот процестерінде, әсіресе азаматтық істерде тараптардың азаматтық жауапкершілік мәселелері бойынша бірдей фактілерді дәлелдеуіне және күдіктінің серіктеріне қатысты қылмыстық істерде міндетті емес.

Italy has a form of bargaining, popularly known as patteggiamento but that has a technical name of penalty application under request of the parts. In fact, the bargaining is not about the charges, but about the penalty applied in sentence, reduced up to one third. When the defendant deems that the punishment that would, concretely, be handed down is less than a five year imprisonment (or that it would just be a fine), the defendant may request to plea bargain with the prosecutor. The defendant is rewarded with a reduction on the sentence and has other advantages (such as that the defendant does not pay the fees on the proceeding). The defendant must accept the penalty for the charges (even if the plea bargained sentence has some particular matters in further compensation proceedings), no matter how serious the charges are. Sometimes, the prosecutor agrees to reduce a charge or to drop some of multiple charges in exchange for the defendant's acceptance of the penalty. The defendant, in the request, could argue with the penalty and aggravating and extenuating circumstancing with the prosecutor, that can accept or refuse. The request could also be made by the prosecutor. The plea bargaining could be granted if the penalty that could be concretely applied is, after the reduction of one third, inferior to five year imprisonment (so called patteggiamento allargato, wide bargaining); When the penalty applied, after the reduction of one third, is inferior of two years imprisonment or is only a fine (so called "patteggiamento ristretto" limited bargaining), the defendant can have other advantages, like sentence suspended and the effacement of the crime if in five year of the sentence, the defendant does not commit a similar crime. In the request, when it could be applied the conditional suspension of the penalty according to the article 163 and following of the Italian penal code, the defendant could subordinate the request to the grant of the suspension; if the judge rejects the suspension, the bargaining is refused. When both the prosecutor and the defendant have come to an agreement, the proposal is submitted to the judge, who can refuse or accept the plea bargaining. According to Italian law, a bargain does not need a guilty plea (in Italy there is no plea declaration); for this reason, a bargaining sentence is only an acceptance of the penalty in exchange with the stop of investigation and trial and has no binding cogency in other trials, especially in civil trials in which parts argue of the same facts at the effects of civil liability and in other criminal trials in which are processed the accomplices of the defendant that had requested and got a bargaining sentence.

Жапония

Жапонияда бұрын айыптау туралы келіссөздер заңмен тыйым салынған, бірақ дереккөздер прокурорлардың айыпталушыларға олардың кінәларын мойындағандары үшін заңсыз түрде айыптау туралы келіссөздер ұсынғанын хабарлады. Айыптау туралы келіссөздер Жапонияда 2018 жылдың маусым айында енгізілді. Осы жүйе бойынша жасалған алғашқы келісім 2018 жылдың шілдесінде Таиландта Mitsubishi Hitachi Power Systems компаниясының пара беру фактілеріне қатысты болды. Екінші жағдай – 2018 жылдың қарашасында Nissan компаниясының басшылары Карлос Гон мен Грег Келлиге қарсы бухгалтерлік есеп пен бағалы қағаздар заңнамасын бұзу фактілерін анықтау үшін жасалған келісім. Жапондық жүйе, ресми түрде «өзара консультация және келісім жүйесі» (協議・合意制度) деп аталады, ұйымдасқан қылмыс, бәсекелестік заңдарын бұзу және бағалы қағаздар заңдарын бұзу сияқты экономикалық қылмыстар бойынша қудалауда қолданылады. Прокурор, айыпталушы және қорғаушы адвокаты әрқайсысы жазбаша келісімге қол қояды, ол дереу ашық сотта дәлел ретінде қабылдалуға тиіс.

Испания

Испанияда жақында ғана шектеулі келіссөздер жүргізу қабылданды және бұл процедура "келісім жазасы" деп аталады, яғни күдікті келіседі. Оны тек жеңіл қылмыстарда ғана қолдануға болады, бірақ тоғыз жыл немесе одан да көп мерзімге бас бостандығынан айыру мүмкін болатын ауыр қылмыстарда қолданылмайды.