Кіріспе

Философиялық тұрғыдан қасиеттердің болуы және егер болса, олардың қандай екені туралы сұрақ. Универсальдар мәселесі – метафизикадан бастау алған ежелгі сұрақ, ол көптеген философиялық тақырыптар мен пікірталас тудырды: "Бір заттың басқа заттармен ортақ қасиеттері, мысалы, түс және пішін, сол заттардан тысқарыда бар деп есептелгені жөн бе? Егер қасиеттер заттардан бөлек болса, онда олардың болу табиғаты қандай?" Универсальдар мәселесі метафизика, логика және эпистемология салаларымен тығыз байланысты түрлі зерттеулерге қатысты, Платон мен Аристотельдің өзінен бастап, адамның бірдей емес заттарда форма немесе түс сияқты қасиеттерді бірдей деп түсінуі кезінде туындайтын ақыл-ой байланыстарын анықтауға бағытталған. Универсальдар – екі немесе одан көп нысанда кездесетін қасиеттер немесе қатынастар. Мысалы, егер барлық стақан иелері қандай да бір жолмен дөңгелек болса, дөңгелектілік стақан иелерінің универсалды қасиеті деп қарастырылуы мүмкін. Сонымен қатар, егер екі қыз Франкның қызы деп есептелсе, әйел, қыз және Франкқа тиесілі болу қасиеттері – екі қыздың универсалды қасиеттері болып табылады. Көптеген қасиеттер универсалды болуы мүмкін: адам, қызыл, ер немесе әйел, сұйық немесе қатты, үлкен немесе кішкентай және т.б. Философтар адамдардың универсальдар туралы сөйлей және ойлай алатынына келіседі, бірақ универсальдар ой мен сөзден тыс, шын мәнінде бар ма, жоқ па деген мәселеде келіспейді.

Ежелгі философия

Универсальдықтар мәселесі дәстүрлі метафизиканың орталық мәселесі саналады және Платон мен Аристотельдің философиясына, әсіресе формалардың мәні мен жағдайын түсіндіру әрекеттеріне дейін жетеді. Осы философтар мәселені айту арқылы қарастырды.

Платон

Платонның пікірінше, сезімдер арқылы қабылданатын заттар әлемі мен жалпылама түсініктер немесе формалар әлемі (eidos) арасында қатаң айырмашылық бар: біріншісі туралы тек пікірлерге ие болу мүмкін, ал екіншісі туралы – нақты білім алуға болады. Платон үшін өзгеріске ұшырайтын немесе жекелеген нәрсе туралы білім болуы мүмкін емес еді, себебі білім мәңгілік, қатесіз және жалпы болуы тиіс. Сондықтан формалар әлемі күн сәулесі сияқты нағыз әлем, ал сезімтал әлем тек көлеңкелердей толық емес немесе ішінара ғана нағыз. Дегенмен, бұл платондық реализм мәңгілік формалардың сана артефактілері екенін жоққа шығарады және идеализмнің қазіргі заманғы түрлерінен күрт өзгеше. Платонның реализмін алғаш рет номиналистік тұрғыдан сынағандардың бірі – Синопалық Диоген: «Мен Платонның кеселерін және үстелін көрдім, бірақ оның кеселігі мен үстелдігін көрген жоқпын» деді.

Аристотель

Платонның шәкірті Аристотель ұстазымен келіспеді. Аристотель Платонның формаларын «формальды себептерге», жеке нәрселердің жоспарлары мен мәніне айналдырды. Платон геометрияны идеализацияласа, Аристотель табиғат пен оған байланысты ғылымдарға баса назар аударды, сондықтан оның ой-пікірінің көп бөлігі тірі жандар мен олардың қасиеттеріне қатысты. Аристотель философиясындағы жалпы ұғымдардың мәні оның табиғи түрлерге қатысты көзқарасына байланысты. Ол ойлау құрылымы бойынша болмысты жіктеудің орнына, санатты талдауды табиғи әлемнің құрылымына бағыттауды ұсынды. Ол «Категориялар» еңбегінде болжау принципін қолданды, онда жалпылама сөздер егер қарапайым сөйлемдерде білдірілген фактілерге қатысты болса, болжау қатынасына қатысатынын анықтады. «Түсіндіру туралы» еңбегінде ол «жалпы» ұғымы көптеген жағдайларда айтылуы мүмкін екенін, ал жекеше – емес екенін мәлімдеді. Мысалы, адам – жалпы ұғым, ал Каллиас – жеке тұлға. Философ жануарлар сияқты жоғары топтарды және адам сияқты түрлерді ажыратты, бірақ олардың екеуі де жеке адамдарға қатысты екенін айтты. Бұл нәрселердің принципіне қатысты қарастырылды, ол ең жалпы ұғымның ең шын екенін көрсетеді. Боэций жоғарыда аталған аудармаға түсініктеме беріп, егер жалпы ұғым болса, онда ол бірнеше жеке нәрселерге толығымен қатысуы керек дейді. Ол сондай-ақ, олардың бір уақытта емес, бір мезгілде қолданылатынын нақтылайды. Ол олардың санадан тәуелсіз болуы мүмкін емес екенін, яғни олардың нақты өмір сүруі жоқ екенін айтады, себебі сапа бір нәрсе болмай да, көптеген жеке нәрселерге ортақ бола алмайды, осылайша ол жеке нәрсенің мәніне кіреді, себебі ол жалпылық пен жекелікке қатысады. Алайда, ол жалпы ұғымдардың санадан болуы мүмкін емес екенін де айтады, өйткені сапаның санадағы құрылымы – санадан тыс нәрсенің абстракциясы және түсінігі. Ол бұл бейнелеу сапаның шынайы түсінігі екенін қорытындылайды, онда біз жалпы ұғымдардың шын екеніне сенетіндердің алдындағы бұрынғы мәселеге қайта ораламыз; немесе, егер санадағы абстракциялар шынайы түсінік болмаса, онда «нәрсе басқаша түсінілсе, онда ол жалған». Оның көзқарасын түсіндіру үшін, сана 2 немесе 4-ті тақ сан деп ойлай алмайды, өйткені бұл жалған бейнелеу болар еді, бірақ ол 2 де, 4 те емес жұп санды ойлай алады.

Ортағасырлық реализм

Боэций жалпылама ұғымдар туралы ойлауда көбінесе Аристотельге жақын болды. Дегенмен, орта ғасырлардағы реализмнің ең көрнекті жақтастары Томас Аквинский мен Дунс Скот болды. Аквинский бір заттың мәні мен оның болуы айқын түрде ерекшеленеді деп сарлады; осы тұрғыдан ол да аристотельдік болып табылады. Дунс Скот бір затта мән мен болу арасында нақты айырмашылық жоқ екенін, тек формальды айырмашылық бар екенін айтады. Скот жалпылама ұғымдар тек оларды бейнелейтін заттардың ішінде ғана бар екеніне және олар жеке тұлғаны құру үшін заттың haecceity-імен "байланысқа" түседі деп сенді. Реалистік ұстанымының нәтижесінде ол номинализм мен концептуализмге де қарсы шығып, оның орнына Абелардтың концептуализміне жауап ретіндегі скотизм реализмін жақтады. Яғни, Скот "қызыл түс" және "дөңгелек пішін" сияқты қасиеттер шындықта бар және санадан тәуелсіз екеніне сенді. Сонымен қатар, Дунс Скот, Боэций сияқты, Порфирийдің "Исагогасына" (Quaestiones) өзіндік түсіндірмесінде осы мәселе туралы жазды. Скот сананың жалпылама ұғымдарды қалай құрайтынымен қызығушылық танытты және мұның "интеллектінің нәтижесі" деп санайды. Бұл интеллект, мысалы, басқа адамдардағы "адамдық" сияқты табиғатқа және бұл қасиеттің басқа жеке адамдарға да тән екендігіне негізделеді.

Ортағасырлық номинализм

Реализмге қарсы тұрған көзқарас – номинализм деп аталады, ол ең жоғары дәрежеде универсалиялар – сөздік құрылымдар екенін, олар заттарға енбейтінін немесе олардан бұрыннан болмайтынын айтады. Сондықтан, осы көзқарас бойынша универсалиялар – адам танымы мен тіліне тән ерекшелік. Француз философы және теологы Росцеллин (1050–1125) осы көзқарастың ертедегі және белгілі жақтасы болды. Оның ерекше пікірінше, универсалиялар – дауыстық білдірістерден (дауыстардан) аспайды. Уильям Окхэм (1285–1347) осы тақырыпта кеңінен жазды. Ол универсалиялар – абстрактілі адам ойының туындысы екенін қатты дәлелдеді. Окхэмнің пікірінше, универсалиялар – тек сөздер немесе ұғымдар (ең жақсы жағдайда), олар тек санада ғана болады және сыртқы әлемде нақты орынға ие емес. Оның универсалияларға қарсылығы оның атымен аталған қысқа тұжырымға (Razor) емес, керісінше, оларды нақты деп қарастырудың кейбір жағдайларда қайшылыққа әкелетініне негізделген. Окхэмнің ертедегі еңбегінде: «жаннан тыс ешбір нәрсе универсалия болып табылмайды, өзі арқылы да, нақты немесе ақылға сыятын қандай да бір қосымша арқылы да, оны қалай қарастырған немесе түсінгенмен, маңызды емес» делінген. Дегенмен, оның ұстанымы кейінірек жазған Summae Logicae сияқты еңбектерінде оларды қабылдауға тікелей қарсылықтан ауысты (бірақ оны толық реалист деп санамайтын өзгертілген түрінде).

Пирс

Прагматизмнің әкесі деп саналатын XIX ғасыр американдық логигі Чарльз Сандерс Пирс, Джордж Берклидің еңбектерінің бір басылымын қарау кезінде универсалиялар мәселесіне қатысты өз пікірін қалыптастырды. Пирс "Берклидің метафизикалық теориялары бір қарағанда епископқа жараспайтын парадокс пен жеңілтекке толы сияқты" деген байқаумен бастайды. Ол осы парадоксалды доктриналардың ішінде Берклидің "ең қарапайым жалпы ұғымды құру мүмкін еместігін" жоққа шығаруын да қосты. Ол, егер практикада универсалия сияқты жұмыс істейтін қандай да бір психикалық факт болса, онда сол факт универсалия болып табылады деп жазды. "Егер мен түсініксіз тілмен формуланы жаттап алып, оның көмегімен әрбір жеке жағдайда жалпы идеясы бар адамдай әрекет ете алсам, мұндай түсініксіз тіл мен идеяны ажыратудың қандай қажеттілігі бар?" Пирс сонымен қатар онтологиялық тұрғыдан, әлем туралы ең жалпы фактілерді "үшіншілік" деп атады, ол психикадан тыс шындықтар екенін айтты.

Джеймс

Уильям Джеймс прагматизмді зерттеді. Джеймс, Пирспен келісіп, Берклиге қарсы, жалпы идеялар психологиялық факт ретінде бар екенін мойындағанмен, өзінің онтологиясында номиналист болды:

Кез келген көзқарас бойынша, әмбебап ұғымдарға таңған және маңызды сипаттама берілуі таңқаларлық. Платон мен Аристотельден бастап философтар неліктен жеке білімді жеңілдеп қарап, жалпы білімді құрметтеу үшін жарысқандарын түсіну қиын, себебі ең құнды білім ең құнды нәрселер туралы болуы керек, ал құнды нәрселердің бәрі нақты және жеке. әмбебап белгілердің жалғыз құндылығы – олар бізге ақыл жолымен жеке заттар туралы жаңа шындықтарды білуге көмектеседі. Уильям Джеймс, «Психология негіздері» (1890).

Реалист, Джеймстің әмбебап ұғымдардың неліктен жеке нәрселерге қарағанда жоғары екенін түсіндіруге бағытталған шақыруына жауап беруге кем дегенде үш жол бар: моральдық-саяси жауап, математикалық-ғылыми жауап және антипарадоксальді жауап. Олардың әрқайсысының қазіргі заманғы немесе жақын арадағы жақтастары бар.

Ұстаз

Моральдық немесе саяси жауапты консервативті философ Ричард М. Уивер "Идеялардың салдары бар" (1948) еңбегінде береді, онда ол "номинализмнің тағдырлы доктринасын" қабылдауды "Батыс мәдениеті тарихындағы шешуші оқиға деп сипаттайды; осыдан қазіргі заманғы құлдырауға алып келетін амалдар туындады".

Квин

Американың белгілі философы В. В. О. Куин өзінің мансабы бойында универсалиялар мәселесін қарастырды. 1947 жылғы «Универсалиялар туралы» мақаласында ол универсалиялар мәселесі, ең алдымен, универсалияны атаудың тілдік жағы емес, нысандармен байланысты деп түсіндіріледі десті. Оның сөзіне қарағанда, платониктердің пікірінше, біздің нәрселер туралы жалпы ұғымдарды қалыптастыру қабілетіміз, универсалиялар санадан тыс болмаса түсініксіз, ал номиналистер мұндай идеяларды «мағынасыз сөздер» деп санайды. Куин өзі бұл нақты пікірталасқа шешім ұсынбаса да, «баяндаманың» (дискурс) кейбір түрлері универсалияларды болжайды дейді: сондықтан номиналистер олардан бас тартуы керек. Осылайша, Куиннің көзқарасы метафизикалық емес, эпистемологиялық, яғни не білуге болады туралы мәселе.

Коккиарелла

Нино Коккьярелла реализмнің номинализмге алып келетін кейбір логикалық парадокстарға ең тиімді жауап екенін ұсынды ("Номинализм және концептуализм – предикацияның болжамдық екінші реттік теориялары", Нотр-Дам формальды логика журналы, 21 том (1980)). Коккьярелланың платоникаға қарсы себептермен платонизмді қабылдағаны айтылады. Платонның "Парменид" диалогында көрсетілгендей, ол өзінің формаларымен белгілі бір деңгейде парадоксқа келісуге дайын болған. Коккьярелла парадокстан қашу үшін формаларды қабылдайды.

Армстронг

Австралиялық философ Дэвид Малет Армстронг екінші жүз жылдықтағы көрнекті реалистердің бірі болды және натуралистік және ғылыми реалистік онтология құру үшін универсалиялар тұжырымдамасын пайдаланды. "Универсалиялар мен ғылыми реализм" (1978) және "Универсалиялар: пікірлі кіріспе" (1989) атты еңбектерінде Армстронг "табиғи сыныптарға" (ол Энтони Квинтонға жатқызатын көзқарас), түсініктерге, ұқсастық қатынастарына немесе предикаттарға сүйенетін бірқатар номиналистік теориялардың салыстырмалы артықшылықтарын сипаттайды, сондай-ақ реалистік емес "троп" теорияларын талқылайды (ол "Универсалиялар мен ғылыми реализм" томдарында оларды "жекелік" деп сипаттайды). Ол осылардың барлығын қабылдамауға бірнеше себеп келтіреді, сонымен қатар бірқатар реалистік теорияларды да жоққа шығарады.

Пенроуз

Роджер Пенроуз математика негіздерін Платондық көзқарассыз түсіну мүмкін емес дейді: "Математикалық шындық абсолютті, сырттан келген және мәңгілік, адам жасаған өлшемдерге байланысты емес. Математикалық объектілердің өздері уақыттан тыс, дербес өмірге ие."

Ньяя-Вайсесика (Реалистік позиция)

Үнді философтары универсалия мәселесін семантикамен байланыстырып көтереді. Универсалиялар жалпы аталымдардың мағынасына сілтеме жасайтын нәрсе ретінде қарастырылады. Ньяя-Вайшешика мектебі универсалияларды санамыздан тәуелсіз, мәңгілік заттар деп түсіндіреді. Ньяя жеке нәрселердегі ортақ белгілерді сезіну арқылы универсалиялардың бар екендігін дәлелдейді. Сөйтіп, сөздің мағынасы – универсалиямен сипатталған жеке бір нәрсе ретінде түсініледі. Мысалы, "сиыр" деген сөздің мағынасы "сиырлық" универсалиясымен сипатталған нақты бір сиырды білдіреді. Ньяя универсалиялар жеке нәрселерден әртүрлі қабылданып, бірақ олардың ішінде болғандықтан бөлек емес деп санайды. Дегенмен, барлық аталым универсалияға сәйкес келе бермейді. Удайана нағыз универсалияларды анықтау үшін алты талапты ұсынады.

Мимамса (Реалистік позиция)

Ньяя Вайшешика мектебі сияқты, Мимамса да универсалияларды сөздердің анықтамасы ретінде сипаттайды. Бхатта Мимамса мен Ньяя арасындағы негізгі айырмашылық – Бхатта Мимамса универсалиялардың ерекшеліктерге қатысты Ньяяның түсінігін қабылдамайды. Үнді философиясының реалистік мектептеріне қарсы, буддалық логиктер универсалиялардың бар екенін жоққа шығаратын апоха теориясы деп аталатын номинализмнің позитивтік теориясын ұсынды. Апоха теориясы терминдердің ортақ мәнін қажет етпей, екі рет жоққа шығару арқылы ерекшеліктерді анықтайды. Мысалы, "сиыр" термині оның "сиыр емес" класына жататын барлық нәрсеге сілтеме ретінде түсіндірілуі мүмкін.

Міндеттер

Универсалияларға қатысты көптеген философиялық ұстанымдар бар. Платондық реализм (кейде "шығар реализм" немесе "асыра реализм" деп те аталады) – бұл универсалиялар немесе осы мағынадағы формалар, нәрселердің қандай екендігін түсіндіретін себептік түсіндірме болып табылады; (универсалиялар жеке мысалдардан тәуелсіз нақты бірліктер екендігі туралы көзқарас). Аристотельдік реализм (кейде "күшті реализм" деп те аталады) универсалиялар нақты бірліктер екенін, бірақ олардың болуы оларды көрсететін жеке мысалдарға байланысты екенін айтады. Реалистер әртүрлі құбылыстарды түсіндіру үшін универсалияларды жеке бірліктер ретінде қарастыру қажет деп санайды. Платонның жазбаларында кездесетін кең таралған реалистік аргумент – жалпы сөздердің мағынасы болуы және олардағы сөйлемдердің дұрыс немесе бұрыс болуы үшін универсалиялар қажет. Мысалы, "Дживан Гаспарян – музыкант" деген сөйлемді қарастырайық. Реалист бұл сөйлемнің тек мағыналы және шындыққа сай екенін, өйткені Дживан Гаспарян деген жеке тұлға музыканттық сипатқа ие екенін айтуы мүмкін. Сондықтан, бұл сипат жеке тұлғадан ерекшеленетін универсалия болып есептеледі.

Номинализм

Номиналистер тек жеке тұлғалар немесе нақты нәрселер ғана бар екенін, ал жалпылама ұғымдардың нақты екенін (яғни, олар дербес объектілер немесе жандар ретінде бар екенін; universalia post res) жоққа шығарады. "Номинализм" термині латын тіліндегі nomen ("атау") сөзінен туындаған. Номинализмнің төрт негізгі түрі – предикаттық номинализм, ұқсастық номинализмі, троптық номинализм және концептуализм. Ибн Таймия, Уильям Оккам, Ибн Халдун, Нельсон Гудман, Дэвид Льюис,

Тұжырымдамалық

Концептуализм – реализм мен номинализмнің арасындағы ұстаным. Концептуалистер универсалиялар шынайы бола алатынына сенеді, бірақ олар тек санадағы түсініктер ретінде ғана бар. Концептуалистер универсалиялардың "түсінігі" – бұл жай ғана "құрастырылған нәрсе емес, сонымен қатар жекелеген заттардың өзіндегі ұқсастықтың көрінісі" деп санайды. Мысалы, "адам" түсінігі Сократ пен Канттың арасындағы ұқсастықты көрсетеді.