Кіріспе

Қара теңіз бен Азов теңізін байланыстыратын Керчь боғазы – Шығыс Еуропадағы бір боғаз. Ол Қара теңіз бен Азов теңізін байланыстырып, батыстағы Қырымның Керчь түбегін шығыстағы Ресейдің Краснодар өлкесінің Таман түбегінен бөліп тұрады. Боғаздың ені кең, ал тереңдігі шамамен жетеді. Ең маңызды порты – Қырымдағы Керчь қаласы, ол бұрын Кимер Босфоры деп аталатын боғазға атын берген. Керчьтегі "Ени Кале" бекінісінің атымен Еникале боғазы деп те аталады. Таман түбегінің жағындағы ең маңызды елді мекен Таман, ол Таман шығанағында орналасқан. Бұл шығанақ Керчь боғазының негізгі бөлігінен солтүстікке қарай Чушка тоғаны және оңтүстікке қарай бұрынғы Тузла тоғаны арқылы бөлінген; Тузла тоғаны қазір Тузла аралы, ол 2003 жылы Ресей салып бітірген бөгет арқылы Таман түбегіне, ал 2018 жылы ашылған Қырым көпірі арқылы Қырымның құрлығына қосылған. Таман маңында ірі жүк портын салу жұмыстары жүріп жатыр.

Грек және рим жазбалары

Бұл бұғаз шамамен ұзын және ең тар жерінде кең болып, Қырымның шығыс бөлігін Кавказ тауларының батыс бөлігінен, Таманнан бөліп тұрады. Ежелгі заманда Кубань өзенінің (Гипанис) салаларымен қиылысқан және кейіннен тұншығып қалған аралдар тобы болған сияқты. Римдіктер бұл бұғазды Кимер Босфоры (Cimmerius Bosporus) деп білген, бұл грек атауынан – Кимер боғазы (Κιμμέριος Βόσπορος, Kimmérios Bosporos) – алынған, ол жақын маңдағы дала көшпелілері, кимерлерді құрметтеген. Ежелгі дәуірде бұғаз маңындағы жазық жерлер Меотида батпағы деп аталған. Кимер Босфоры ежелгі заманда Еуропаны Азиядан бөліп тұрған деп есептелген, дәл Тракия Босфоры сияқты. Посидоний, Страбон (Geographica 11.7.4) және Птолемей сияқты көптеген географтар Еуропа мен Азия арасындағы шекараны солтүстіктен Азов теңізіне құятын Танаис (Дон) өзені деп санаған; ақын Корнелий Галл ұсынған нұсқа бойынша, бұл шекара Шығыстан Азов теңізіне құятын Хипанис (Кубан) өзені болған, ол Кимер Босфорына жақын орналасқан.

Ерте заманауи кезең

Керчь бұғазы – 1787–1792 жылдардағы Ресей-Түрік соғысында болған маңызды теңіз шайқасының (Керчь бұғазы шайқасы деп белгілі болған) жақын жердегі орны. Ол 1790 жылы болған және Ресейдің жеңісімен аяқталды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Керчь түбегі Кеңес Қызыл Армиясы мен нацистік Германия арасындағы қаһарлы шайқастардың ортасы болды. Жылдың ең суық айларында, Керчь бұғазы қатып, әскерлер мұз арқылы өтуге мүмкіндік алғанда, шайқастардың қарқындылығы күшейді. 1943 жылдың басында Шығыс майданы тұрақтанғаннан кейін Гитлер 1943 жылдың көктемінде Кавказға жаңадан шабуыл жасау ниетімен Керчь бұғазы арқылы жол және теміржол көпірін салуға бұйрық берді. 14 маусым 1943 жылы күніне мың тонна жүк тасымалдауға қабілетті кабельдік теміржол (әуе трамвайы) іске қосылды, бірақ ол Кубань плацдармындағы Он жетінші армияның қорғаныс қажеттіліктерін қамтамасыз етуге ғана жеткілікті болды. Жиі болатын жер сілкінісі салдарынан бұл көпірге көп мөлшерде қосымша мықты болат арқалықтар қажет болар еді, ал оларды тасымалдау Крымға әскери жабдықтарды жеткізуді қиындатар еді. Көпір толықтай аяқталған жоқ, ал Вермахт 1943 жылдың қыркүйегінде Кубань плацдармын эвакуациялауды аяқтады. 1944 жылы кеңес әскері бұғаз арқылы "уақытша" теміржол көпірін (Керчь теміржол көпірі) салды. Құрылысқа немістерден тартып алынған материалдар қолданылды. Көпір 1944 жылдың қарашасында пайдалануға берілді, бірақ 1945 жылдың ақпанында мұздың жылжуынан қирады, оны қайта құруға тырысылмады.

Соғыстан кейінгі паром қызметі

Соғыстан кейін 1954 жылы Қырым мен Краснодар өңірін (Қырым порты – Кавказ порты бағыты) байланыстыратын паромдық көлік қатынасы орнатылды. Алғашқыда төрт пойыз паромдық кеме болды, кейін үшке автопаромдық кеме қосылды. Пойыз тасымалы шамамен 40 жылға дейін жалғасты. Ескірген пойыз паромдары 1980-ші жылдардың соңында пайдасыз болып, қызметтен алынды. 2004 жылдың күзінде жаңа кемелер жеткізіліп, олардың орнына қойылды және пойыз тасымалы қайта жаңартылды. 2020 жылдың соңында паромдық желі жұмысын тоқтатты.

2003 жылғы дау және теңіз шарты

2003 жылы Ресей мен Украина арасындағы аумақтық дау Керчь бұғазындағы Тузла аралына қатысты болды. Украина мен Ресей бұғаз бен Азов теңізін ортақ ішкі сулар деп қарастыруға келісті.

2007 жылғы қарашадағы дауыл

2007 жылдың 11 қарашасында жаңалықтар агенттіктері Қара теңізде өте күшті дауыл болғанын хабарлады. Төрт кеме суға батып, алтауы құмға батты, екі танкер зақымдалып, үлкен мұнай төгілуіне және 23 теңізшінің қаза болуына әкелді. Ресей туымен жүзетін "Волгонефть 139" мұнай танкері аталған дауылдан қорғану үшін Керчь бұғазында қиындыққа тап болды. Дауыл барысында танкер екіге бөлініп, 2000 тоннадан астам отын майы шықты. Тағы төрт кеме дауылда суға батып, күкірт жүгі де суға түсті. Дауыл кеме экипажының құтқарылуына кедері келтірді. Дауылдың тағы бір құрбаны – күкіртпен жүктелген ресейлік "Волногорск" жүк кемесі сол күні Кавказ портында батып кетті.

2014 жылдан бері Ресей-Украина соғысы

Ресей мен Украина 2003 жылғы әскери-теңіз шартында екі елдің де кемелерінің теңізде еркін жүзуіне өзара кепілдік беруге келісті. Бірақ, Ресей-Украина соғысының басталуымен және 2014 жылы Қырымның аннексиялануынан бастап, Ресей күштері жаңа жағдайды күшпен орнатып, қазір бұл бұғазды толығымен бақылайтын жалғыз күшке айналды.

Жаңа көпір және теңіз блокадасы

Мәскеу мэрі Юрий Лужков бұғаз арқылы тас жол көпірін салуды жақтады. 1944 жылдан бері бұғазды көпірмен байланыстыру үшін әртүрлі жобалар ұсынылып, талпыныстар жасалған, бірақ аймақтың қиын геологиялық және географиялық ерекшеліктері бұл жұмыстың алдына тосқауыл қойды. 2003 жылы ұзақ бөгет құрылысы басталды, бұл Тузла аралындағы қақтығысқа себеп болды. 2014 жылы Ресейдің Қырымды аннексиялауынан кейін Ресей үкіметі Керчь бұғазы арқылы көпір салу туралы шешім қабылдады. 19 шақырымдық Қырым көпірі 2018 жылы автокөлік қозғалысына, ал 2019 жылы теміржол бөлігі ашылды. Ресейдің мемлекеттік БАҚ-тары көпір құрылысының нәтижесінде судағы қоректік заттар мен планктонның көбеюіне байланысты көптеген балықтардың және 1000-нан астам сирек кездесетін Қара теңіздің құтырланған дельфиндерінің тартылғанын хабарлады. Дегенмен, Украина көпір құрылысы мен әскери оқулардан туындаған шу мен ластану Қара теңіз дельфиндерінің өліміне себеп болуы мүмкін деп мәлімдейді.

Керчь тұзағында болған оқиға (2018)

2018 жылдың қараша айында екі украиндық әскери кемесі Мариупольге жету үшін көпірдің астынан өтуге тырысқанда, ресейлік күштер ірі контейнерлік кемемен жолды кесіп, кемелердің өтуін тоқтатты. Артқа қайтқанда, украиндық кемелер мен экипаждарына ресейлік жағалау күзеті тарапынан оқ атылып, ұсталды.

2019 жылы газ танкері апаты

2019 жылы екі газ тасымалдағыш келісіп, жарылыс болды, нәтижесінде 14 адам қаза тапты.

Ресейдің 2021 ж. жабылуы

2021 жылдың 15 сәуірінде Ресей Керчь бұғазының аумағын "соғыс кемелері және басқа да мемлекеттік кемелерге" 24 сәуірден 31 қазанға дейін жабу туралы шешім қабылдады. Бұл жабылудың ресми себебі әскери оқу-жаттығулар екендігі айтылды. Бұл шара Украинаның Бердянск және Мариуполь порттарын Қара теңізден ішінара бөліп тастады. Украина Сыртқы істер министрлігі бұл шешімге наразылық білдіріп, "Ресей Федерациясының мұндай әрекеттері – Украинаның жағалау мемлекеті ретінде егемендік құқықтарын қолғабысу үшін халықаралық құқық нормалары мен принциптерін бұзуға жасалған кезекті әрекет. Украинаның Қара теңіздің осы аймақтарындағы кеме қатынасын реттеуге құқығы бар" деді. Бұл Ресейдің Украина шекарасына жақын әскери күштерін арттыруымен байланысты. Байден әкімшілігі Украина мен Ресей тарапынан қолдау алатын сепаратистер арасындағы қақтығыстар күшейгеннен кейін, жағдайды жеңілдету мақсатында эсминецтерді жіберуден бас тартты.

2021 жылғы Донбас кемесі

2021 жылдың 9 желтоқсанында Украинаның "Донбас" командалық кемесі Мариупольден шығып, Керчь бұғазына жақындады. Ол бұғаздан өту туралы алдын ала хабарлама бермеді және Ресейдің жағалау күзеті теңіз трафигінің қауіпсіздігі үшін мұндай хабарлама беру қажеттігін ескертті. Сол кезде шамамен 80 азаматтық кеме бұғаздан өтуге күтіп тұрған еді.

Крым көпірінің жарылысы

2022 жылдың 8 қазанында таңертеңгі сағат 06:07-де (Мәскеу уақыты бойынша) Қырым көпірінің жол бөлігінде жарылыс болды, осының салдарынан ауыр зақымдар келді. Өтіп бара жатқан пойыздың жеті жанар май цистернасы да тұтанды, нәтижесінде қатар орналасқан теміржол көпірінде кең ауқымды өрт шықты, сондай-ақ жол көпірінің екі жартысы құлады. 2023 жылдың 17 шілдесінде көпірдің астында екі камикадзе типтес теңіз дроны жарылып, жол көпірінің бір бөлігіне зақым келтірді.

Қырымдық туннель

2023 жылдың соңында The Washington Post газеті Ресейдің қытай компанияларының көмегімен Қырым туннелін салуды қарастырып жатқанын хабарлады.

Керчь-Еңикәле каналы

Керчь боғазының кеме қабылдау мүмкіндіктерін жақсарту мақсатында, ең тар жерінде өте жайлы болатын Керчь-Еникеле каналы боғаз арқылы қазылды. Негізгі арнада 215 метрге дейін ұзындығы бар және 8 метрге дейін суы бар кемелер, міндетті түрде лоцманның көмегімен қабылдана алады. Канал түзу емес, ал оның геометриясы қауіпсіз навигацияны одан әрі қиындатады. Негізгі арнаның тарлығы, шектеулі тереңдігі және бұрылыстары, сондай-ақ желдің және көрінудің (тұман) көбінесе болжамсыз әсері боғаз арқылы өтуді қатаң реттейтін процедуралардың болуын талап етеді. Ірі кемелердің транзиті бір бағытты (кезекті) топтық эскорт негізінде жүзеге асырылады. Транзит процедуралары совет, украин немесе ресейлік юрисдикцияға қарамастан өзгеріссіз қалды. Керчьтегі кеме қозғалысын бақылау станциясы барлық қозғалысты бақылайды және қадағалайды.

Балық аулау

Қырымның бұғаз жағалауында бірнеше балық өңдеу зауыттары орналасқан. Балық аулау маусымы күздің соңында басталып, 2-3 айға дейін жалғасады, осы кезде көптеген сейнерлер бұғазға балық аулауға шығады. Таман шығанағы – маңызды балық аулау аймағы, жағалау бойында көптеген балықшылар ауылдары шашырап жатыр.