Кіріспе

4 ғасыр б.з.д. грек суретшісі Апелл Костың (/ə/'/p//ɛ//l//iː//z/; wikt:Ἀπελλῆς (Ἀπελλῆς)); өмір сүрген дәуірі – 4 ғасыр б.з.д.) – ежелгі Грекияның белгілі суретшісі. Көптеген қазіргі заманғы ғалымдардың осы суретші туралы білімі Плиний Ескіге байланысты (Naturalis Historia 35.36.79–97 және басқа да жерлерде кездеседі), ол оны бұрынғы және кейінгі суретшілерден жоғары бағалады. Плиний Апеллдің өмірін 112-ші Олимпиадамен (б.з.д. 332–329 жж.) байланыстырды, мүмкін ол Ұлы Александрдың портретын салғандықтан.

Өмірбаян

Ол, мүмкін, Иониядағы Колофон қаласында туған, алдымен Эфестік Эффордан білім алған, бірақ белгілі бір атаққа ие болғаннан кейін Сикиондағы Памфилдің шәкірті болды. Осылайша ол дорийлік мұқияттықты иониялық әдемілікпен үйлестірді. Филипп ІІ сарайына тартылып, оны және жас Александрды осыншалықты сәтті суреттеді, ол Македонияның танымал сарай суретшісі болды, ал оның Александрды найза ұстаған күйдегі суреті көптеген адамдардың санасында скульптор Лисипптің суретімен теңесті. Жүздеген жылдардан кейін Плутарх оған таң қалмады, Александрдың түсін дәл бейнелемегенін айтты: «Ол Александрдың терісін тым қараңғы және күңгірт көрсетті, ал бізге оның ашық терісі, әсіресе беті мен кеудесінде көрінетін қызғылт реңі бар екені айтылған». Апелл туралы көп нәрсе Плиний Ақсақалдың «Табиғи тарихы» (XXXV) еңбегінен белгілі. Адам бетін суретке түсірудегі шеберлігі Птолемей І Сотермен байланысты әңгіменің негізгі тақырыбы болып табылады. Александрдың бұрынғы қолбасшысы Птолемей Апелді Александрдың қасында болған кезде оған қарсы болды. Көп жылдардан кейін Апел теңіздегі дауылдан Птолемейдің Египет патшалығына жер қонды. Птолемейдің әзілкеші Апелдің қарсыластары тарапынан Апелді тамаққа шақыру үшін жалған шақыруды жеткізу үшін сатып алынды. Апелдің күтпеген келуі патшаны ашуландырды. Птолемей Апелге шақыруды кім бергенін білуді талап етті, ал отыннан алынған көмірдің бөлігімен Апел қабырғаға оның әзілкешінің суретін салды, оны Птолемей эскиздің алғашқы штрихтарында таныды. Апел Протогеннің замандасы болды және оның беделін қорғады. Плиний біздің заманымыздың бірінші ғасырында эллинистік сарапшылар арасында кең таралған анекдотты да жазды: Апел Родосқа Протогеннің үйіне барып, осы суретшімен танысуға келді. Протогеннің шеберханасына келгенде ол қарт әйелге кездесті, ол оған Протогеннің сыртта екенін айтты және оның кім екенін сұрады, осылайша ол кім сұрағанын білсін. Шеберханада Протогеннің сурет салуға дайындаған панелін байқап, Апел жақындап, щетканы алып, қызметшіге Протогенге «бұл менікі» деуін айтты және панельге өте нәзік сызық салды. Протоген қайтып келгенде, қарт әйел болған оқиғаны түсіндірді, ол сызықты қарап, осындай керемет жұмыс тек Апел ғана жасай алатынын айтты; Протоген содан кейін щетканы басқа түске малып, бірінші сызықтың үстінен одан да нәзік сызық салды және қызметшісіне келуші келгенде оны көрсетуін сұрады. Апел келгенде, оған Протогеннің жауабы көрсетілді, ол өзін жақсырақ көрсетуге ұялғандықтан, үшінші түсте алғашқы екеуінің арасына одан да нәзік сызық салды, бұл шеберліктің тағы бір көрінісіне орын қалдырмады. Мұны көрген Протоген жеңілгенін мойындап, Апелді іздеп, онымен бетпе-бет кездесті. Плинийдің айтуынша, бұл сурет Юлий Цезардың жинағының бір бөлігі болған, бірақ Цезардың Палатин төбесіндегі сарайы өртенгенде жойылған. Ұлы Александрдың бір кәнизағы Кампаспенің суретін суреттеп жатқанда Апел оған ғашық болды. Ұлы суретшінің еңбегін бағалай отырып, Александр оны оған сыйға берді. Апел өлген кезде Костың Афродитасының суретімен жұмыс істеп жүрген деп айтылады, ал сурет аяқталмады, өйткені оны аяқтау үшін жеткілікті шеберлікпен ешкім табылмады. Апелдің атақты еңбегі грек-римдік сарапшылар бағалаған көрнекті реализмнің бірнеше үлгісін көрсетті, олар Горацийдің «ut pictura poesis» деген сөздерімен қысқаша айтылды, «сурет сияқты поэзия да». Апел әрекетті аллегория мен тұлғаландыруға бейім болған сияқты, ол Лукиан сипаттаған «Жалақорлық» романында кеңінен қолданылды, онда жазықсыз жасөспірімді Надандық, Қызғаныш, Санасыздық және Алдамшылықпен жалған айыптайды. Суретке себеп болған оқиға Апелдің Птолемей IV Филопаторға қарсы құдайылыққа қатысқандығы туралы бәсекелес суретшінің жалған айыбы болды. Бұл суретшінің өлім жазасына кесілуіне әкелді. «Ренессанс дәуірінде поэтикалық суреттің үлгісі әрқашан өнер поэзиясы мәселесі талқыланғанда айтылды, ол Апелдің жамандауы болды, ол Лукианның сипаттамасы арқылы белгілі болды». Сандро Боттичеллидің «Апелдің жамандауы» картинасы Лукианның экфразисіндегі суретке тең болуға ұмтылып суреттелген. Пироншы философ Секст Эмпирикус Апелді атраксияның (яғни психикалық күйзелістен азат болу) қалай жүзеге асатыны туралы аналогияда қолданды. Атараксияға қол жеткізу Апелдің атты суретке салуға тырысуымен салыстырылды. Ол оның көбігін бейнелегісі келді (грек мифологиясында Посейдон аттарды теңіз көбігінен жасаған). Ол осылайша сәтсіз болды, ашуланып, щеткаларын тазалау үшін қолданған шүберегін лақтырып жіберді, оның іздері аттың көбігін жасады.