Кіріспе

Әр түрлі қыша өсімдіктерінің ұсақ дөңгелек тұқымдары – Шекспирдің кейіпкері.

Қыша тұқымы – әр түрлі қыша өсімдіктерінің ұсақ дөңгелек тұқымдары. Тұқымның диаметрі шамамен 1-2 миллиметрге жетеді және түсі сарғыш ақтан қараға дейін болуы мүмкін. Олар көптеген аймақтық тағамдардың маңызды дәмдеуіші болып табылады және үш түрлі өсімдіктің бірінен алынуы мүмкін: қара қыша (Brassica nigra), қоңыр қыша (B. juncea) немесе ақ қыша (Sinapis alba). Тұқымдарды ұнтақтап, сумен, сіркеймен немесе басқа сұйықтықтармен араластырғаннан кейін сары түсті қыша соусы (қыша) пайда болады.

Өсіру

Егер қыша тұқымын суық ауа райы мен ылғалды топыраққа орналастырса, оның өнуі сегіз-он күнге созылады. Жетілген қыша өсімдіктері бұталарға айналады. Сары қыша 85-90 күнде піседі, ал қоңыр және шығыс қышалары 90-95 күнде піседі. Егер температура өсуге қолайлы болса, қыша өсімдігі көшеттері пайда болғаннан кейін бес аптадан соң гүлдей бастайды. Өсімдік 7-10 күннен кейін толық гүлге ашады. Қара, қоңыр немесе шығыс қыша сорттары сары қышаға қарағанда жоғары өнім береді. Тұқымның өнімділігі гүлдеу кезеңімен де байланысты. Яғни, гүлдеу ұзаққа созылса, тұқымның өнімі де артады. Қыша орташа белдеуде жақсы өседі. Қыша тұқымын өндіруші басқа елдердің қатарында Үндістан, Пәкістан, Канада, Непал, Венгрия, Ұлыбритания және АҚШ бар. Пәкістанда қыша тұқымы майдың маңызды екінші көзі болып табылады, мақтадан кейін. Ол 307 000 гектар жерге егіледі, жылдық өнімі 233 000 тоннаға жетеді және ішкі тұтынуға арналған май өндірісінің шамамен 17% құрайды. Қыша тұқымы май мен белоктың бай көзі. Тұқымның құрамында 46-48% май, ал тұқымнан алынған ұнның құрамында 43,6% белок бар.

Өндіріс

2021 жылы Непал горчица тұқымын өндіруде ең жоғары көрсеткішті иеленді, одан кейін Ресей және Канада. + 2021 жылы горчица тұқымын өндіруші елдердің топ-10-ы Ел Өндіріс (тонна) 220,250 144,593 60,532 34,146 19,920 19,880 19,186 8,419 2,691 2,432 Әлемдік 532,769 Барлық мәндер FAO бағалаулары. Көзі: БҰҰ Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (FAO).

Солтүстік Америкада горчица арнайы егіс ретінде өндіріледі. Өндірістің көп бөлігі АҚШ-тың солтүстік-батыс аймағында және Канадада шоғырланған. 2020 жылы АҚШ-та горчицаның жалпы өндірісі .

Аурулар

Қыша тұқымдарында, басқа тұқымдар сияқты, өнімділікке әсер ететін тұқыммен берілетін патогендер болады. Латиф және авторлар, 2006 жылы Бангладеште Alternaria, Aspergillus, Chaetomium, Curvularia, Fusarium, Penicillium және Rhizopus түрлерін бөліп шығарды. Сары қыша АҚШ-та танымал және көбінесе бутербродтар мен басқа тағамдарға қосылатын дәмдеуіш ретінде қолданылады. Бұл дәмдеуішті жасау үшін алдымен қыша тұқымдары ұнтақталды, содан кейін басқа ингредиенттермен араластырылады. 8 унция қыша жасау үшін шамамен 1000 тұқым қолданылады.

Басқа қолданыстар

Қыша тұқымының ұнтағы басқа дақылдарда топырақ арқылы таралатын ауруларды басқару үшін табиғи топырақ түзетуші ретінде қолданылады.

Мәдениетте

Қыша дәні әлемдік әдебиетте, соның ішінде діни мәтіндерде, кішкентай немесе маңызсыз нәрсені бейнелейтін метафора ретінде жиі кездеседі. Інжілде Иса сенім мен Құдай Патшалығы туралы айтқан Қыша Дәні туралы әңгімесінде былай дейді: «Көктегі Патшалық жер бетіндегі барлық тұқымдардың ең кішісі – қыша дәніне ұқсайды. Бірақ оны ектіңнен кейін өсіп, барлық бақша өсімдіктерінен үлкені болады, бұтақтары соншалықты зор, құстар оның көлеңкесінде қона алады». Біздің заманымыздан бұрынғы V ғасырда өмір сүрген Гаутама Будданың әңгімесінде Үндістанда қыша дәніне сілтемелер бар. Гаутама Будда қайғыға батқан ана (Киса Готами) мен қыша дәні туралы әңгімені айтқан. Анасы жалғыз ұлын жоғалтқанда, оның денесін ем іздеп Буддаға әкеледі. Будда одан баласы, күйеуі, ата-анасы немесе досынан ешқашан айырылмаған үйден бір жұдырық қыша дәнін әкелуін сұрайды. Анасы өз ауылында мұндай үй таба алмаған кезде, өлімнің барлығына ортақ екенін түсінеді және қайғысында өзімшіл бола алмайды. Яһуди мәтіндері әлемнің маңызсыздығын көрсету және кішіпейілділікке үйрету үшін белгілі бір ғаламды қыша дәнімен салыстырады. Құранда: «Біз Қиямет күні үшін әділ таразыларды қоямыз, сондықтан ешбір жанға ешқандай зұлымдық жасалмайды. Егер салмағы қыша дәнінің салмағындай болса да, оны әкелеміз. Біз есепке алу үшін жеткіліктіміз (21:47)», – делінген. Хадисте Мұхаммед (ﷺ): «Кімнің жүрегінде қыша дәнідей мақтаншылық болса, ол Жұмаққа кірмейді», – деген.