Қайғы және оның сатылары

Кіріспе

Өлімге қайғыру (және оның дәстүрлі көрінісі) – қайғы-қасіреттің өмірлік оқиғаның салдарынан туындаған сезімі, бірақ өлімнен туған жоғалту ғана барлық қайғының себебі емес. Бұл сөз қайғылы адамдардың қатысатын немесе қатысуы күтілетін мінез-құлық жиынтығын сипаттау үшін қолданылады, оның көрінісі мәдениетке қарай өзгереді. Теория бастапқыда өліміне жақын адамдардың тәжірибесін сипаттау үшін ұсынылған, бірақ кейіннен қайғылы жақындарының сезімін түсіну үшін қабылданды. Дүрбелең, жоққа шығару: Бұл қысқа кезең адам жоғалтуды алғаш рет сезгенде және оған сене алмағанда пайда болады. Бұл эмоциялардың жоққа сияқты сезілетін кезеңі. Зардап шеккен адам есінен танып, есін білмей құсып кетуі мүмкін. Осы қысқа қайғы кезеңінен кейін жоғалтудың шындығы сезіле бастайды. Ашу: Бұл кезең жоғалтуға байланысты ашу сезімімен сипатталады, кейде кінә сезімімен бірге жүреді. Келісімге келу: Бұл кезеңде адам ішкі келісімдер мен талқылауларға түседі. Депрессия: Депрессия кезеңі қайғы процесінің ең ұзақ кезеңі болуы мүмкін, ол терең қайғы, сұрақтар мен күйзеліспен сипатталады. Осы кезеңде қайғылы адамдар қайғыларын ешқашан жеңе алмайтындай сезінеді. Олар түрлі эмоцияларды бастан өткізіп, зор қайғы сезінеді. Қабылдау: Қайғының соңғы кезеңі, қайғыға батқан адамның жағдайы жақсарады. Жоғалтудың шындығы жақсырақ түсініліп, қабылданады. Қайғылы адам әлі де қайғы сезінуі мүмкін, бірақ толыққандай функционалдыққа қол жеткізіп, жоғалтуға бейімделіп, өмірін жаңадан ұйымдастырады. Қайғы – жақын адамынан айырылғаннан кейінгі кезең. Бұл психологиялық және әлеуметтік сипатқа ие:

Sorrow (and its conventional manifestation) for someone's death

Mourning is the expression of an experience that is the consequence of an event in life involving loss, although loss from death is not exclusively the cause of all experience of grief. The word is used to describe a complex of behaviours in which the bereaved participate or are expected to participate, the expression of which varies by culture. The theory was originally posited to describe the experiences of those confronted with their imminent deaths, but has since been adopted to understand the experiences of bereaved loved ones. Shock, denial: This short phase of mourning occurs when a person first discovers the loss, and refuses to believe it. This is a more or less intense period where emotions seem virtually absent. The affected person can faint and may even vomit without being conscious. After this short stage of mourning, the reality of loss sets in. Anger: This phase is characterized by a sense of outrage due to the loss, accompanied by guilt in some cases. Bargaining: This phase sees a person engage in internal bargaining and negotiation. Depression: The depression phase can be the longest phase of the mourning process, characterized by great sadness, questioning, and distress. Mourners in this phase sometimes feel that they will never complete their mourning. They have experienced a wide range of emotions and their sorrow is great. Acceptance: The last stage of mourning, where the bereaved gets better. The reality of the loss is much more understood and accepted. The bereaved can still feel sadness, but has regained full functioning and has also reorganized life adjusting to the loss. Grief can be defined as the period following the death of someone close. This is both psychological and social:

Psychological: When someone close to a person dies, the person enters a period of sorrow and questioning, or even nervous breakdown. There are three stages in the grieving process, encompassing the denial, depression and acceptance phases of Kübler Ross' five step model. Social: The feelings and mental state of the mourner affect their ability to maintain or enter into relationships with others, including professional, personal and sexual relationships. After the customs of burying or cremating the deceased, many cultures follow a number of socially prescribed traditions that may affect the clothing a person wears and how long before or even if the mourner can remarry. These traditions are generally determined by the degree of kinship to and the social importance of the deceased. Death can be a release for the mourner, in the case of the death of an abusive or tyrannical person, or when death terminates the long, painful illness of a loved one. However, this release may add remorse and guilt for the mourner.

Психологиялық: Жақын адамы қайтыс болғанда, адам қайғы мен сұрақтарға толы кезеңге, тіпті жүйкелік бұзылуға ұшырайды. Қайғы процесі үш кезеңнен тұрады, ол Кюблер-Росс модельдегі жоққа шығару, депрессия және қабылдау кезеңдерін қамтиды. Әлеуметтік: Қайғылы адамның сезімдері мен психикалық жағдайы оның басқалармен қарым-қатынас жасау қабілетіне әсер етеді, соның ішінде кәсіби, жеке және жыныстық қарым-қатынастарға. Қайтыс болған адамды жерлеу немесе өртеу рәсімдерінен кейін көптеген мәдениеттерде әлеуметтік дәстүрлер сақталады, бұл адамның киім таңдауына және қайғылы адамның қайта үйленуіне немесе одан бас тартуына әсер етеді. Бұл дәстүрлер әдетте қайтыс болған адаммен туыстық байланыс деңгейіне және оның әлеуметтік маңыздылығына байланысты болады. Өлім, зорлық-зомбылық немесе тирандық мінез-құлық көрсеткен адамның өлімі немесе жақын адамның ұзақ және ауыр науқасының аяқталуы жағдайында қайғылы адам үшін құтылу болуы мүмкін. Алайда, мұндай құтылу қайғылы адамның өкінішін және кінәсын арттыруы мүмкін.

Эфиопия

Эфиопияда эдир (ором тілінде эдир және идир) – аза тұту рәсімінде бір-біріне көмектесетін дәстүрлі қоғамдық ұйым. Мүшелер ай сайын қаржылай жарна төлеп, эдир қорын құрайды. Олар осы қордан жерлеу рәсіміне және өлім-жітіммен байланысты басқа да шығындарды жабуға көмектесетін белгілі бір сомада ақша алуға құқылы. Қытай империясында Конфуцийлік аза тұту міндеттемелері императордың ата-анасы қайтыс болған жағдайда қоғамдық істерден уақытша шеттелуін талап еткен. Аза тұтудың дәстүрлі мерзімі номиналды түрде 3 жылды құраса да, практикада көбінесе 25–27 айлық, ал қажетті лауазымдағы адамдар үшін одан да қысқа болған; мысалы, император әдетте 27 күн ғана оқшауланған күйде болар еді. Жапон тілінде аза тұту киімі (喪服) деп аталады, ол негізінен қара түсті батыс стиліндегі ресми киімдерді, немесе қара кимоно мен жерлеу рәсімдері мен буддалық еске алу рәсімдерінде киілетін дәстүрлі киімдерді білдіреді. Аза тұту киімі үшін басқа түстер, әсіресе қызыл және ашық түстер қолайсыз саналады. Батыс киімін киген әйелдер ақ інжудің бір тізбесін тағуға болады. Жапон стиліндегі әйелдердің аза тұту киімі бес қырлы қара жібек кимонодан, ақ іш киім, қара зори және ақ таби үстінде киілетін қара обь (белбеу) және қара аксессуарлардан тұрады. Ерлердің аза тұту киімі өте ресми жағдайларда киілетін киімдерден тұрады: бес қырлы қара жібек кимоно, ақ іш киім үстінде қара және ақ, немесе сұр және ақ жолақты хакама шалбар, ақ жабылатын қара қырлы хаори көйлек, ақ немесе қара зори және ақ таби. Жапон стиліндегі аза тұту киімін тек марқұмның жақын туыстары мен жақын достары ғана киеді; қалған қатысушылар батыс стиліндегі аза тұту киімін, немесе қарапайым батыс немесе жапондық ресми киімдерді киеді.

Оңтүстік-шығыс Азия

Таиландта адамдар жерлеуге барғанда қара түс киеді. Қара түс аза тұту түсі деп саналады, бірақ тарихи тұрғыдан ақ түс киген. Әйелдер күйеуі қайтыс болғанда лаванды түс киеді. Филиппин аза тұту салты қытай, жапон және халықтық католик сенімдерінің әсерімен қалыптасқан. Жақын туыстар дәстүрлі түрде қара түс киеді, ал ақ түс танымал балама болып табылады. Басқа аза тұтушылар көңілді түстерден аулақ болып, құрмет көрсету кезінде сәл күңгірт түстер кие алады, ал қызыл түс өлімнен кейінгі 9-40 күн ішінде тыйым салынған түс саналады. Қызыл түс қуанышты оқиғаларға арналған, сондықтан оны киген адамның қайтыс болатыны немесе ауыратынына сенетін болған. Бірыңғай киім кигендер қара лента тағуға рұқсат етіледі, сондай-ақ баронг тагалог киген еркек аза тұтушылар да таға алады. Аза тұрушылар басқа киім кисе, сол жақ кеудесіне кішкентай қара лента немесе қара пластик қосқыш тағады, ол аза тұру аяқталғаннан кейін тасталады. Ояну мен жерлеу кезінде тауық етін жеу аза тұрушыға өлім әкеледі деп есептеледі, сондықтан олар аза тұрушыларды шығарып салуға тыйым салынған. Өлімнен бастап тоғыз күн санағанда, пасиям ( "тоғыз" деген сөзден) деп аталатын, месса немесе басқа да дұғалардың тоғызыншы күні орындалады; нақты жерлеу және жерлеу осы кезеңде немесе одан кейін, жағдайға қарай өтуі мүмкін. Өлген адамның жаны өлімнен кейін 40 күнге дейін жер бетінде серуендейді деп саналады, содан кейін ол өмірден өтеді, бұл Мәсіхтің қайта тірілуінен бастап Көкке көтерілуіне дейінгі 40 күнді еске түсіреді. Осы күні жақын туыстар месса өткізеді және шағын той ұйымдастырады, сондай-ақ қайтыс болған күннің бірінші жылдығында Babáng luksâ деп аталатын рәсім өтеді, бұл ресми аза тұтудың аяқталуы деп есептеледі.

Батыс Азия

Ассирия дәстүрі бойынша, адам қайтыс болғаннан кейін, қайғыдағы отбасы қонақтарды ашық есік саясатымен қабылдайды. Тек ащы кофе мен шай ғана ұсынылады, бұл отбасының күйзелісін көрсетеді. Қайтыс күні шіркеуде еске алу қызметі өткізіледі. Қабірде адамдар жиналып, қабір маңында құрбандық шалады, ал дін қызметкерлері сирий тілінде ән шырқайды. Ең жақын туысқандары, әйелдер, дәстүрлі түрде аза тұтып, қайғыларын жұрт алдында білдіреді. Тағы бірқатары жоқтау немесе көңілді ән айтуы мүмкін. Осы шаралардың барлығында барлық адам қара киім киюі керек. Қайтыс болғаннан кейін барлығы шіркеу залына түскілікке және мақтау айтуға жиналады. Залдағы жақын туыстар қонақтарға қарама-қарсы ұзын үстелге отырады, ал көптеген адамдар келіп көңіл айтады. Үшінші күні, қайғыдағылар әдетте пастормен бірге қабірге барып, құрбандық шалып, Исаның өлімді жеңгенін символдайды. Бұл сондай-ақ, қайтыс болғаннан кейін 40 күн өткен соң (Исаның көкке көтерілуін білдіреді) және бір жыл өткен соң, аза тұрудың аяқталуын белгілеу үшін жасалады. Аза тұрушылар 40 күнге дейін тек қара киім киеді және әдетте бір жыл бойы билемейді немесе маңызды оқиғаларды тойламайды.

Еуропалық континент

Қайғылы жағдайларға байланысты қара киім кию әдетінің бастауы Рим империясы заманына дейін барып жетеді, сол кезде қайғы кезінде қара түсті жүннен жасалған тога пулла киілетін. Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінде жалпы және жеке жоғалтулар үшін ерекше аза тұту киімдері таралды. Францияда гугеноттардың қазасына байланысты болған Сент-Бартоломей күнінен кейін Англияның Елизавета I және оның сарайы француз елшісін қабылдау үшін толық аза тұту киімімен келді. Жесірлер мен басқа да қайғыдағы әйелдер қара шапан мен жамылғы киіп, әдетте заманауи сәннің консервативті нұсқасын таңдайтын. Ресей, Чехия, Словакия, Грекия, Албания, Мексика, Португалия және Испанияда жесірлер өмір бойы қара киім киеді. Көзі көргендердің жақын туыстары ұзақ уақыт бойы қара түс киеді. 1870 жылдан бері, кейбір мәдениеттерде, тіпті АҚШ-қа көшіп келгендердің арасында аза тұту рәсімінде кем дегенде екі жыл бойы қара киім кию қағидасы сақталады, бірақ жесірлер үшін өмір бойы қара киім кию Еуропаның кейбір аймақтарында әлі де бар. Бельгияда "Moniteur Belge" басылымында жарияланғаннан кейін сот аза тұтуға көшті. 1924 жылы Люксембургтің Ұлы герцогинясы Мари Аделаида қайтыс болғаннан кейін сот 10 күн, Монпенсье герцогы 5 күн, ал Бельгияның Луиза ханшайымы қайтыс болғаннан кейін бір ай аза тұтты.

Ақ аза тұту

Орта ғасырдағы еуропалық патшайымдардың ең терең қайғысының белгісі – ақ түс болатын. 1393 жылы париждіктер Арменияның жер аударылып қайтыс болған королі Лео V-нің ақ киімде өткен патшалық жерлеу рәсімін көруге мүмкіндік алды. Бұл патшалық дәстүр Испанияда 15 ғасырдың соңына дейін сақталды. 1934 жылы Нидерланды королевасы Вильгельмина күйеуі, ханзада Генрих қайтыс болғаннан кейін ақ түсті қайғыруды қайта енгізді. Осыдан бері ол голланд патшалық отбасының дәстүріне айналды. 2004 жылы Нидерланды королевасы Джулиананың төрт қызы анасының жерлеу рәсіміне ақ киім киіп келді. 1993 жылы Испанияда туған королева Фабиола осы дәстүрді Бельгияға, күйеуі король Бадуиннің жерлеу рәсіміне әкелді. Франция королеваларының «деуил бланк» («ақ қайғы») киюі 1938 жылы Норман Хартнеллдің королева Елизавета үшін (кейіннен Королева Ана деп аталды) жасаған ақ киім жинағының бастауы болды. Ол анасының қайғысына орай Францияға мемлекеттік сапар жасауға тиіс болды.

Ұлыбритания

Қазіргі уақытта Ұлыбританияның көпшілігі үшін аза тұту кезінде ерекше киім немесе мінез-құлық талап етілмейді, бірақ этникалық топтар мен діни сенімдерге тән арнайы рәсімдер бар, ал қара түс көбінесе жерлеуге киіледі. Дегенмен, бұрын қатаң әлеуметтік ережелер сақталған.

Георгий және Виктория дәуірлері

XIX ғасырда Англияда аза тұту рәсімдері, әсіресе жоғарғы топтар арасында, күрделі ережелер жиынтығына айналды. Әйелдер үшін бұл әдет ауыр, көзге жасырын қара киім киюді және қара крептен жасалған тығыз көрімшектерді пайдалануды қамтыды. Бұл киім жиынтығы халық арасында «жесірдің киімі» деп белгілі болды (ескі ағылшын тіліндегі *wǣd* сөзі «киім» деген мағынаны білдіреді) және жаңадан тігілген киімдерден немесе аза тұтушының бұрыннан бар киімдерін қайта бояудан тұратын. XVIII ғасырдың соңына дейін, егер марқұм тым кедей болмаса, оның киімдері мүлік тізімінде тіркелген, себебі киім салыстырмалы түрде қымбатқа бағаланған. Аза тұту киімінде «жоқтау белгілері» – ақ манжеттер немесе манжеттерге қосымша әшекейлер, қара шляпа ленталары немесе ұзын қара крепе көрімшектер сияқты қасіреттің дәстүрлі белгілері болуы мүмкін. Мұндай жиынтықтармен бірге әдетте қара немесе басқа да қараңғы түстердегі арнайы бас киімдер (қалпақтар мен кәпірлер) киілетін. Сонымен қатар, көбінесе реактивті ұшақтан жасалған аза тұту зергерлік бұйымдары танымал болды және Виктория дәуірінде кеңінен таралды. Зергерлік бұйымдар жасауда кейде марқұмның шашы да қолданылатын. Бай адамдар марқұмның шашын сақтауға арналған камео немесе медальон киетін. Әлеуметтік нормалар жесірлерге қайтыс болғаннан кейін төрт жылға дейін аза тұту киімін киюді талап ететін, бірақ жесір осы киімді одан да ұзақ уақытқа, тіпті өмірінің соңына дейін киюге құқылы болған. Киімді тым ерте ауыстыру марқұмға деген құрметсіздік саналса, ал жас және әдемі жесірдің мұндай әрекеті оның ізгілікке ұмтылмауына нұсқау беретін. Рәсімдерге бағынғандарға белгілі бір уақыттан кейін әдеттегі киімдерді киюге рұқсат берілді, мұндай кезеңдер «толық аза тұту», «жартылай аза тұту» және осыған ұқсас терминдермен белгіленді. Жартылай аза тұту кезеңінде қызғылт сары, сұр және лаванда сияқты тыныш түстерді киюге рұқсат етілді. Достар, таныстар және қызметкерлер марқұммен қарым-қатынасына байланысты түрлі деңгейде аза тұту киімін киетін. Туысқанның қайтыс болуынан кейін алты ай бойы аза тұту киімі киілетін. Әке-шеше баласы үшін «олардың қалауынша» аза тұту киімін киетін. Жесір әйел екі жыл бойы аза тұтуға тиіс болған және 12 ай бойы «қоғамға шығуға» құқылы болмаған. Аза тұту кезеңіндегі әйелдер мен ерлер терең қайғыда қоғамдық шараларға қатыспауы керек еді. Жалпы алғанда, үйдің бір мүшесі қайтыс болғаннан кейін қызметшілер қара лента тағатын. Бірақ, әдепті қоғамда қара лента тек әскерилерге немесе қызметтік міндеттерін орындау кезінде форма киюге міндетті адамдарға ғана лайықты деп есептелді. Аза тұту киімі орнына қара лента тағу дұрыс әдептен тыс саналды және одан аулақ болу керек еді. Жалпы, ерлер қара пальтодан, оған сәйкес шалбар мен жилеттен тұратын аза тұту костюмін киюі керек еді (бұл сабақ костюмімен шатастырылмауы керек). Соңғы соғыс аралық кезеңде (Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар арасында) пальто сирек кездесетін болғандықтан, аза тұту костюмі қара таңғы пальтодан, қара шалбар мен жилеттен тұратын, тойлар мен басқа да шараларда киілетін таңғы костюмнің қара нұсқасы болды, оған әдетте түрлі-түсті жилеттер мен жолақты немесе клеткалы шалбарлар қосылатын. Аза тұту рәсімдері Виктория патшайымның билігі тұсында өркендеген, оның күйеуі Альберт ханзаданың 1861 жылы қайтыс болуынан кейін ұзақ және көзге түсетін қайғысы қоғамға зор әсер еткен. Эдвард дәуірінде (1901-1910) киім үлгілері көбірек функционалды және шектеусіз болғанымен, ерлер мен әйелдерге арналған киім, соның ішінде аза тұту кезеңіне арналған киім, әлі де қатаң түрде белгіленген және қатаң сақталған. 2014 жылы Метрополитен өнер музейі XIX ғасырдан қалған әйелдердің аза тұту киімдерінің көрмесін ұйымдастырды, ол «Өлім оған жарасады: Аза тұту киімдерінің ғасыры» деп аталды. Бұл әдет-ғұрыптарға баршалық қолдау көрсетілмеді, Чарльз Войси 1873 жылы «шын мәнінде қайғыға батқан туыстардың күйбеңдеуі мен көңілсіздігіне осы рәсімдердің қалай қажетсіз ауыртпалық әкелетінін осы қайғылы рәсімдерге қатысқандардың барлығына анық болуы керек» деп жазды. Уақыт өте келе ережелер бірте-бірте жеңілдетілді және отбасы мүшесінің қайтыс болуынан кейін екі жыныстың да қара түсті киім киюі қалыпты жағдайға айналды. XX ғасырдың соңына қарай бұл талап жойылды және қалалардағы әйелдер қара түсті сәнді түс ретінде қабылдады.

By the 19th century, mourning behaviour in England had developed into a complex set of rules, particularly among the upper classes. For women, the customs involved wearing heavy, concealing black clothing, and the use of heavy veils of black crêpe. The entire ensemble was colloquially known as "widow's weeds" (from the Old English wǣd, meaning "garment"), and would comprise either newly created clothing, or overdyed clothing which the mourner already owned. Up until the later 18th century, the clothes of the deceased, unless they were considerably poor, were still listed in the inventories of the dead, as clothing constituted a relatively high expense. Mourning attire could feature "weepers" conventional markers of grief such as white cuffs or cuff adornments, black hat bands, or long black crêpe veils. Special caps and bonnets, usually in black or other dark colours, went with these ensembles; mourning jewellery, often made of jet, was also worn, and became highly popular in the Victorian era. Jewellery was also occasionally using the hair of the deceased. The wealthy would wear cameos or lockets designed to hold a lock of the deceased's hair or some similar relic. Social norms could prescribe that widows wore special clothes to indicate that they were in mourning for up to four years after the death, although a widow could choose to wear such attire for a longer period of time, even for the rest of her life. To change one's clothing too early was considered disrespectful to the deceased, and, if the widow was still young and attractive, suggestive of potential sexual promiscuity. Those subject to the rules were slowly allowed to re introduce conventional clothing at specific times; such stages were known by such terms as "full mourning", "half mourning", and similar descriptions. For half mourning, muted colours such as lilac, grey and lavender could be introduced. Friends, acquaintances, and employees wore mourning to a greater or lesser degree depending on their relationship to the deceased. Mourning was worn for six months after the death of a sibling. Parents would wear mourning for a child for "as long as they [felt] so disposed". A widow was supposed to wear mourning for two years, and was not supposed to "enter society" for 12 months. No lady or gentleman in mourning was supposed to attend social events while in deep mourning. In general, servants wore black armbands following a death in the household. However, amongst polite company, the wearing of a simple black armband was seen as appropriate only for military men, or for others compelled to wear uniform in the course of their duties—a black armband instead of proper mourning clothes was seen as a degradation of proper etiquette, and to be avoided. In general, men were expected to wear mourning suits (not to be confused with morning suits) of black frock coats with matching trousers and waistcoats. In the later interbellum period (between World War I and World War II), as the frock coat became increasingly rare, the mourning suit consisted of a black morning coat with black trousers and waistcoat, essentially a black version of the morning suit worn to weddings and other occasions, which would normally include coloured waistcoats and striped or checked trousers. Formal mourning customs culminated during the reign of Queen Victoria , whose long and conspicuous grief over the 1861 death of her husband, Prince Albert, heavily influenced society. Although clothing fashions began to be more functional and less restrictive in the succeeding Edwardian era (1901 1910), appropriate dress for men and women—including that for the period of mourning—was still strictly prescribed and rigidly adhered to. In 2014, The Metropolitan Museum of Modern Art mounted an exhibition of women's mourning attire from the 19th century, entitled Death Becomes Her: A Century of Mourning Attire. The customs were not universally supported, with Charles Voysey writing in 1873 "that it adds needlessly to the gloom and dejection of really afflicted relatives must be apparent to all who have ever taken part in these miserable rites". The rules gradually relaxed over time, and it became acceptable practice for both sexes to dress in dark colours for up to a year after a death in the family. By the late 20th century, this no longer applied, and women in cities had widely adopted black as a fashionable colour.

Америка Құрама Штаттары

Жалпы, аза тұту 20-шы ғасырға дейін ағылшын тіліндегі дәстүрлерін сақтады. Қара киім әлі күнге дейін жерлеуге қатысудың дұрыс әдептің бірі саналады, бірақ қара киімді ұзақ уақыт кию қазір міндетті емес. Дегенмен, отбасының қайғысы терең болған кезде, тойлар сияқты әлеуметтік шараларға қатысу жарасымсыз деп есептеледі. Әкесінің есімін мұра еткен және "Жуниор" сияқты қосымша ат қолданатын ерлер, әкелерінің жерлеу рәсімі аяқталғанға дейін осы қосымша атты сақтайды. Соғысқа дейінгі Оңтүстікте, Англияның әдет-ғұрыптарына еліктеген әлеуметтік нормалармен, жоқтау жоғары топ үшін де сондай қатаң сақталған. 19-шы ғасырда аза тұту өте қымбатқа түсуі мүмкін еді, себебі ол жаңа киім мен аксессуарларды талап етті, немесе кемінде, бар киімдерді қайта бояу және күнделікті киім ретінде пайдаланбау қажет болды. Кедей отбасы үшін бұл қаржылық жағдайды қиындатты. "Оздың керемет сиқыршысы" кітабының соңында Дороти Глиндаға үйіне қайтуға тиіс екенін түсіндіреді, өйткені оның туыстары оның жоқтауына шыдауға мүкіндік таппайды, себебі ол тым қымбатқа түсетін еді. Солтүстік Америкада 20-шы ғасырдың соңы мен 21-шы ғасырдың басында пайда болған аза тұтудың бір ерекшелігі – автокөліктің артқы терезесіне жабылатын ескерткіш стикер. Бұл – қайтыс болған жақынының есімін сақтау үшін жасалған үлкен винил стикер, ол жақын туыстарының және кейде достарының көліктерінің артқы терезелерінде мақтанышпен көрсетіледі. Онда туған және қайтыс болған күндері көрсетілуі мүмкін, сондай-ақ кейбіреулерінде көңілді сөздер немесе суреттер де болады.

Тонга

Тонгада қайтыс болған адамның туыстары ұзақ уақыт бойы қара киім киеді, үлкен, қарапайым таʻовала (тауавала) киеді. Көбінесе үйлер мен ғимараттарға қара ленталар ілінеді. Егер ханшайым немесе хан қайтыс болса, бүкіл ел аза тұту киімін киеді және көптеген ғимараттардан қара және күлгін ленталар ілінеді.

Мемлекеттік және ресми аза тұту

Мемлекет басшысы қайтыс болғаннан кейін, мемлекеттер әдетте "ресми аза тұту" кезеңін жариялайды. Монархия жағдайында, сарайдағы аза тұту – белгілі бір мерзім ішінде танымал тұлға немесе патшалық отбасының мүшесі қайтыс болған кезде көрсетілетін аза тұту рәсімі. Аза тұту протоколдары әртүрлі болуы мүмкін, бірақ көбінесе мемлекеттік ғимараттардағы туларды жартылай түсіру немесе төмендету кіреді. Алайда, Ұлыбританияның Патшалық туы мемлекет басшысы қайтыс болған кезде жартылай төмендетілмейді, себебі тақта әрқашан монарх отырады. Аза тұтудың дәрежесі мен ұзақтығын әдетте протокол қызметкері анықтайды. Британ сарайында монарх қайтыс болғаннан кейін, барлық азаматтар белгілі бір мерзімге толық аза тұтуы керек немесе сарай мүшелері ұзақ уақыт бойы толық немесе жартылай аза тұтуы керек деп жариялау жиі кездесетін жағдай болатын. Королева Виктория қайтыс болғаннан кейін (1901 жылдың 22 қаңтарында), «Канада газеті» «қосымша» басылым шығарды, онда сарай аза тұтуы 1902 жылдың 24 қаңтарына дейін жалғасатыны хабарланды. Бұл басылымда халыққа 1901 жылдың 6 наурызына дейін терең аза тұтуды, ал 1901 жылдың 17 сәуіріне дейін жартылай аза тұтуды ұстануға бұйрық берілді. Корольдік отбасы, бұрынғы жылдары Королева Виктория, оның ұлы Король Эдуард VII, оның әйелі Королева Александра және Королева Елизавета Анасы үшін жасағандай, 2021 жылдың сәуірінде Принц Филипп қайтыс болған кезде аза тұтты. Сесил Битонның «My Fair Lady» фильміндегі Корольдік Аскот сахнасы үшін жасаған қара және ақ костюмдері, 1910 жылғы «Қара Аскоттан» шабыт алды, ол кезде сарай Эдуард VII-ге аза тұтқан кез еді. Дегенмен, мемлекеттің сабақтастығы принципі аза тұтуда да сақталады, бұл француз мақалында «Le Roi est mort, vive le Roi!» («Патша өлді, патша ұзақ өмір сүрсін!») деп көрсетілген. Аза тұту рәсімдеріне қарамастан, мемлекеттік билік, әдетте, мұрагерлік даусыз болған жағдайда дереу беріледі. Алайда, мемлекеттік қызметте жұмыс қысқа уақытқа тоқтауы мүмкін, әсіресе мемлекеттік жерлеу күніне орай кеңселердің бір немесе бірнеше күн жабылуына байланысты. 2006 жылдың қаңтар айында Кувейт әмірі Жабер әл-Ахмад әл-Жабер әл-Сабахтың қайтысынан кейін 40 күндік аза тұру жарияланды. Тонгада ресми аза тұру бір жылға созылады; мұрагер осы мерзім өткеннен кейін таққа отырғызылады.

States usually declare a period of "official mourning" after the death of a head of state. in the case of a monarchy, court mourning refers to mourning during a set period following the death of a public figure or member of a royal family. The protocols for mourning vary, but typically include the lowering or posting half mast of flags on public buildings. In contrast, the Royal Standard of the United Kingdom is not flown at half mast upon the death of a head of state, as there is always a monarch on the throne. The degree and duration of public mourning is generally decreed by a protocol officer. It was not unusual for the British court to declare that all citizens should wear full mourning for a specified period after the death of the monarch or that the members of the court should wear full or half mourning for an extended time. On the death of Queen Victoria (22 January 1901), the Canada Gazette published an "extra" edition announcing that court mourning would continue until 24 January 1902. It directed the public to wear deep mourning until 6 March 1901 and half mourning until 17 April 1901. As they had done in earlier years for Queen Victoria, her son King Edward VII, his wife Queen Alexandra and the Queen Elizabeth The Queen Mother, the royal family went into mourning on the death of Prince Philip in April 2021. The black and white costumes designed by Cecil Beaton for the Royal Ascot sequence in My Fair Lady were inspired by the "Black Ascot" of 1910, when the court was in mourning for Edward VII. The principle of continuity of the State, however, is also respected in mourning, and is reflected in the French saying "Le Roi est mort, vive le Roi!" ("The king is dead, long live the king!"). Regardless of the formalities of mourning, the power of state is handed on, typically immediately if the succession is uncontested. A short interruption of work in the civil service, however, may result from one or more days of closing the offices, especially on the day of the state funeral. In January 2006, on the death of Jaber Al Ahmad Al Jaber Al Sabah, the emir of Kuwait, a mourning period of 40 days was declared. In Tonga, the official mourning lasts for a year; the heir is crowned after this period has passed.

Конфуцийшілдік

Конфуцийдің қағидаларында қайғы-азаның бес деңгейі бар. Адам өз арғы атасының ұрпақтарының көпшілігін және олардың әйелдерін құрметтеуі тиіс. Ата-анасының өліміне 27 ай аза тұту керек; әке тарапынан әжесі мен оның әйелі қайтыс болса, екінші деңгейдегі аза тұту, яғни 12 ай аза тұту талап етіледі. Әкеден туған інісі немесе ағасы үшінші деңгейде, тоғыз ай аза тұтылады, ал төртінші деңгей әкесінің бірінші туысы, анасының әже-шешесі, бауырлары мен апасының балалары үшін (бес ай) қарастырылған. Бірінші туысқандардың балалары, екінші туысқандар және ер адамның әйелінің ата-анасы бесінші деңгейге (үш ай) жатады.

Шығыс христиандығы

Православ христиандары әдетте жаназаны өлімнен кейінгі күні немесе үшінші күні, әрқашан күндіз өткізеді. Дәстүрлі православие қауымдарында марқұмның денесін туыстары немесе достары жуып, жерлеуге дайындап, содан кейін үйдегі табутқа қояды. Азалы үй табуттың қақпағынан, үстіндегі кресттен және көбінесе гүлдермен безендіріліп, кіреберіс есігі алдындағы террасада тұрғаннан танылады. Марқұмнан кейін үшінші, жетінші немесе тоғызыншы (әр түрлі ұлттық шіркеулерде саны өзгеше), сондай-ақ 40-шы күні, үшінші, алтыншы және тоғызыншы немесе он екінші айда, және одан кейін жыл сайын үш буынға дейін еске алу рәсімдері өткізіледі. Колива – өлгендерді құрметтеу үшін жасалатын дәстүрлі рәсім. Кейде аза тұтқан ер адамдар 40 күн бойы шашын қырқымайды. Грекия және басқа православие елдерінде жесірлердің өмір бойы азалы киім киюі жиі кездеседі. Православ епископы қайтыс болғанда, оның орнына жаңа епископ 40 күндік аза тұру аяқталғаннан кейін ғана сайланады, осы кезеңде оның епархиясы «жесір» деп есептеледі. Православие дінінде 40-шы күннің маңызы зор, ол марқұм жанының жер бетінде саяхаттау кезеңі деп саналады. 40-шы күні марқұм жаны көтеріледі, бұл аза тұрудың ең маңызды күні болып табылады, онда марқұмның қабірінде арнайы дұғалар оқылады. Рим-католик рәсімдеріндегідей, символдық азалы рәсімдер де болуы мүмкін. Кипр шіркеуінің кейбір храмдары қасиетті аптада иконалардың үстіне қара перделер жабады. Қасиетті жұма және қасиетті сенбі таңғы қызметтер православие христиандық жерлеу рәсімі мен азалы әндерге негізделген.

Индуизм

Өлім индуизмде соңғы "соңы" ретінде қарастырылмайды, бірақ жануарлар мен адамдардың сансыз денелері арқылы жойылмас "атманның" немесе жанның аяқсыз саяхатындағы бұрылыс нүктесі ретінде қарастырылады. Сондықтан индуизм өлім кезінде шамадан тыс аза тұтуды немесе жылауды тыйым салады, өйткені бұл марқұм жанның алдағы сапарға апаратын жолын кедергіге ұшыратады: "Жас адамдар өлген адамға осы дүниеде көмектеспейді, сондықтан (туысқандар) жыламауы керек, бірақ қабірлеу рәсімдерін өздерінің қолынан келгенше орындауы керек". Дхарма шастраларында индуистік аза тұту туралы айтылған. Бұл рәсім дене кремацияланғаннан кейін басталып, он үшінші күні таңертең аяқталады. Дәстүр бойынша, өлген адамның денесі 24 сағат ішінде өртеледі, бірақ күн батқаннан кейін немесе күн шыққанға дейін өртелмейді. Өлгеннен кейін дереу марқұмның қасына май шам жағылып, оны үш күн бойы жанып тұруға рұхсат етіледі. Индуизм өлімді қайтыс болған адамның жақын туыстары үшін ырымдық тазалықсыздықпен байланыстырады, сондықтан осы аза тұту күндері жақын туыстары ешқандай діни рәсімдер жасамауы керек (жұмбастан басқа), ғибадатханаларға немесе басқа да қасиетті орындарға бармауы керек, даналарға (кітап оқығандарға) қызмет етпеуі керек, қайыр-садақа бермеуі керек, қасиетті жазбалардан оқымауы немесе оқымауы керек, сондай-ақ олар неке және тойлар сияқты әлеуметтік іс-шараларға қатыса алмайды. Қайтыс болған адамның отбасы қонақтарға тамақ та, су да ұсынбайды. Көрсетілгендей, қайтыс болған адамның үйіне келген қонақтар сол үйде тамақ жеп, су ішпейді. Қайғылы отбасы күніне екі рет жуынып, бір рет қарапайым вегетариандық тағам жеп, қайғысын көтеруге тырысады. Өлім болған күні отбасы ас пісірмейді, сондықтан жақын туыстары мен достары қайғылы отбасы үшін тамақ береді. Ақ киім (тазалықтың түсі) - аза тұтудың түсі, сондықтан аза тұту кезінде көп адам ақ киінеді. Отбасының еркек мүшелері шашын кеспейді немесе қырқпайды, ал әйел мүшелері шашын өлімнен кейін 10 күнге дейін жумайды. Егер қайтыс болған адам жас және тұрмысқа шықпаған болса, онда "Нараян Бали" пандиттер орындайды. "Бхайрон Паат" мантралары оқылады. Бұл рәсімді Мұқағани (өлген денеге от беру рәсімі) берген адам арқылы орындайды. 13-ші күні таңертең Шрадха рәсімі өткізіледі. Негізгі рәсім - отқа құрбандық шалу, ата-бабалар мен құдайларға құрбандықтар шалу, марқұмның бейбіт өмір сүруін қамтамасыз ету. Пинд Саммелан - бұл Құдаймен бірге болған жанның арақатынасын қамтамасыз ету үшін орындалады. Салтанатты рәсімнен кейін отбасылық ғибадатханадағы барлық мүсіндерді тазартып, жуйды; ал құдайларға гүлдер, жемістер, су және тазартылған тағамдар ұсынылады. Содан кейін отбасы қайғыдан арылып, күнделікті өмірге қайта оралуға дайын болады.

Death is not seen as the final "end" in Hinduism, but is seen as a turning point in the seemingly endless journey of the indestructible "atman", or soul, through innumerable bodies of animals and people. Hence, Hinduism prohibits excessive mourning or lamentation upon death, as this can hinder the passage of the departed soul towards its journey ahead: "As mourners will not help the dead in this world, therefore (the relatives) should not weep, but perform the obsequies to the best of their power." Hindu mourning is described in dharma shastras. It begins immediately after the cremation of the body and ends on the morning of the thirteenth day. Traditionally, the body is cremated within 24 hours after death; however, cremations are not held after sunset or before sunrise. Immediately after the death, an oil lamp is lit near the deceased, and this lamp is kept burning for three days. Hinduism associates death with ritual impurity for the immediate blood family of the deceased, hence during these mourning days, the immediate family must not perform any religious ceremonies (except funerals), must not visit temples or other sacred places, must not serve the sages (holy men), must not give alms, must not read or recite from the sacred scriptures, nor can they attend social functions such as marriages and parties. The family of the deceased is not expected to serve any visiting guests food or drink. It is customary that the visiting guests do not eat or drink in the house where the death has occurred. The family in mourning are required to bathe twice a day, eat a single simple vegetarian meal, and try to cope with their loss. On the day on which the death has occurred, the family do not cook; hence usually close family and friends will provide food for the mourning family. White clothing (the color of purity) is the color of mourning, and many will wear white during the mourning period. The male members of the family do not cut their hair or shave, and the female members of the family do not wash their hair until the 10th day after the death. If the deceased was young and unmarried, the "Narayan Bali" is performed by the Pandits. The Mantras of "Bhairon Paath" are recited. This ritual is performed through the person who has given the Mukhagni (Ritual of giving fire to the dead body). On the morning of the 13th day, a Śrāddha ceremony is performed. The main ceremony involves a fire sacrifice, in which offerings are given to the ancestors and to gods, to ensure the deceased has a peaceful afterlife. Pind Sammelan is performed to ensure the involvement of the departed soul with that of God. Typically after the ceremony, the family cleans and washes all the idols in the family shrine; and flowers, fruits, water and purified food are offered to the gods. Then, the family is ready to break the period of mourning and return to daily life.

Ислам діні

Шиит исламда аза тұту рәсімдері жыл сайын исламдық Ай күнтізбесінің бірінші айы – Мухаррам айында өткізіледі. Бұл аза күту Имам әл-Хұсайн ибн Әлидің 72 сахабасымен бірге Язид ибн Муавияның қолынан шейіт болғандығын еске алу үшін өткізіледі. Шиит мұсылмандары қара киім киіп, Кербеланың трагедиясына аза тұтып, көшелерде шерулер ұйымдастырады. Шиит мұсылмандары Мұхаммедтің жалғыз қызы Фатиманың және Шиит имамдарының қазасына да аза тұтады. Исламда аза тұту құлшылықты күшейту, көңіл айту қабылдау, әсем киім мен зергерлік бұйымдардан бас тарту арқылы сақталады. Жақындары мен туыстары үш күн аза тұтуға тиіс. Жесірлер Құранның 2:234 аятына сәйкес, төрт ай он күнге созылатын ұзақ аза тұту кезеңін (идда) сақтайды. Осы уақыт ішінде олар қайтадан үйленуге, тұрғын үйін ауыстыруға, әшекейлі киім киюге немесе зергерлік бұйымдар тағуға болмайды. Жақындарынан айырылғандағы қайғы – қалыпты жағдай, және исламда қайтыс болғандарға жылауға рұқсат етіледі. Бірақ, қайғыны дауыспен шығарып, аңғырғанда, шашын немесе киімді жыртып, заттарды сындырып, бетін тырнап немесе мұсылманның иманына зиян келтіретін сөздер айтуға тыйым салынады.

Жесір әйелдерге арналған нұсқаулар

Құран күйеуі қайтыс болғаннан кейін әйелдерге төрт ай он күн бойы басқаға келуге тыйым салады. Құранда былай делінген:

Ислам ғалымдары бұл ережені күйеуінің өліміне күйзелуді ұзарту және жесір әйелді күйеуінен кейін тым ерте қайта үйленуге ұмтылғаны үшін кінәлаудан сақтау арасындағы тепе-теңдік деп есептейді. Сондай-ақ, бұл оның жүкті емесін анықтауға да мүмкіндік береді.

Иудаизм

Яһуди діні қайғыруды қайғырып жатқан адамның қоғамға қайта оралу процесі ретінде қарастырады, сондықтан осы процесті біртіндеп жүзеге асыруға көмектесетін әдет-ғұрыптар жиынтығын ұсынады. Бірінші кезең, барлық кезеңдер сияқты, жақын туыстары (ата-ана, жұбайы, бауырлары мен балалары) сақтайтын (әдеби мағынасы – «жеті») – ол жерлеуден кейінгі алғашқы жеті күннен тұрады. Екінші кезең – (отыз) – өлімнен кейінгі отыз күн. Ата-ананың қазасынан кейін қайғыру мерзімі бір жылға созылады. Әр кезең алдыңғысына қарағанда жеңілірек талаптар мен шектеулер қояды, осылайша қайғырып жүрген адамды қалыпты өмірге қайта енгізуге көмектеседі. Ең белгілі және орталық кезең – , ол еврейлердің аза тұту рәсімі болып табылады, онда адамдар жерленгеннен кейінгі апта ішінде өздерінің қайғысын білдіру үшін мінез-құлқын өзгертеді. Батыста әдетте айналарды жауып, киімге шағын айқын жыртыс жасап, жеке өзіне қызығушылық танытпауын көрсетеді. Қайғырып жүргендер қарапайым киім киіп, қонақтардың көңіл айтуын қабылдағанда орындықтардың орнына еденге, төмен орындықтарға немесе жәшіктерге отырады. Кейде туыстары немесе достары қайғырып жүргендердің үй шаруасын, мысалы, тамақ дайындау мен тазалауды өз мойнына алады. Ағылшын тілінде «сит шива» деген сөз қолданылады. кезеңі ішінде қайғырып жүргендер енді еденде отыруға немесе оларға күтім жасауға (тамақ пісіру/тазалау) міндетті емес. Дегенмен, кейбір әдет-ғұрыптар сақталады. Некеге тұруға немесе кез келген той-думандарға қатысуға тыйым салынған, ал ер адамдар шашын қырқудан немесе кесуден аулақ болады. Қайғыру жылында жаңа киім киюге, музыка тыңдауға және тойларға қатысуға тыйым салынады. Сонымен қатар, қайтыс болған адамның ұлдары жылдың алғашқы он бір айында, кемінде 10 адамнан тұратын кворум болған кезде намаз оқығанда Каддиш дұғасын оқиды. Каддиш дұғасы кейін қайтыс болған күні жыл сайын оқылады, бұл әдетте Ярцхайт деп аталады. Күн еврей күнтізбесі бойынша есептеледі. Синагогта Каддиш дұғасын оқумен қатар, Каддиш оқыған адамның үйінде 24 сағатқа дейін еске алу шамдары жағылады.

Judaism looks upon mourning as a process by which the stricken can re enter into society, and so provides a series of customs that make this process gradual. The first stage, observed as all the stages are by immediate relatives (parents, spouse, siblings and children) is the (literally meaning "seven"), which consists of the first seven days after the funeral. The second stage is the (thirty), referring to the thirty days following the death. The period of mourning after the death of a parent lasts one year. Each stage places lighter demands and restrictions than the previous one in order to reintegrate the bereaved into normal life. The most known and central stage is , which is a Jewish mourning practice in which people adjust their behaviour as an expression of their bereavement for the week immediately after the burial. In the West, typically, mirrors are covered and a small tear is made in an item of clothing to indicate a lack of interest in personal vanity. The bereaved dress simply and sit on the floor, short stools or boxes rather than chairs when receiving the condolences of visitors. In some cases relatives or friends take care of the bereaved's house chores, as cooking and cleaning. English speakers use the expression "to sit shiva". During the , the mourners are no longer expected to sit on the floor or be taken care of (cooking/cleaning). However, some customs still apply. There is a prohibition on getting married or attending any sort of celebrations and men refrain from shaving or cutting their hair. Restrictions during the year of mourning include not wearing new clothes, not listening to music and not attending celebrations. In addition, the sons of the deceased recite the Kaddish prayer for the first eleven months of the year during prayer services where there is a quorum of 10 men. The Kaddish prayer is then recited annually on the date of death, usually called the yahrzeit. The date is according to the Hebrew calendar. In addition to saying the Kaddish in the synagogue, a 24 hour memorial candle is lit in the home of the person saying the Kaddish.