Кіріспе

Мәйітті тасымалдау, орналастыру және жерлеуге арналған ыдыс.

Табут – мәйітті қарау немесе сақтау үшін, жерлеу немесе кремациялау мақсатында қолданылатын жерлеу жәшігі. Табутты кейде "сандық" деп те атайды, әсіресе американдық ағылшын тілінде. Кез келген өлікті жерлейтін жәшік – табут болып саналады. Ал бастапқыда сандық зергерлік бұйымдар сақтауға арналған болса, "сандық" сөзінің осы мағынада қолданылуы қабірханашылардың кәсібінде пайда болған эвфемизм ретінде бастау алған. "Табут" пен "сандық" арасында ерекшелік жасалады: "табут" – көлбеу алтыбұрышты немесе сегізбұрышты (сондай-ақ адам денесі пішініндес) жәшік, ал "сандық" – көбінесе суретте көрсетілгендей, екі бөлікке бөлінетін қақпағы бар тіктөртбұрышты жәшік, осы арқылы қайтыс болған адамды қарауға болады. Кремацияланған адам күліне арналған ыдыстар "күлді сақтағыш" деп аталады.

Этимология

1380 жылы ағылшын тілінде алғаш рет тіркелген "коффин" сөзі, көне француз тіліндегі cofin, латын тіліндегі cophinus сөзінен шыққан, ол "себет" деген мағынаны білдіреді. Ал cophinus сөзі грек тіліндегі κόφινος (kophinos) сөзінің латыншасы, ол да "себет" дегенді білдіреді. Сөздің ең ерте кезде белгілі болған түрі – Микендік грек тіліндегі ko pi na, ол Linear B буындық жазуымен жазылған. Қазіргі француз тіліндегі couffin сөзі "бесік" дегенді білдіреді.

Тарих

5000 жылға дейін сақталған ағаш табыт қалдықтарының ең алғашқы дәлелі Шэньси провинциясының Бейшулингінен табылған 4-ші қабірде кездесті. Алғашқы Банпо орнындағы 152-ші қабірден тікбұрышты ағаш табыт табылды. Банпо табыты төрт жасар қызға тиесілі; оның өлшемдері 1,4 м (4,6 фут) ұзындықта, 0,55 м (1,8 фут) енінде және 3–9 см қалыңдықта. Шаньдун провинциясының Чэнцзи қаласындағы Давенкоу мәдениетінің (4100–2600 ж.б.д.) орнынан 10 ағаш табыт табылды. Табыттың қалыңдығы, құрамындағы ағаш қаңқалардың санымен анықталады, сонымен қатар, «Ритуалдар кітабында», «Кунзиде» және «Чжуанцзиде» айтылғандай, ақсүйектіктің деңгейін көрсетеді. Мұндай мысалдар бірнеше неолиттік орнында табылды: екі қабатты табыт, олардың ең ертесі Лянчжу мәдениетінің (3400–2250 ж.б.д.) Пюаньцзяо орнынан табылған, ол сыртқы және ішкі табыттан тұрады, ал үш қабатты табыт, оның ең ерте табылдықтары Лонгшан мәдениетінен (3000–2000 ж.б.д.) Шаньдун провинциясының Шичжуфэн және Иньяченг орнынан табылған, ол екі сыртқы және бір ішкі табыттан тұрады.

Әдебиет

Қорапты тікелей жерге көміп, зиратқа қоюға немесе өртеуге болады. Балама ретінде, оны мавзолейде, шіркеуде, ғибадатханада немесе катакомбалардағы нишада жер бетінде орналастыруға болады. Кейбір елдерде тек бір тәсіл ғана қолданылады, ал басқаларында бұл жеке зиратқа байланысты болуы мүмкін. Индонезияның Суматра аймағында ата-бабалар құрметтеледі және мәйіттер көбінесе салт бойынша жерлеу рәсімі өткізілгенге дейін ұзын үйлердің қасындағы қораптарда сақталады. Өлгендердің жерленген жерлері де рәсімдер үшін ашылады. Көптеген адамдарды бірге жерлеу рәсімдері де жүргізіледі. Солтүстік Сулавесидегі кейбір өлгендер 19 ғасырда голландтар бұл тәжірибені тыйым салғанға дейін жер үсті саркофагтарында, варугаларда сақталған. Қораптың сыртына орнатылатын тұтқалар және басқа да әшекейлер (мысалы, көгершіндер, нүктелі кресттер, крест, символдар және т.б.) жиһаз деп аталады (кейде «қорап жиһазы» деп те айтылады – оны қорап пішіндес жиһазбен шатастырмау керек), ал қораптың ішін матамен безендіру «қорапты әрлеу» деп аталады. Жерлеу салтын ұстанатын мәдениеттерде қораптардың әртүрлі стильдері кездеседі. Яһуди дінінде қорап қарапайым, ағаштан жасалуы керек және металл бөлшектері мен әшекейлері болмауы тиіс. Мұндай қораптарда шегелердің орнына ағаш тіреулер қолданылады. Барлық яһудилер, олардың өмірдегі мәртебесіне, жынысына немесе жасына қарамастан, иықтан тізеге дейін бір түрі бар матадан тігілген көйлекпен жерленеді. Қытайда кипарис, суги, туя және хош иісті кедр ағаштарының иісті, шірімейтін ағаштарынан жасалған қораптарға жоғары сұраныс бар. Австралияның кейбір аборигендері қорап ретінде ағаш қабығынан жасалған, талшықтармен тігілген және желіммен бекітілген цилиндрлерді пайдаланады. Цилиндр құрғақ шөптермен толтырылады. Кейде мәйітті тұрақты түрде көрсету үшін қораптар жасалады, мысалы, Данияның Вейле қаласындағы Әулие Николай шіркеуінде көрсетілген Харальдскер әйелінің шынымен жабылған қорабы немесе Мәскеудегі Қызыл алаңда және Бейжіңдегі Тяньаньмэнь алаңында орналасқан Владимир Ленин мен Мао Цзедунның шыны қораптары. Қорап мәйітті тасымалдау үшін қолданылса, оны «көрімдік» деп те атайды, бұл термин қорапты жабу үшін қолданылатын матаға да қатысты, ал қорапты көтеріп жүретіндер – көрімдік тасушылар деп аталады.

Дизайн

Қасқырлар дәстүрлі түрде алты жақты, сонымен қатар жоғарғы (қақпағы) және төменгі жақты, иықтардың айналасында конус тәрізді немесе төрт жақты тіктөртбұрышты болып жасалады. Төрт жақты табыттың тағы бір түрі трапеция тәрізді (сонымен қатар "күнбұрыш" деп аталады) және ол алты жақты алтыбұрышты табыттың нұсқасы болып саналады. Бір кездері континенттік Еуропада өлшемі мен пішіні әр түрлі болса да, тіктөртбұрышты табыт немесе табут кең тараған. Төртбұрышты форма, сондай-ақ трапеция тәрізді форма әлі күнге дейін Германияда, Австрияда, Венгрияда және Шығыс және Орталық Еуропаның басқа бөліктерінде тұрақты түрде қолданылады, мұқаба кейде басынан аяғына қарай жұмсақ еңіспен жасалады. Ұлыбританиядағы табыттар негізінен алтыбұрышты дизайнына ұқсас, бірақ бір бөлік қабырғалары бар, олар қосылудың орнына иықта иілген. Орта ғасырлардағы Жапонияда дөңгелек сандықтар қолданылған, олар формасы бойынша шамаға ұқсас және әдетте шеберлер жасаған. Теңізде қайтыс болған жағдайда, сандықтар табут ретінде қолданылған жағдайлар болды. Табыттар әдетте бір жағынан ұстағышпен жабдықталады, сондықтан оларды алып жүру оңай болады. Олар денені қорғау немесе денсаулық сақтау мақсатында жасалған болуы мүмкін. Мысалы, кейбіреулер қорғаушы табут ұсына алады. Англияда жер астындағы қабірге қою үшін табыт жабылуы керек деген заң ұзақ уақыттан бері қолданылып келеді; бұл дәстүрлі түрде қорғасын қаптаманың айналасында, үшінші ішкі қабықтың айналасында ағаш сыртқы табыт ретінде жүзеге асырылған. Бірнеше онжылдық өткеннен кейін қорғасынның бұзылуы мүмкін. АҚШ-та көптеген зираттарда өлген адамды жерлеу үшін қандай да бір күмбез қажет. Жерлеу ордасы - жерленген сүйектерді сыртқа, ал табыт ішкі орынға орналастыруға арналған. Табыттың негізгі мақсаты - топырақтың салмағына байланысты құлап кетуіне жол бермеу. Кейбір өндірушілер табыттың бүтіндігіне кепілдік береді. Алайда, қай кезде де, қандай материалдан жасалғанына қарамастан (мысалы, ағаштан емес, металдан жасалса да), ол бекітілген немесе бекітілмен болса да, және қайтыс болған адам алдын ала балсамаланған немесе балсамаланбаған болса да, оның денесі мүлдем сақталмайды. Кейде мұқият жабылған табыт шіру процесін тездетіп, тежемей қалуы мүмкін. Мысалы, ауа өткізбейтін табыт анаэробты бактериялардың ыдырауын ынталандырады, нәтижесінде дененің сұйықталуы пайда болады, ал барлық шіріген тіндер контейнерде қалады, тек экскьюмация жағдайында ғана ашылады. Ауаның кіруіне және шығуына мүмкіндік беретін ыдыс, мысалы қарапайым ағаш қорап, таза скелетке мүмкіндік береді. Алайда жағдай топырақ пен ауа жағдайына және климатқа байланысты әр түрлі болады. Табыттар көптеген материалдардан, соның ішінде болаттан, ағаштан және басқа материалдардан, мысалы шыны талшықтан немесе қайта өңделген крафт қағаздан жасалады. Бамбук, Х-тақта, сабан немесе банан жапырағы сияқты табиғи материалдардан жасалған экологиялық таза табыттарға қызығушылық артып келеді. XIX ғасырдың соңғы жартысында және XX ғасырдың басында АҚШ-та шыны табыттарды саяхатшы сатушылар кеңінен сата бастады, олар сондай-ақ табыттарды өндіретін компаниялардың акцияларын сатуға тырысты. Кейде арнайы жасалған табыттар жасалып, кейбір компаниялар дәстүрлі емес дизайндармен де жиынтықтар жасайды. Бұл әдебиеттерде бейбіт тропикалық көріністер, мұхит құйрықтары, күн бату, херубтар және патриоттық тулар бейнеленген. Кейбір өндірушілер оларды спорт залындағы қолға арналмаған сөмкелерге, гитара қораптарына, сигараларды ылғалдандыруға арналған ыдыстарға, тіпті сары қоқыс контейнерлеріне ұқсатады. Ал басқа сандықтар болса достары мен туыстары өлген адамның соңғы тілектері мен ойларын жазу үшін әдейі бос қалдырылады. Тайваньда 18-19 ғасырларда сойылған устрица қабығынан жасалған табыт қолданылған. 1990 жылдары рок-топ Kiss жекешелендірілген Kiss Kasket шығарды, онда олардың сауда белгісі макияж дизайны мен KISS логотипі бар және оны салқындатқыш ретінде де қолдануға болады. Pantera гитарисі Димебаг Даррелл бірінде жерленген.

Ганадағы дизайнерлік табыттар

Ганадағы дизайндық табыттар, сондай-ақ фантазиялық немесе бейнелі табыттар деп те аталады, тек Үлкен Аккра аймағындағы мамандандырылған ағаш шеберлерімен ғана жасалады. Бұл әдемі түсті заттар, сандықтар ғана емес, шынайы өнер туындылары саналады. Олар алғаш рет 1989 жылы Париждегі Musée National d’Art Moderne-де өткен «Жердің әулиелері» (Les Magiciens de la terre) көрмесінде батыс жұртшылығына таныстырылды. Парижде көрсетілген жеті табытты Сет Кейн Квей (1922–1992) және оның бұрынғы шәкірті Паа Джо (1947 ж.т.) жасаған. Содан бері Кейн Квейдің ізбасарлары – Паа Джо, Даниэль Менса, Куджо Аффуту, Эрик Адджетей Ананг және басқалардың табыттары әлемнің көптеген халықаралық өнер мұражайларында мен галереяларында қойылды. Ганың дизайндық табыттары батыс өнер әлемінде ұзақ жылдар бойы Тешидегі табыт шебері Кане Квейдің (1924–1992) жекелеген, дербес суретшінің туындысы ретінде тойланды. Бірақ Регула Цхумидің соңғы зерттеулері бұл пікірдің қате екенін көрсетті. Дизайндық табыттар Кане Квей мен Ла қаласынан шыққан Ата Око (1919–2012) сияқты басқа Га ағаш шеберлері 1950 жылдары алғашқы бейнелі табыттарын жасағанға дейін де болған. Кане Квей мен Ата Око Аккрада бұрыннан бар дәстүрді ғана жалғастырды, онда патшалар өздерінің әулеттік белгілерінің пішінінде бейнелі паланкиндерді пайдаланды. Паланкиндерді пайдаланған басшылар өз паланкиндеріне ұқсас табытта жерленгендіктен, олардың отбасылары бұрын паланкиннің көшірмесі болған бейнелі табыттарды қолданды. Бүгінде бейнелі табыттар енді дәстүрлі Га және олардың патшаларына ғана арналмайды, көптеген отбасылар, бейнелі табыттарды қолданатындар, шын мәнінде христиандар. Олар үшін дизайндық табыттардың рухани маңызы жоқ, олардың тартымдылығы эстетикалық, қайғы келушілерді автомобильдер немесе ұшақтар, балықтар немесе шошқалар, пияз немесе помидор сияқты ерекше жаңа пішіндермен таң қалдыруға бағытталған. Сондықтан бейнелі табыттар, көптен бері жаңа өнер түрі деп есептелгендей, ұзақ уақыттан бері бар бейнелі паланкиндерден дамыған.

Жүктеу

Батыс әлемінде кремацияның қайта жандануымен өндірушілер кремацияны таңдағандар үшін әртүрлі нұсқаларды ұсына бастады. Тікелей кремация үшін кейде картон қорап пайдаланылады. Қоштасу рәсімін (кейде қарау деп те атайды) немесе дәстүрлі жерлеу рәсімін өткізуді қалағандар әлдебір табутты қолданады. Кейбіреулер ағаштан немесе бөлшектік тақтай, немесе төмен тығыздықтағы талшықты тақтай сияқты басқа материалдардан жасалған табутты таңдайды. Ал енді біреулері қызмет өткізу барысында кәдімгі табутты жалға алады. Мұндай табуттарда әр қолданыстан кейін ауыстырылатын төсек және ішкі қаптама болады. Сонымен қатар, сыртынан дәстүрлі табутқа ұқсайтын қабықшасы бар және оның ішіне салынатын картон қорапты жалға беруге де болады. Қызмет аяқталған соң ішкі қорап алынып тасталады және марқұм осы қораптың ішінде кремацияланады.

Өнеркәсіп

Дәстүр бойынша, батыс әлемінде қажет болған жағдайда, ауылдың ағаш шебері табыт жасады, ол көбінесе бүкіл жерлеу рәсімін ұйымдастырды. Дизайн мен өңдеу сол шебердің дағдысын көрсетті, ал материалдар мен металл әсемдемелер сол кезде шеберге қол жетімді болған нәрселерден жасалды. Бұрынғы ғасырларда, егер кедейлерге арналған жерлеу рәсімін шіркеу төлесе, табыт мүмкіндігінше арзан, жұқа қарағайдан жасалуы мүмкін еді. Ал ең жоғары деңгейде, бай адам жеке сатып алған табыт қайын немесе махагониден жасалған, әдемі жабынмен, металл әсемдемелермен және мыспен безендірілген, үстіне сәнді барқыт жамылғысы салынуы мүмкін еді. Қазіргі заманда табыттар көбінесе жаппай өндіріледі. Кейбір өндірушілер тікелей тұтынушыларға сатпайды және тек жерлеу бюроларымен жұмыс істейді. Мұндай жағдайда, жерлеу бюросының қызметкері қайтыс болған адамның отбасына табытты сатады, ал табыттың құны көрсетілген қызметтерге арналған жалпы есепте көрсетіледі. Кейбір жерлеу бюроларында отбасыларға қайтыс болған туысы үшін қолданылатын табыттарды көрсету үшін шағын көрме залдары бар. Көптеген қазіргі заманғы жерлеу бюроларында көрме залы әр түрлі табыттардың соңғы бөліктерін ғана көрсететін үлгілерден тұрады. Оларға жабын мен басқа материалдардың үлгілері де кіреді. Бұл жерлеу бюроларына үлкен көрме залын қажет етпей, көптеген табыт үлгілерін көрсетуге мүмкіндік береді. Басқа түрлері каталогтан қол жетімді болуы мүмкін, соның ішінде декоративті бояу эффекттері немесе басылған суреттер немесе өрнектер. АҚШ Федералды ережесіне сәйкес, 16 CFR 453 бөлімі (Қоғамдық жерлеу ережесі), егер отбасы басқа жерден сатып алған табыт ұсынса (мысалы, АҚШ-тың бөлшек сауда қоймасынан, мысалы, осында көрсетілгендей), мекеме табытты қабылдап, оны қызмет көрсетуде пайдалануға міндетті. Егер табыт тікелей өндірушіден немесе дүкеннен жерлеу бюросына жеткізілсе, олар табытты қабылдауға міндетті. Егер отбасы табытты басқа жерден сатып алуды шешсе, жерлеу бюросы жалпы есепке қосымша төлем алуға құқығы жоқ. Егер табыт жерлеу бюросынан сатып алынған болса, бұл ережеге сәйкес, шоттар толыққанды көрсетілуі керек.