Кіріспе

Ағылшын теологы, тарихшысы, аудармашы және математигі (1667–1752) Уильям Уистон (9 желтоқсан 1667 – 22 тамыз 1752) – ағылшын теологы, тарихшысы, табиғат зерттеушісі және математигі, Исаак Ньютонның идеяларын насихаттаудағы маңызды тұлға. Ол қазір көбінесе 1714 жылғы бойлықты анықтау заңының қабылдануына (және осы заң ұсынған сыйлықтарды жеңіп алуға жасаған әрекеттеріне) және Иосиф Флавийдің «Еврей ескерткіштері» мен басқа да еңбектерінің маңызды аудармалары үшін (бүгінгі күнге дейін басылып келеді) белгілі. Ол Ариандық көзқарастың көрнекті жақтасы болды және «Жердің жаңа теориясы» атты еңбекті жазды. Уистон Кембридж университетіндегі математика профессоры лауазымын ұстазы Ньютоннан кейін иеленді. 1710 жылы ол профессорлық қызметтен шеттетіліп, дәстүрлі емес діни көзқарастары үшін университеттен қуылды. Уистон тозақта мәңгілік азаптау идеясын қабылдамады, оны абсурдты, қатыгездік және Құдайға деген құрметсіздік деп есептеді. Оның шіркеу басшыларымен қарым-қатынасын нашарлатқан нәрсе – ол үштік туралы ілімді жоққа шығарғандығы және оның бұл ілімнің түркі халықтарының діни сенімдерінен шыққандығына сенгендігі болды.

Ерте өмір және мансап

Уистон 1622–1685 жылдары Джозиа Уистон мен 1639–1701 жылдары Кэтрин Росс отбасында, Лестерширдегі Нортон-Юкста-Твикроста дүниеге келді, онда оның әкесі ректор болып қызмет еткен. Оның анасы Нортон-Юкста-Твикростың бұрынғы ректоры Габриэль Росстың қызы болған. Жозиа Уистон пресвитериан дінін ұстанған, бірақ 1660 жылы Стюарттардың билікке қайта оралуынан кейін ректорлық лауазымын сақтап қалды. Уильям Уистон денсаулығына байланысты және соқыр әкесіне көмекші болу үшін жеке оқытылды. Ол Стаффордширдегі Тамворт қаласындағы Королева Елизавета атындағы грамматикалық мектепте білім алды. Әкесінің қайтысынан кейін 1686 жылы Кембридждегі Клэр колледжіне сизар ретінде қабылданды. Ол математиканы зерттеді, 1690 жылы бакалавр, ал 1693 жылы магистр дәрежесін алды, 1691 жылы колледж мүшесі, ал 1693 жылы аға мүше болып сайланды. Уильям Ллойд 1693 жылы Уистонды Личфилдте дін қызметкері етіп тағайындады. 1694 жылы денсаулығының нашарлауын айтып, Клэрдегі ұстаздық қызметін Норвич епископы Джон Мурдың капелланы Ричард Лоттонға тапсырып, оның лауазымымен ауыстырды. Ол енді уақытын Норвич, Кембридж және Лондон қалалары арасында бөліп өткізді. 1698 жылы Мур оған Лоустофт қаласындағы діни қызметті ұсынды, онда ол ректор болды. 1699 жылы ол Клэр колледжінің стипендиясынан бас тартып, үйлену үшін кетті.

Ньютондық теолог

1707 жылы Уистон Бойль лекторы болды; бұл лекциялар сериясы сол кезде Ньютонның ізбасарлары үшін, соның ішінде Ричард Бентли мен Сэмюэл Кларк үшін, өз пікірлерін білдіруге, әсіресе деизмнің күшеуіне қарсы тұруға маңызды мүмкіндік болды. "Ньютондық" бағыт, әсіресе Бентли, Кларк және Уистонмен бірге, табиғат заңын қорғауды қамтыды, бұл үшін олар табиғатқа қарсы құдайлық араласу тұжырымының орнына, Хипполық Августин берген кереметтің (адамды таң қалдыратын нәрсе) анықтамасына қайта оралды. Бұл әрекет деистер мен күмәнданушылардың аргументтерін жоюға бағытталған еді. Бойль лекцияларында Киелі кітаптағы пайғамбарлықтар мен су тасқыны, күн тұтылу сияқты күрделі физикалық құбылыстар арасындағы байланыс, сондай-ақ олардың ғылыми тұрғыдан түсіндірілуі талқыланды. Екінші жағынан, Уистон пайғамбарлықтардың ағымдағы оқиғалармен байланысы мүмкін екенін сезді: Испан мұрагерлік соғысы, кейіннен якобит көтерілістері. Уистон шартты түрде Киелі кітапты сөзбен түсіндіруді қолдады: басқаша ойлауға жеткілікті себеп болмаса, сөздік мағынасы басым болуы керек. Бұл көзқарас та Августинге қайта оралды. Ньютонның Томас Бернеттің космогониясына қатысты пікірі, Жаратылыс кітабындағы жаратылыс туралы айтылған тілде көрінді, сондай-ақ Уистонның балама космогониясында да. Мұса, Жаратылыс кітабының авторы, міндетті түрде табиғат зерттеушісі немесе заң шығарушы ретінде емес, нақты аудитория үшін жазған. Бёрнет, Уистон және Джон Вудвардтың жаңа космогониялары, әсіресе Джон Арбутнот, Джон Эдвардс және Уильям Николсон тарапынан, Киелі кітаптағы оқиғаларды ескермегені үшін сынға ұшырады. Уистонның Бойль лекцияларының тақырыбы "Киелі жазбалардағы пайғамбарлықтардың орындалуы" деп аталды. Киелі кітаптағы пайғамбарлықтардың типтік түсіндірілуін қабылдамай, ол пайғамбарлықтың мағынасы бірегей болуы керек деп мәлімдеді. Кейіннен оның пікірлерін Энтони Коллинз сынға алды. 1710 жылы Николас Клэгеттің тікелей шабуылы болды. Пайғамбарлықтардың тақырыпқа айналуының бір себебі – Англиядағы француздық эмигранттар ("француз пайғамбарлары") болған Камисард қозғалысы еді. Уистон Ньютон теологиясының негізгі бөлігі болған мыңжылдық туралы жазуды бастады және өзінің көзқарастарын олардан, әсіресе Джон Лейсиден алшақтатуды қалады. 1713 жылы француз пайғамбарларымен кездескен Уистон, аян берудің харизматикалық сыйы – демондық иелену болуы мүмкін деген пікірге келді.

Ньютонмен араздықтар

Енді Уистонның естеліктері Ньютонмен жеке қарым-қатынасы мәселесінде толыққанды сенімді деп есептелмейді. Бір пікір бойынша, бұл қарым-қатынас ешқашан тым жақын болған емес, ал Бентли Уистонның Лукасиандық кафедраға тағайындалуына көбірек араласты; және Уистон пайғамбарлық туралы жаза бастағаннан бастап, «Жохан Пайғамбарға аян болғандар» (1706) еңбегін жариялағаннан кейін қарым-қатынас нашарлаған. Уистонның Ньютонның «Universalis Arithmetica» еңбегінің 1707 жылғы басылымы жағдайды жақсартпады. Ньютонның өзі 1722 жылғы басылымға, номиналды түрде Джон Машинге тиесілі болса да, тығырықтап араласты, көптеген өзгерістер енгізді. 1708–1709 жылдары Уистон Томас Теннисон мен Джон Шарп архиепископтарымен Құдайдың үш бірлігі туралы пікірталас жүргізді. Хоптон Хейнстің мәліметтері Ньютонның бұл мәселе бойынша жариялаудан бас тартқанын көрсетеді; оның 1690 жылдардан бергі антитринитариандық көзқарастары 1754 жылы «Киелі кітаптың екі көрнекті бұрмалануы туралы тарихи есеп» деген атпен жарияланды. Уистон ешқашан Корольдік қоғамның мүшесі болған емес. Эдмонд Галлимен сөйлескенде ол өзінің «еретик» репутасына кінәлады. Сонымен қатар, ол Ньютонның тәуелсіз ойлы шәкіртті ұнатпағанын және табиғатынан сақ және күдікпен қарағанын айтты.

Шеттелген ариан

Уистонның Никеялық сенімді қабылдамауына әкелген жол, арийлікке қарсы тарихи ортодоксалдық позиция, ол Люкасиандық кафедрадағы қызметінің басында Сэмюэл Кларктің меңзеулерін ұстанды. Ол сондай-ақ Луи Эллис Дюпеннің еңбектерін және Ричард Броклзбидің "Евангелиелік теологияны түсіндіру" (1706) кітабын оқыды. Апостолдық Конституцияларды зерттегеннен кейін ол ариандық ерте шіркеудің сенімі болғанына көз жеткізді. 1710 жылы ол профессорлық лауазымынан айырылып, университеtten қуылды. Саяси себептерге байланысты, бұл жағдай сол кезде дау тудыруы мүмкін еді. Королева Анна бұл істегі құжаттарды екі рет "жоғалтып" алды. 1714 жылы оның қайтысынан кейін, жоспарланған тыңдау тоқтатылды. Осы жылдардағы партиялық ықылас Генри Сакэверелдің 1719 жылы Уистонды Холборндағы Сент-Эндрю шіркеуінен шығаруға жасаған әрекетінде көрінді.

"Ең алғашқы христиандық" және басқа да діни зерттеулер

Уистон алғашқы христиандық дінді жандандыру үшін қоғам құрды және өзінің теорияларын Лондон, Бат және Тунбридж-Уэллс қалаларындағы залдар мен кофеханаларда дәріс оқып қолдады. Томас Эмлин, Джон Гейл, Бенджамин Ходли, Артур Онслоу қатысты. 1715-1717 жылдары Уистонның үйінде жиналыстар өтті. Кларк, Ходли, Джон Крейг және Гилберт Бернет кіші шақырылғандарына қарамастан, келмеді. Кларк, Ходли, Джон Крейг және Гилберт Бернет кішімен болған кездесу осы ірі либералдық теологтарды Уистонның Апостольдық Конституцияларға сенуіне көндіре алмады. Франц Вокеньюс 1728 жылы Уистонның алғашқы христиандыққа қатысты көзқарастары туралы латын тілінде еңбек жазды. Уистонның Афанасийдің ілімдеріне қарсылығы оның көптеген мәселелер бойынша еретик саналатын себебі болды. Екінші жағынан, ол христиан дінінің табиғаттан тыс күштеріне берік сенді. Ол болжам мен кереметті қорғады. Науқастарды майлау және патшаның дертіне қол тигізуді қолдады. Діндегі рационализмге деген қарсылығы оны Ходлидің «Татулықтың мәні мен мақсаты туралы қарапайым түсіндірмесіне» қарсы шыққан көптеген адамдардың біріне айналдырды. Уистон Апостольдық Конституциялардан алынған шіркеу басқаруы мен тәртібіне қатысты көзқарастарында өте ынталы болды. Ол «Сүлеймен әнінің» апокрифтік екенін, ал «Барух кітабының» емес деп санады. Ол Ньютонның «Ежелгі патшалықтардың хронологиясы» (1728) еңбегін сынады. Уэстфолл Уистонды Хронологияның өлімнен кейін жариялануын итермелегені үшін айыптамайды, мұрагерлердің 1727 жылы қайтыс болған Ньютонның қолжазбаларын жариялауға ниеттенгенін айтады. Уистонның дін қызметкерлерінің моногамиясын қолдауы Оливер Голдсмиттің «Уэйкфилд викарийі» романында көрсетілген. Оның өзінің автобиографиясында айтқан соңғы «танымал ашылуы, немесе, дәлірек айтқанда, доктор Джайлс Флетчердің ескісін жаңартуы» – татарларды Израильдің жоғалған тайпаларымен теңестіру болды. Баттонның үйінде астрономиялық және физикалық құбылыстар бойынша демонстрациялық дәрістер оқыды, ал Франсис Хоксби кіші онымен тәжірибелік демонстрациялар бойынша жұмыс істеді. Оның діни тақырыптарға қатысты айтқан сөздері кейде қарсылық тудырды, мысалы, Генри Ньюман Стилге жазған хатында. Оның дәрістері көбінесе жарияланымдармен бірге жүрді. 1712 жылы Джон Сенекспен бірге көптеген кометалардың жолдарын көрсететін Күн жүйесінің картасын жариялады. 1715 жылы 3 мамырдағы толық күн тұтылуы туралы дәріс оқыды (Англияда бұл күн сәуірде ескі стиль бойынша болды); Уистон бұл туралы сол кезде Ковент-Гарденде, содан кейін табиғи құбылыс ретінде және белгі ретінде дәріс берді. 1715 жылға қарай Уистон газеттерде жарнама жасауды да үйренді. Ол Корольдік қоғамға жиі дәріс оқыды.

Ұзындығы

1714 жылы ол Ұзындық туралы заңның қабылдануына зор үлес қосты, осы заң Ұзындық кеңесін құрды. Хамфри Диттонмен бірлесіп, ол «Теңізде де, құрлықта да бойлықты анықтаудың жаңа әдісі» деген еңбекті жариялады, ол жиі сілтеме жасалып, талқыланды. Келесі қырық жыл бойы ол бойлықты табу сыйлығын алу үшін әртүрлі әдістерді ұсынды, бұл оған, әсіресе «Скриблириандар» деп аталатын жазушылар тобынан кеңінен сындарға ұшырауға себеп болды. Магниттік бұрылысты пайдаланып бойлықты анықтау туралы бір ұсынысында ол 1719 және 1721 жылдары Оңтүстік Англияның алғашқы изоклиникалық карталарының бірін жасады. 1734 жылы ол Юпитердің серіктерінің күңгірттенуін пайдалануды ұсынды.

Кең табиғи философия

Уистонның "Жердің жаңа теориясы: бастапқы құрылысынан барлық нәрсенің аяқталуына дейін" (1696) еңбегі жаратылыстану мен топан су геологиясының тұжырымдамасы болды. Онда Нойдың жалпы әлемдік топан суының себебі комета болғандығы айтылды. Бұл шығарма Джон Локктың мақтауына ие болды, ол авторын білімімізге көп қосылмаса да, "кем дегенде ойларымызға жаңа ойлар әкелетіндердің" қатарына жатқызды. Уильям Уэйк Кентерберий архиепискобы ретінде жұртшылықты тыныштандыру үшін бұл болжамды ресми түрде жоққа шығарды. Ньютондықтардың арасында қасиетті тарихтың маңызды оқиғаларына механикалық себептердің қаншалықты жауапты екендігі туралы бірлік болған жоқ: Джон Килл мұндай себептерді азайтуда Уистоннан мүлдем басқа көзқараста болды. Табиғат зерттеушісі ретінде Уистонның болжамдары оның діни көзқарастарымен шектеспеді. Ол адамның жаратылуын табиғи тәртіпке араласу деп қарады. Ол Артур Эшли Сайкстың Самуэль Кларкқа, Кларктың Бойль лекцияларының келесі басылымдарынан Траллдық Флегоннан айтылған күн және жер сілкінісін алып тастау туралы кеңесін қабылдады, себебі бұл оқиғалар Мәсіхтің айқышқа шегеленуімен бір уақытта болған болуы мүмкін. Уистон 1732 жылы "Флегонның куәлігі қорғалды" деген еңбегін жариялады.

Жеке өмір және өлім

Уистон Джордж Антробустың қызы Рутқа үйленді. Ол бақытты отбасылық өмір кешті және 1752 жылдың 22 тамызында Ратландтағы Линдон-Холлде, күйеу баласы Сэмюэл Баркердің үйінде қайтыс болды.

Шығармалары

Уистонның кейінгі өмірі үздірілмейтін дау-жанжалдармен өтті: теологиялық, математикалық, хронологиялық және түрлі-түрлі мәселелер бойынша. Ол "Түпкілікті христиандық қайта жаңғыртылды" (5 том, 1711–1712) еңбегінде Апостолдық Конституциялардың бағасын қорғады және олардан алған ариандық көзқарастарын жақтады. 1713 жылы ол реформаланған литургияны жариялады. Оның "Сэмюэл Кларктың өмірі" 1730 жылы шықты. Уистонның Иосифтің аудармасы негізделген мәтін, көптеген көшіру қателіктеріне толы болған деген қауесет бар. 1745 жылы ол "Примитивтік Жаңа Өсиет" (Кодекс Безае және Кодекс Клармонан негізінде) жариялады. Уистон өзінің естеліктерін қалдырды (3 том, 1749–1750). Онда Кембридж университетінде оның антитринитаризмі үшін қозғалған сот ісі туралы есеп қамтылмаған, ол сол кезде жеке жарияланды.