Кіріспе

Ағылшын классикалық ғалымы, сыншысы және теологы (1662–1742)

Ричард Бентли ФРС ('/b//ɛ//n//t//l//i/; 27 қаңтар 1662 – 14 шілде 1742) – ағылшын классикалық ғалымы, сыншысы және теологы. "Тарихи филологияның негізін қалаушы" саналатын Бентли, ағылшын эллинизм мектебін қалыптастыруға зор үлес қосты. 1892 жылы А. Э. Хаусман Бентлиді "Англияның, немесе, мүмкін, Еуропаның ең ұлы ғалымы" деп атады. Бентлидің 1699 жылы жарық көрген "Фаларис хаттары туралы диссертациясы" б.з.д. 6 ғасырда сицилиялық тиран Фаларис жазған деген жорамалмен жүрген хаттардың, шындығында, біздің заманымыздың 2 ғасырында грек софисі жасаған жалған екенін дәлелдеді. Бентлидің осы мәселені зерттеуі әлі күнге дейін мәтіндік сынның маңызды жетістігі ретінде қарастырылады. Ол сондай-ақ, кейбір грек диалектілерінің транскрипциясында дигамма әрпімен белгіленген дыбыс Гомер поэзиясында да кездесетінін көрсетті, тіпті ол әріп түрінде жазылмаса да. Бентли 1700 жылы Кембридж университетінің Тринити колледжінің магистрі болды. Оның авторитарлық мінезі мен колледж студенттеріне немқұрайлы қанағаттануы кең ауқымды дау-дамайлар мен сот процесіне әкелді, бірақ ол өмірінің соңына дейін, төрт он жылдан астам уақыт бойы осы лауазымда қалды. 1717 жылы Бентли Кембридж университетінің дінтану профессоры болып тағайындалды. Кембридж университетінің профессоры ретінде Бентли батыс университетінде алғашқы жазбаша конкурс емтихандарын енгізді. Корольдік қоғамның мүшесі Бентли табиғи теология және жаңа физикалық ғылымдарға қызығушылық танытты, осы тақырыптар бойынша Исаак Ньютонмен хат алмасты. Бентли Ньютонның "Principia Mathematica" екінші басылымын басқарды, бірақ ғылыми жұмыстың көп бөлігін өзінің шәкірті Роджер Котске жүктеді.

Ерте өмір және білім

Ричард Бентли Англияның солтүстігіндегі Батыс Йоркширдегі Лидс қаласының Ротвелл маңындағы Оултон елді мекенінде анасының әжесі мен атасының үйінде дүниеге келді. Оның туған жеріне жақын жерде көк тақта орнатылған. Оның әкесі Томас Бентли – шаруа фермер болған. Грейвидің "Калимах" (1697) еңбегіне Бентли түсіндірмелер қосылған фрагменттер жинағын қосты. Ол өзінің маңызды академиялық еңбегі – "Фаларис хаттары туралы диссертациясын" (1699) дерлік кездейсоқ жазды. 1697 жылы Уильям Воттон өзінің "Ежелгі және қазіргі білім" еңбегінің екінші басылымын дайындап жатып, Бентлиден ұзақ жылдар бойы ғылыми дау тудырып келген Фаларис хаттарының жалғандығын ашып көрсететін мақала жазуды сұрады. "Фаларис" басылымының редакторы Чарльз Бойль Бентлидің мақаласына наразылық білдірді. Ол бұрыннан бері Бентлимен патша кітапханасындағы қолжазбаны өзінің басылымы үшін (1695) салыстыруға тырысқанда келіспеген еді. Бойль оқырмандар тарапынан қабылданып, кейіннен тек беткей ғылымды көрсеткені үшін сынға ұшыраған жауап жазды. Бойльдің кітабына сұраныс артып, оны қайта басып шығару қажет болды. Бентли оған өзінің диссертациясымен жауап берді. Оның қорытындыларының дұрыстығы бірден мойндалмады, бірақ оның айбыры жоғары.

Тринити колледжінің магистрі

1700 жылы шіркеу патронажы комиссионерлері Бентлиді Кембридж университетінің Тринити колледжінің магистрі лауазымына Корольдікке ұсынды. Ол колледжге сырттан келген адам болды және бірден колледж әкімшілігін реформалауға кірісті. Ол ғимараттарды жаңарту бағдарламасын бастады және өз лауазымын білім беруді дамытуға пайдаланды. Британ математигі Рауз Болл 1702 жылы Батыста алғашқы жазбаша емтихандарды өткізуге Бентлидің үлкен үлес қосқанын айтады, ал оған дейін барлық емтихан ауызша түрде өткізілген. Сонымен қатар, ол колледж стипендиаттарының наразылығын тудырды, ал капиталдық бағдарлама олардың табысын азайтып, олардың ашу-ызасын қоздырды. Он жыл бойы табандылықпен, бірақ нәтижесіз қарсылық көрсеткеннен кейін, стипендиаттар Эли епископы Джон Мурға шағымданып, өтініш білдірді. Олардың өтініштері жалпы шағымдарға толы болды. Бентлидің жауабы («Тринити колледжінің қазіргі жағдайы», 1710) оның ең қатал стильде жазылған еңбегі еді. Стипендиаттар өтініштерін қайта қарап, Бентлидің колледж жарғысын 54 рет бұзғаны туралы айыптама қосты. Бентли тікелей Корольге жүгініп, өзінің «Гораций» атты еңбегін лорд-қазынашы Харлиге арнап, өтінішіне қолдау көрсетті. Корольдік адвокаттары оған қарсы шешім шығарды; іс қаралды (1714), және магистр лауазымынан қуылту туралы үкім шығарылды. Алайда, үкім орындалмас бұрын Эли епискобы қайтыс болып, іс тоқтатылды. Бұл араздық төменгі деңгейде әртүрлі формада жалғасты. 1718 жылы Кембридж университеті Бентлиді азаматтық іс бойынша вице-канцлер сотына келмегені үшін жаза ретінде ғылыми дәрежесінен айырды. Ол 1724 жылы ғана заң бойынша оларды қайта алды. 1733 жылы Тринити колледжінің стипендиаттары Бентлиді тағы да Эли епискобының (сол кезде Томас Грин) алдына алып келді, және ол лауазымынан айырылды. Колледж жарғысы бойынша, үкімді Бентлидің досы болған және оны орындаудан бас тартқан вице-магистр Ричард Уокер орындауы керек еді. Араздық 1738 немесе 1740 жылға дейін (барлығы отыз жылға жуық) жалғасқанымен, Бентли өз лауазымында қалды.

Кейінгі зерттеулер

Бірінші екі жылынан басқа, Бентли шеберлігінің кезеңінде оқуын үздіксіз жалғастырды, бірақ көп жарияламады. 1709 жылы ол Джон Дэвистің Цицеронның «Тускуландық даулар» басылымына сындық қосымша жазды. Келесі жылы Аристофанның «Плут» және «Нуб» пьесаларына, сондай-ақ Менандр мен Филемонның фрагменттеріне түзетулер енгізді. Соңғы еңбегін «Phileleutherus Lipsiensis» деген псевдониммен жариялады. Ол осы псевдонимді екі жылдан кейін деист Энтони Коллинске жауап ретінде жазған «Соңғы ой-пікірлер» атты еңбегінде де пайдаланды. Университет осы жұмысы үшін және Англия шіркеуі мен дін қызметкерлерін қолдауы үшін оған алғыс білдірді. Хорацийді ұзақ зерттегенімен, Бентли оның басылымын аяқтады және 1711 жылы Тринити дау-дамайының шиеленіскен кезеңінде қоғамдық қолдау алу үшін жариялады. Алғы сөз сөзінде ол мәтінді сынға алу мен түзетуге ғана назар аудару ниетін білдірді. Оның 700 немесе 800 түзетулерінің кейбіреулері қабылданды, бірақ 20 ғасырдың басында көпшілігі қажетсіз деп танылды, дегенмен ғалымдар олардың оның кең білімін көрсеткенін мойындады. 1716 жылы Кентербери архиепискобы Уильям Уэйкке жазған хатында Бентли Жаңа өсиеттің сындық басылымын дайындау жоспарын жариялады. Келесі төрт жыл бойы, белгілі Киелі кітапты сынға алған Ж.Ж. Ветштейннің көмегімен, ол осы еңбек үшін материалдар жинады. 1720 жылы «Грек өсиетінің жаңа басылымына қатысты ұсыныстар» атты кітабын жариялады. «Вулгата» мәтінін ең көне грек қолжазбаларымен салыстырып, Бентли Никея соты кезінде шіркеу қабылдаған грек мәтінін қалпына келтіруді ұсынды. Бентлидің негізгі қолжазбасы Александрия кодексі болды, ол оны «әлемдегі ең көне және ең жақсы» деп сипаттады. Ол бұл қолжазбаны өте құнды деп есептегендіктен, 1731 жылы Ашбернхам үйінде болған өрт кезінде, оның салдарынан көптеген басқа қолжазбалар жойылғанда, оны құтқарып қалды. Бентли сондай-ақ 51, 54, 60, 113, 440, 507 және 508 қолжазбаларын пайдаланды. Джон Уокер жоба үшін көптеген қолжазбалар үстінде жұмыс істеді, әсіресе Парижде мавристердің көмегімен. Шығарманы басып шығару үшін көптеген жазылушылар табылды, бірақ ол оны аяқтаған жоқ. Оның «Теренс» (1726) «Горацийден» маңыздырақ; «Фалар» еңбегімен бірге осы еңбек оның беделін анықтады. 1726 жылы ол «Федрдың аңыздары» және Публилий Сирдың «Sententiae» атты кітаптарын да жариялады. Патшайым Каролина ұсынған «Жоғалған жұмақ» (1732) жұмысы оның ең нашар жұмысы ретінде сынға түсті. Ол ақын Джон Милтонның аманауэнсис пен редакторды жұмысқа алғанын, олар клеркилік қателер мен интерполяцияларға жауапты болғанын айтты, бірақ Бентли өзінің бұл пікіріне сенгені белгісіз. А.Э. Хаусман оны «Англияның немесе, мүмкін, Еуропаның ең ұлы ғалымы» деп атаған, алайда оның поэтикалық сезімталдығын қатты сынға алды: «Біз Бентлидей оңай табылмаймыз, өйткені бізде Бентлидің батыл ашықтығы жоқ. Оның өз жаман талғамына берік сеніп, ерінбей өскендігіне ерекше көңіл бөледі». Бентли Гомердің жоспарланған басылымын ешқашан жарияламады, бірақ оның кейбір қолжазбалары мен шеткі жазбалары Тринити колледжінде сақталады. Олардың басты маңызы жоғалған дигамманы енгізу арқылы метрді қалпына келтіруге жасаған әрекетінде.

Қарым-қатынастар және жеке өмірі

Британ энциклопедиясының он бірінші басылымындағы оның өмірбаянының анонимді авторының сөзінше, Бентли өзіне сенімді және кеңтартынкы болған, бұл кейбір адамдарды жақтырмаушылыққа ұшыратқан. Алайда, Бентлидің өмірбаянын жазған Джеймс Генри Монк, оны (1830 жылғы алғашқы басылымында) жасаған жоқ қылмыспен айыптады. Бентлиге деген сезімдер әр түрлі болды – құрмет пен жек көрудің арасында.

Неке және отбасы

1701 жылы Бентли Джоаннаға (1740 жылы қайтыс болды) үйленді, ол Ханттингдонширдегі Брэмптонның 2-ші баронеті сэр Джон Бернардтың қызы еді. Олардың үш баласы болды: эксцентрик, драматург және суретші Ричард (1708–1782) және екі қызы. Олардың қызы Джоанна 1728 жылы Питерборо епископы Ричард Камберлендтің немересі, ал кейіннен Ирландия шіркеуінің епископы болған Денисон Камберлендке тұрмысқа шықты. Олардың ұлы Ричард Камберленд мемлекеттік қызметкер болып жұмыс істеп, сонымен қатар көбік драматург ретінде өркендеді.

Кейінгі өмірі

Қартайған шағында Бентли кітап оқуды жалғастырды және достарымен, сондай-ақ өркендеп келе жатқан бірнеше ғалымдармен – Джеремия Маркленд, Джон Тейлор және оның жүректері Ричард пен Томас Бентлилермен бірге классикалық тақырыптарды талқылаудан ләззат алды. Ол 1742 жылдың 14 шілдесінде 80 жасында плевриттен қайтыс болды.

Мұрасы мен құрметтері

Бентли өзінің мүлкіне шамамен 5000 фунт стерлинг қалдырды (бұл 2010 жылы шамамен 500 000 фунт стерлингке тең сатып алу қабілетіне ие болар еді). Ол Афон тауынан әкелген бірнеше грек қолжазбаларын Тринити колледжінің кітапханасына, ал қалған кітаптары мен қағаздарын өзінің жүрек туысы Ричард Бентлиге мұра етті. 1786 жылы қайтыс болғаннан кейін, кіші Бентли қағаздарды Тринити колледжінің кітапханасына тапсырды. Британ мұражайы ақырында кітаптарды сатып алды, олардың көпшілігі құнды қолжазба түсіндірмелермен жазылған, және оларды өз коллекциясында сақтайды. Бентли бүгінге дейін Спэлдинг грамматикалық мектебінде құрметпен еске алынады, ол бір кезде мектеп директоры болған. Оқушылардың жіктелетін 6 үйдің бірі оның есімімен аталады, ал оқушылар галстуктерінде және спорттық киімдерінде көк түс тағады. Сонымен қатар, мектеп жыл сайын «Бентлиан» атты журнал шығарады, ол да оның құрметіне аталған. «Британ энциклопедиясының» он бірінші басылымындағы оның өмірбаянының анонимді авторының айтуынша, Бентли классикалық білімнің ұлы тұлғаларымен теңестірілген алғашқы ағылшын болды. Одан бұрын Джон Селден және, шектеулі салаларда Томас Гаткер мен Джон Пирсон ғана болды. Бентли сын өнерінің жаңа дәуірін ашты. Ол жаңа бағытты көрсетті. Оның кезінде сын өнері толыққанды дамыды. Ғалымдар бұрын ұсыныстар мен болжамдар айтқанда, Бентли білімнің барлық материалдарына шексіз билік етіп, нақты шешімдер қабылдады. Якоб Мэхли (1828–1902). Қазіргі неміс филология мектебі оның генийін мойындады. Бунсен Бентлиді «тарихи филологияның негізін қалаушы» деп атады. Якоб Бернейс оның «Тристия» кітабына енгізген түзетулері туралы: «Бұрын тіпті ең күшті ғалымдардың күшіне де бағынбаған бұрмалаулар осы британдық Самсонының саусақтарының тиюімен жойылды» деді. Бентли ХVІІІ ғасырдағы ағылшын эллинистер мектебін құруға үлкен үлес қосты, оның ішінде Ричард Доуз, Еремия Маркленд, Джон Тейлор, Джонатан Туп, Томас Тирвитт, Ричард Порсон, Питер Пол Добри, Томас Кид және Джеймс Генри Монк сияқты ғалымдар бар. Бұл кезеңдегі голланд мектебінің өз дәстүрі болғанымен, оған Бентлидің де ықпалы тиді. Оның Тиберий Хемстерхусқа жазған хаттары соңғысын Бентлидің ең адал жақтастарының біріне айналдырды. Бентли келешек ғалымдар буынына шабыт берді. Өзіндік білім алған ол өзінің жеке тәртібін жасады, бірақ сол кездегі ағылшын білім орталықтары оның күшін өлшеуге немесе ерекшеліктерін тексеруге батыл болған жоқ. Ол Фаларис дауында академиялық қарсыластарын жеңді. Александр Поуптың (оған «Дунциада» кітабында орын берілді), Джон Арбутноттың және басқалардың шабуылдары оның еңбегін бағалай алмауын көрсетті, өйткені олар мәтіндік сынды педанттық деп есептеді. Оның классикалық пікірталастары Джонатан Свифттің «Кітаптар шайқасы» атты еңбегін де тудырды. Университетте жастарға білім беру немесе діни дау-дамайлар басты орын алған жерде Бентли бірегей болды. Оның білімі мен жаңа көзқарастары 1700 жылға дейін қалыптасқан сияқты. Осы кезеңнен кейін ол аз ақша жинап, баспаға шығаруға көбінесе тырысты. Алайда А. Э. Хаусман «Манилий» (1739) басылымын Бентлидің ең ұлы еңбегі деп санайды.

Майор

Ричард Бентлидің еңбектері, Александр Дайс жинаған, 1836 ж. 1–2 томдары. Фаларис, Темистокл, Сократ, Еврипидтің хаттары және Эзоптың жырлары туралы диссертациялар; сондай-ақ, «Epistola ad Joannem Millium». 3-том. Бойль лекциясында айтылған уағыздар; еркін ойлау туралы сөздерге пікірлер; грек жазбасының басылымына қатысты ұсыныстар.