Үкімет шектеулерін жеңілдету және экономикалық либерализация

Кіріспе

Бұрынғы үкіметтік шектеулерді жеңілдету. Либерализация – заңдарды, жүйелерді немесе көзқарастарды азайту, олардың қатаңдығын төмендету практикасын білдіретін кең термин. Әдетте, бұл белгілі бір үкіметтік ережелерді немесе шектеулерді жою мағынасында қолданылады. Бұл термин көбінесе экономика саласында қолданылып, экономикалық либерализацияны – экономикалық белсенділіктің (нақты бір саланың) шектеулерін алып тастау немесе азайтуды білдіреді. Дегенмен, либерализация декриминализация немесе заңдастырудың (бұрын заңсыз болған нәрсені заңды ету) синонимі ретінде де қолданылуы мүмкін, мысалы, есірткі саясатын либерализациялау туралы сөз болғанда.

Экономика мен саудада

Экономикалық либерализация – жеке бизнес және саудаға қатысты үкіметтік реттеулерді немесе шектеулерді азайту немесе жою. Оны көбінесе еркін нарық пен еркін сауда жақтастары қолдайды, олардың идеологиясы экономикалық либерализм деп те аталады. Экономикалық либерализация көбінесе салықтарды, әлеуметтік қамсыздандыруды және жұмыссыздыққа байланысты төлемдерді азайтуды қамтиды. Экономикалық либерализация жиі жекешелендірумен байланысты, ол – бизнес, кәсіпорын, агенттік, мемлекеттік қызмет немесе мемлекеттік мүліктің меншік құқығын мемлекеттік сектордан жеке секторға беру немесе аутсорсинг процесі. Мысалы, Еуропалық Одақ газ және электр энергиясы нарықтарын либерализациялады, бәсекелестік жүйені енгізді. Францияның EDF және Швецияның Vattenfall сияқты кейбір еуропалық энергетикалық компаниялар жартылай немесе толықтай мемлекеттік меншікте қалып отыр. Либерализацияланған және жекешелендірілген мемлекеттік қызметтерде, әсіресе жоғары капитал, су, газ немесе электр энергиясы шығындары бар салаларда ірі компаниялар үстемдік танытуы мүмкін. Кейбір жағдайларда олар нарықтың белгілі бір сегменттері үшін, мысалы, тұтынушылар үшін заңды монополия болып қалуы мүмкін. Либерализация, жекешелендіру және тұрақтандыру – Вашингтон консенсусының өткел кезеңдегі экономикалар үшін үштік стратегиясы. 1944 жылғы Бреттон Вудс конференциясы Халықаралық валюта қорын (ХВҚ) және Дүниежүзілік банкті құруды ұсынды, сондай-ақ Халықаралық сауда ұйымын (ХСҰ) құруды ұсынды. ХВҚ мен Дүниежүзілік банк 1946 жылы құрылғанмен, ХСҰ туралы ұсыныс іске аспады. Оның орнына 1948 жылы Тарифтер мен сауда жөніндегі келісім (ГАТТ) құрылды, ол аз амбициялы институт болды. ГАТТ-тың басты мақсаты – сауданы либерализациялау арқылы халықаралық сауданы кеңейту, осылайша жан-жақты экономикалық өркендеуге қол жеткізу. ГАТТ 1947 жылы қол қойылды, 1948 жылы күшіне енді және 1994 жылға дейін сақталды. 1995 жылы оның орнына Дүниежүзілік сауда ұйымы құрылды. Түпнұсқа ГАТТ мәтіні (ГАТТ 1947) ДСҰ аясында әлі де қолданыста. Осылайша либерализация дүниеге келді. Гибридтік либерализация деген де ұғым бар. Мысалы, Ганада какао өнімдерін бәсекелес жеке компанияларға сатуға болады, бірақ оны сатудың ең төменгі бағасы белгіленген және барлық экспорт мемлекет тарапынан бақыланады. Либерализация терминінің бастауы либерализм саяси идеологиясында, ол 19 ғасырдың басында қалыптасты.

Economic liberalization refers to the reduction or elimination of government regulations or restrictions on private business and trade. It is usually promoted by advocates of free markets and free trade, whose ideology is also called economic liberalism. Economic liberalization also often involves reductions of taxes, social security, and unemployment benefits. Economic liberalization is often associated with privatization, which is the process of transferring ownership or outsourcing of a business, enterprise, agency, public service or public property from the public sector to the private sector. For example, the European Union has liberalized gas and electricity markets, instituting a competitive system. Some leading European energy companies such as France's EDF and Sweden's Vattenfall remain partially or completely in government ownership. Liberalized and privatized public services may be dominated by big companies, particularly in sectors with high capital, water, gas, or electricity costs. In some cases they may remain legal monopolies, at least for some segments of the market like consumers. Liberalization, privatization and stabilization are the Washington Consensus's trinity strategy for economies in transition. The Bretton Woods Conference of 1944, which recommended the establishment of International Monetary Fund (IMF) and the World Bank, had also recommended the establishment of an International Trade Organization (ITO). Although, the IMF and the World Bank were established in 1946, the proposal for ITO did not materialize. Instead, the General Agreement on Tariff and Trade (GATT), a less ambitious institution, was formed in 1948. The primary objective of GATT is to expand international trade by liberalizing trade so as to bring about all round economic prosperity. GATT was signed in 1947, came into effect in 1948 and lasted until 1994. It was replaced by the World Trade Organization in 1995. The original GATT text (GATT 1947) is still in effect under the WTO framework. Thus liberalization was born. There is also a concept of hybrid liberalization. For instance, in Ghana, cocoa crops can be sold to competing private companies, but there is a minimum price for which it can be sold and all exports are controlled by the state. The term liberalization has its origin in the political ideology liberalism, which took form by the early 19th century.

Әлеуметтік саясат пен үкіметте

Әлеуметтік саясатта либерализация белгілі бір амалдарды немесе қызметтерді шектеуші заңдардың жеңілдетілуін білдіруі мүмкін, мысалы, ажырасу, аборт немесе психоактивті заттар. Азаматтық құқықтарға қатысты болса, ол гомосексуализмге, жеке меншікке тиесілі қару-жараққа немесе басқа да заттарға, бір жынысты некеге, түрлі нәсілдік некеге немесе түрлі діндік некеге тыйым салатын заңдарды жоюға байланысты болуы мүмкін. Либерализация мен демократияландыру арасында нақты айырмашылық бар. Либерализация демократияландырусыз да жүзеге асуы мүмкін және нақты бір мәселеге қатысты саясат пен әлеуметтік өзгерістердің жиынтығымен айналысады, мысалы, мемлекеттік мүлікті жеке сатып алуға либерализациялау. Демократияландыру саяси жағынан арнайы; ол либерализациядан туындауы мүмкін, бірақ үкіметтік либерализацияның кең ауқымында жұмыс істейді.