Кіріспе

Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting) - американдық философ Дэниел Деннеттің 1984 жылы жарық көрген кітабы. Кітапта Деннет еркін ерік және детерминизм мәселелерін философиялық тұрғыдан қарастырады. 1983 жылы Деннет Оксфорд университетінде еркін ерік тақырыбында Джон Локк лекцияларын оқыды. 1984 жылы осы идеялар "Кеуін бөлмесі: қажетті еркін ерік түрлері" атты кітапта жарияланды. Бұл кітапта Дэниел Деннет адамдардың еркін ерікке ие болуінің мәнін зерттейді. "Кеуін бөлмесі" деген атау мына сұраққа жауап іздеуге арналған: "Біз нақты іс-қимыл еркіндігі жоқ, детерминистік машиналармыз ба, әлде мінез-құлқымызда таңдау жасауға мүмкіндік беретін белгілі бір еркіндікке иеміз бе?".

Детерминизм адамды жануармен теңемейді

Деннеттің "Күніш бөлмесі" кітабындағы басты міндеті – адамдардың биологиялық тіршілік иесі ретінде қандай екенін және олардың ерік бостандығы мәселесін неге маңызды деп санайтынын нақты сипаттау. Адамның не екені және ерік бостандығы олар үшін неліктен маңызды екені туралы талқылағанда, Деннет эволюциялық перспективаны пайдаланады. Деннет Sphex қопарылының механикалық мінез-құлқын сипаттайды. Бұл жәндік жұмыртқа салуға дайындық кезінде генетикалық бағдарламаланған бірнеше қадамды орындайды. Егер тәжірибеші осы қадамдардың бірін тоқтатса, қопарылы сол қадамды қайтадан орындайды. Құйрыққоңыз сияқты жануар үшін, осы бір мінез-құлқты қайталау процесі шексіз жалғасуы мүмкін, ал қопарылы не болып жатқанын байқамайды. Бұл – адамдардың болдырмауға тиіс, ойсыз, алдын ала белгіленген мінез-құлық. Адамдар бір сәтсіз әрекетті қайта-қайта жасау мүмкіндігінен бас тартып, ерік күшімен басқаша әрекет ете алады. Мұны адамдардың ерік бостандығы дегенінің операциялық анықтамасы ретінде қарастыруға болады. Деннет адамдар өзінің бекерлікке ұшырамас екендігіне көз жеткізгенше, ерік бостандығы мәселесін жеткілікті қарастырғанын айтады. Деннет осы деңгейдегі талдауға қанағаттанғандарды өмір сүруге шақырады, ал ол өзі ерік бостандығы мәселесінің тереңіне үңіледі. Биологиялық тұрғыдан алғанда, қопарылы мен адамның арасындағы айырмашылық неде? Адам өзінің қоршаған ортасымен өзара әрекеттесу арқылы жағдайдың ішкі ой-шағылыс моделін құра алады және тиімді мінез-құлық стратегиясын таба алады. Қопарылының миы кішкентай, генетикалық бағдарламасы басқаша болғандықтан, ол қоршаған ортадан үйренбейді, керісінше, оның генетикалық бағдарламасымен қатаң анықталған, ұдайы және пайдасыз мінез-құлық циклына түсіп қалады. Деннеттің айтуынша, адамдардың күрделі миы бар жануарлар ретінде шындықты модельдеуге және бірнеше мүмкін мінез-құлықтардың арасынан таңдау жасау қабілетіне ие болуы – осының өзі ерік бостандығын білдіреді.

Детерминизм де, индетерминизм де ерік бостандығын жоққа шығарады

Еркін ерік туралы терең философиялық мәселені парадокс ретінде қарастыруға болады. Бір жағынан, баршамызға еркіндік сезімі, таңдауға болатын көптеген мінез-құлық мүмкіндіктері бар сияқты. Екінші жағынан, қазіргі биология адамдарды, осыптардағыдай бірдей биологиялық принциптерге бағынатын процестердің нәтижесі ретінде зерттейді. Еркіндік сезімімізді механикалық әлемнің механикалық бөлігі болу мүмкіндігімен қалай үйлестіруге болады? Детерминизм туралы не айтуға болады? Егер адам бірнеше мүмкін мінез-құлықтың арасынан таңдайды десек, бұл шын мәнінде таңдау ма, әлде тек таңдау бар сияқты көріне ме? Адамдардың күрделі миларының әрекеті арқасында осыптардан гөрі жақсырақ мінез-құлықтары болуы мүмкін бе, бірақ осы мінез-құлықты орындағанда да толығымен механикалық болып қала бере ме? Деннет детерминизмнің анықтамасын бірінші бетте келтіреді: Барлық физикалық құбылыстар барлық алдыңғы құбылыстардың жиынтығымен туындайды немесе анықталады. Бұл анықтама көптеген адамдардың ойында туындайтын маңызды сұрақтан қашып сияқты: егер ғаламды бір уақыттан бастап қайта-қайта қайталап көрсек, болашақ әрқашан бірдей болар ма? Бұл экспериментті жүргізу мүмкін болмағандықтан, бұл сұрақ философиядағы ұзақ жылдардан бері талқыланып келе жатқан мәселе, ал физиктер осы сұраққа жауап табу үшін басқа эксперименттердің нәтижелерін әртүрлі жолдармен түсіндіруге тырысады. Қазіргі заманғы физикаға бағытталған философтар кейде көптеген әлемдердің түсіндірмесі арқылы еркін ерік мәселесіне жауап беруге тырысады, онда кванттық белгісіздік пайда болған сайын әр мүмкіндік іске асады және жаңа әлемдер пайда болады. 1920 жылдан бері физиктер кванттық белгісіздіктің еркін ерікті түсіндіре алатынына өздерін көндіруге тырысып келеді. Деннет бұл идеяның бекерлік екенін айтады. Ол кванттық деңгейдегі оқиғалардың кездейсоқ шешімдері қалайша адамдарға өз мінез-құлқына бақылау жасауға мүмкіндік береді деп сұрайды.

Белгісіздік ерік бостандығы мәселесін шешпейді

Деннеттің "Керек бөлме" (1984) еңбегі жарық көргеннен бері кейбір ғалымдар осы сұраққа жауап беру үшін мидың мінез-құлықты таңдауды жасау үшін кванттық белгісіздікті бақылап тұратын құрылғы екенін ұсынады. Деннет болса, детерминизмнің түрмесінен шығу арқылы еркіндікті қорғауға жасалған мұндай әрекеттердің бекер екенін айтады.

Бақылау - "қажеттілікке лайық" бостандық түрі

Деннет ерік бостандығының көптеген түрлерін талқылайды (1984). Көптеген философтар детерминизм мен ерік бостандығының үйлесімсіз екенін айтады. Физиктер мидың кванттық белгісіздікті пайдаланып, біздің пайдамызға орай ғаламды өзгертетін немесе көп ғалам болған жағдайда, мүмкін болатын ғаламдардың арасынан таңдау жасайтын ерік бостандығының түрін құруға тырысып жатыр. Деннет бізге кез келген сәтте бірнеше амал жасау мүмкіндігі бермесе де, онымен толық қанағаттана алатын ерік бостандығының басқа түрі бар екенін ұсынады. Деннет бір уақытта детерминизм мен ерік бостандығын қабылдай алады. Қалай?

Біз ерік бостандығына иеміз

Деннеттің біздің еркін ерікке ие екендігіміз туралы ойы ақыры кітаптың соңғы тарауында нақты айтылады: белсенді агенттер болу қабілеті, қоршаған ортаға рационалды, пайдалы әрекеттермен жауап беретін биологиялық механизмдер. Деннет кітап бойында еркін ерік тұжырымынан мінез-құлық таңдауының идеясын бірте-бірте жойды. Егер бізде беймәлім таңдау болмаса, қалайша еркін ерік болуы мүмкін? Деннет либертариандық таңдауға қарағанда бақылауды маңыздырақ деп санайды. Егер біздің гипотетикалық механикалық миымыз мінез-құлығымызды бақылап, біз үшін жақсы мінез-құлықтарды жасаса, онда бізге мұндай таңдаудың қажеті бар ма? Мінез-құлық таңдауының иллюзиясы нақты таңдаудан кем бе? Бір уақытта бірнеше әрекетті орындау мүмкіндігіне ие екендігіміз туралы сезіміміз, шын мәнінде, тек қана иллюзия ма? Деннет таңдаудың жалпы мағынада бар екенін дәлелдейді: біз шешімдерімізді жағдайға байланысты жасағандықтан, жағдай нақтырақ бола келе біз таңдауларымызды шектейміз. Ең нақты жағдайларда (нақты оқиғаларда) ол бізге тек бір ғана нұсқа қалады деп санайды. "Осы тұрақтылық пен хаостың арасындағы қарама-қайшылық әлемді тұрақты және маңызды ерекшеліктерге, сондай-ақ біз статистикалық немесе ықтималдық тұрғысынан қарауымыз керек нәрселерге бөлуіміздің негізі болып табылады. Әлемнің осы бөлінісі тек біздің бөлінісіміз ғана емес, мысалы, Табиғат анамыздың да бөлінісі. Өйткені Табиғат анасы осы жәндіктердің (бір кезде, бір жерде) жәндіктерді жейтін құстармен кездесуі мүмкін екенін біледі (немесе білуі мүмкін), оларды сақтау үшін кейбір механизмдермен жабдықтаған жөн. Бұл оларға белгілі бір күш сыйлайды, ол (жалпы алғанда) жақсы қызмет етеді."

Фатализм - бұл апат

Соңғы бір мәселе: егер адамдардың нақты мінез-құлық таңдаулары болмаса, неге фатализмге түсіп қалмау керек? Тағы да, Деннеттің аргументі – бізде мінез-құлықты таңдау мүмкіндігі болмауы мүмкін, бірақ біз мінез-құлқымызды бақылай аламыз. Деннет бізден әлемге қарап, өз еркімізден еркін жандарды елестете аламыз ба деп сұрайды. Деннет үшін бұл сұраққа жауап: "Жоқ, шынымен жоқ". "Эльбо Румда" (Elbow Room) ол адамдардың бостандық таңдау мүмкіндігі бар екенін дәлелдеуге жасаған барлық тырашақтың неге сәтсіз аяқталғанын және, ең соңында, олардың маңызды емес екенін түсіндіруге тырысады. Адам ретінде біз өз мінез-құлқымызды ғаламдағы кез келген нәрсе сияқты бақылай аламыз. Адам ретінде біз жақсы мінез-құлықты қалыптастыруға ең жақсы мүмкіндікке иеміз. Бізде бар нәрсеге қанағат етуіміз керек және бостандыққа ие болмауымызға қынжылмауымыз керек. "Эльбо Рум" туралы кейбір сын-ескертпелер еркін ерік туралы біздің сезімімізге байланысты. Кейбіреулер Деннеттің теориясы неге біз мінез-құлықты таңдауды соншалықты қатты сезінеміз деген мәселені толыққанды шешпейді дейді. Бұл сұраққа бір жауап – қоғамда үйлесімді өмір сүру үшін жеке тұлғаларды таңдау арқылы қалыптастырудың нәтижесі. Бірақ осы мақсатқа жету үшін ерікті болудың қажеті жоқ. Тағы бір жауап – бұл бізге (миымызға) біз бір нәрсе істеп жатырмыз ба, әлде біреу бізге бір нәрсе істеп жатыр ма (мысалы, қолды қозғалту) екенін хабарлайды. Бірақ, тағы да айтайын, мұндай айырмашылықты жасау үшін ерікті болудың қажеті жоқ. Бұл сұраққа соңғы жауап – мінез-құлықты таңдау сезіміміз эволюциямен мұқият таңдалған. Адамның еркін ерікке ие болу және мүмкін болатын мінез-құлықтардың арасынан таңдау мүмкіндігіне ие екенін сезінуінің жақсы дамыған қабілеті өмір сүру үшін маңызды құндылыққа ие. Егер адамдар басқа мінез-құлықты жоспарлау және таңдаған мінез-құлықтарын орындауға сенбейтін болса, олар фаталистік көзқарасқа ие болып, өмір сүру үшін күресуді тоқтатады. Деннеттің пікірінше, еркін ерікке сену – еркін ерікке ие болудың қажетті шарты. Болашақты жоспарлау және болашақтағы әрекеттер туралы ойлағанда, біз биологиялық тұрғыдан қымбат ресурстарды (ми қуатын) көп мөлшерде қолданамыз. Эволюция бізді жоспарлаудың барлық күш-жігеріміздің нәтижесін беретініне, біз не істеймізді өзіміз бақылай алатынымызға сезінуге баптады. Егер миымыздың шындықты модельдеуге, болашақты болжауға және жақсы нәтижелерге қол жеткізуге тырысуы мен өзімізді сезіну және ерік-жігеріміз арасындағы байланыс үзілсе, онда фатализм мен өзін-өзі жоюға бейім мінез-құлықтар пайда болады. Алайда, егер еркін ерік беретін бақылауға сенбесек те, біздің денелеріміздің мүмкіндіктеріне қарай толыққанды өмір сүруге және нәрселерге жетуге тырысуға кедергі келтірмейтініне сенсек, дәл сол нәтижеге қол жеткізіледі. Басқаша айтқанда, өзімізді толыққанды жүзеге асыру үшін еркін ерік сезіміне ие болудың қажеті жоқ. Ол сондай-ақ біздің өмір сүруге байланысты әрекеттерде еркін әрекет етпейтінімізді, бірақ өмір сүруге байланысты емес жағдайларда еркін ерікке ие екенімізді түсіндірмейді.