Кіріспе

Қоғамдық театр – белгілі бір қауымдастыққа байланысты қойылатын кез келген театрлық өнер. Оған қауымның өзі жасаған, қауымпен бірлесіп жасаған және қауым үшін жасалған театрлар кіреді. Бұл қауымның ғана күшімен, сыртқы көмексіз қойылған өнім болуы мүмкін, немесе қауым мүшелері мен кәсіби театр әртістерінің бірлескен еңбегі, немесе белгілі бір қауымға арналған, толығымен кәсіби мамандардың қойылымы болуы да мүмкін. Қоғамдық театрлардың мөлшері жеке адамдар басқаратын шағын топтардан бастап, өздерінің жақсы жабдықталған ғимараттары бар үлкен, тұрақты ұйымдарға дейін жетеді. Көптеген қоғамдық театрлар табысты, коммерциялық емес кәсіпорындар болып табылады, олардың көптеген белсенді мүшелері мен штаттық қызметкерлері бар. Қоғамдық театр көбінесе алдын ала жоспарланып дайындалады және карнавал, цирк, шерулер сияқты танымал театрлық формаларды, сондай-ақ коммерциялық театрдың өнер көрсету тәсілдерін пайдалана алады. Осы театр түрі қауымдастықтың ықпалына байланысты үнемі өзгеріп, дамиды; көркемдік процеске қауымдастықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайының әсері зор болуы мүмкін. Қоғамдық театр өз қауымдастығымен және оның мүшелерімен тығыз байланысқа ие болғандықтан, оның алдында белгілі бір міндеттер тұрады. Қоғамдық театр қауымдастықтың әлеуметтік капиталын арттыруға үлес қосады, себебі ол қатысушылардың – өндірушілердің немесе көрермендердің – дағдыларын, қауымдық рухын және көркемдік сезімталдығын дамытады. Ол әлеуметтік даму құралы ретінде қолданылады, гендерлік теңдік, адам құқықтары, қоршаған орта және демократия сияқты идеяларды насихаттайды. Қатысушылар мәселелерді анықтап, оларды шешудің жолдарын талқылай алады. Мұндай қойылымдар көбінесе дәстүрлі театр ғимараттарында емес, ашық орындарда, дәстүрлі жиналатын жерлерде, мектептерде, түрмелерде немесе басқа да мекемелерде қойылады, көрермендерді шақырып, спонтанды жағдай тудырады.

Латын Америкасында

Антонио Грамшидің мәдениет туралы түсіндіруінен шабыттанған көрнекті театр режиссері Аугусто Боал Латын Америкасындағы халық театрын дамыту барысында "Қысылғандар театры" деп аталатын бірнеше техниканы жасады.

Ұлыбританияда

Ұлыбританияда "қауымдық театр" термині кейде кәсіби театр өнерпаздарының белгілі бір қауымдармен бірлесіп немесе олар үшін жасаған театрларын, кәсіби емес адамдардың толығымен жасаған театрларынан ажырату үшін қолданылады, бұл әдетте "әуесқой театр" немесе "әуесқой драма" деп аталады. Атақты өкілдеріне Джоан Литтлвуд және оның Театр шеберханасы, Джон Макграт пен Элизабет МакЛеннан және олардың 7:84 компаниясы, Welfare State International, сондай-ақ Колвей театр трестінің негізін қалаушы, қазір Клэк театры деп белгілі және Ұлыбританиялық режиссер Джон Орам басқаратын Энн Джелликоу жатады.

Нидерландыда

Нидерландыдағы қоғамдық театр кәсіби радикалды халық театрларынан немесе білім беру театры қозғалысының дамуынан туындады. Нидерландыдағы білім беру театры үшін бастапқыда құрылып, кейіннен қоғамдық театрға айналған ең ірі театр – Stut театры. Бұл театр идеясын 1977 жылы Жос Бурс және Марлис Хаутваст бастады. Олар Stut театрында алғашқы пьесаларын қоя бастағанда, осы қауымдық театрдың білім беру театрынан толығымен өзгеше екенін байқады.

АҚШ-та

АҚШ-тағы қоғамдық театр 1912 жылы кең таралған Виктория дәуірінің мелодрамалық театрлық қойылымдарына қарсылық ретінде пайда болған «Кішкентай театр» қозғалысының нәтижесі болды. Дегенмен, Нью-Йорк штатының Пултнивилл қаласындағы Гейтс-холл ең көне қоғамдық театр болып табылады және ол 19 ғасырдан бері жұмыс істеп, 1867 жылдан бастап әр жыл сайын әуесқойлардың қойылымдарын ұсынады. Америка қоғамдық театрлар қауымдастығы АҚШ-тағы, оның аумақтарындағы қоғамдық театрларды, сондай-ақ теңіздегі АҚШ әскери қызметкерлерімен байланысты театрлық ұйымдарды білдіреді.

Канадада

Канадада қауымдастық актерлері деп аталатын әуесқой театр топтарының кең желісі бар, олардың көптегені, Онтариодағыдай, провинциялық қауымдастықтарға мүше, онда көптеген компаниялар Канада Театрлары Қауымдастығының (ACT CO) құрамына кіреді. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында Канадада пайда болған және ұлттық сипатқа ие болған баламалы театр қозғалысы, жергілікті қауымдастықтар мен тарихқа бағытталған бірқатар кәсіби театр ұжымдарын құрды. Theatre Passe Muraille ансамбльдік актерлерді ауылдық аймақтарға жергілікті әңгімелерді, әндерді, акценттерді және тұрмыс салтын жазу үшін жіберді. Олардың ұжымдық шығармашылықты пайдалануы шабыт көзіне айналып, бүкіл Канадаға тарады. Passe Muraille Кодконың тұңғыш қойылымын ұйымдастырды, олар өз шоуларында Ньюфаундленд мәдениетінің жеке тәжірибесін пайдаланды. 1980 жылдары «Халық театры» компанияларының қарқынды өркендеуі байқалды, мысалы Headlines Theatre (Ванкувер), Company of Sirens (Торонто) және Манитобаның «Халық театры» альянсы (Виннипег). Бұл компаниялар агитпроп, партизандық театр, Брехттің эпикалық театр әдістері және Аугусто Боалдың «Қысылғандар театры» сияқты саяси театр тәсілдерін қолданып, театры халыққа жеткізіп, нақты қауымдастықтар үшін қойылымдар жасады. Mixed Theatre Company (Торонто) және Альберта штатының Каномор қаласындағы Stage Left Productions сияқты екінші буын компаниялары осы тәжірибені бүгінгі күнге дейін жалғастыруда. Брехттік және Форум театры әдістерін пайдалана отырып, «көрінбейтінді көзге көрсетуді» мақсат ететін Stage Left ұзақ жылдар бойы «әр алуан суретшілер мен өзгерістердің катализаторларынан» құралған халықтық қозғалыс ретінде танымал. Олардың қызметі әділеттілік пен әртүрлілікті насихаттайды, әлі де шеттетілген суретшілер мен қауымдастық топтарына қолдау көрсетеді және саяси өнердің радикалдық формаларын жасайды.

Австралия мен Жаңа Зеландияда

Батыс Австралияда көптеген қоғамдық театр ұйымдары бірігіп, Тәуелсіз театр қауымдастығын құрған. Оңтүстік Кентербери драма лигасы – Жаңа Зеландияның Тимару қаласындағы қоғамдық театр.

Ғибадатханалар мен қоғамдық театрлар

Діни қауымдар көбінесе театрлық қойылымдарды қолдайды, олар жастарға немесе ересектерге арналған болсын. Рождестволық қойылым – қазіргі заманғы шіркеу театрының негізгі бөлігі. Көптеген шіркеулерде шіркеу ішінде қойылым қоюдан басқа, қойылымдар өткізуге арналған залдары да бар. XIX ғасырда Еуропа мен Солтүстік Америка христиандары көбінесе шіркеу залдарында немесе басқа жалға алынған жерлерде пьесалар қойды, ал түскен табысты қайырымдылыққа жұмсады.

Коммунизм және пролетариаттық қоғамдық театр

Кеңес бастамалары, мысалы, Петроград Полипросветі мен Орталық агитациялық студия 1920 жылдары марксистік құндылықтар мен капитализмге қарсы ағарту туралы әңгімелерді жеткізу мақсатында педагогикалық жоба ретінде импровизациялық театрды қолданды. 1923 жылы Коммунистік партияның XII съезі пролетариат өмірін жақсарту үшін олардың жұмысын қолдауға қатысты шешім қабылдады. Осы өнерпаздар дәстүрлі театр формаларын жобамай, өздерін белсенділер деп атады.