Кіріспе

USS Delaware (BB 28) – АҚШ Әскери-теңіз күштерінің дредноут-кері кемесі, өз класының бас кемесі. 1907 жылдың қараша айында «Ньюпорт Ньюс» кеме құрылыс зауытында салынып, 1909 жылдың қаңтарында суға түсіріліп, 1910 жылдың сәуір айында құрастырылуы аяқталды. Бірінші штаттың атымен аталған алтыншы кеме, «Делавэр» орта сызықта орналасқан он қарудан тұратын негізгі артиллериямен жабдықталған, құрылысы аяқталған кезде ол әлемдегі ең қуатты соғыс кемесі болды. Бұл сондай-ақ, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің 24 сағат бойы толық жылдамдықпен үздіріссіз жүзе алатын алғашқы линкоры болды. «Делавэр» өзінің қызметінің бар кезеңінде Атлантика флотында қызмет етті. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол 6-шы шайқас эскадрильясының құрамында Ұлыбританияның Ұлы флотын күшейту үшін Ұлыбританияға барды. Алайда, соғыс кезінде ол ешқандай әрекетке қатыспады, себебі британдықтар мен немістер өзара тікелей қақтығысудан бас тартқан. Соғыс аяқталғаннан кейін ол флоттық маневрлер, курсанттар круиздері және шетелдік порттарға жақсы ниетпен сапарлар жасау сияқты бейбіт уақыттағы міндеттерін жалғастырды. Вашингтон теңіз келісімінің шарттарына сәйкес, «Делавэр» 1924 жылы жаңа «Колорадо» линкоры құрастырылып біткенге дейін сақталды, содан кейін келісімге сәйкес металл тескілеріне жіберілді.

Дизайн

Делавэр класындағы екі линкор британдық линкорға жауап ретінде тапсырылды, ол қызметке түскен алғашқы, толығымен үлкен калибрлі қарулармен жабдықталған кеме болды. Американың бұрынғы "Дредноут" кемелері, HMS Dreadnought туралы толық мәліметтер белгілі болмаған кезде жобаланған еді. Әскери-теңіз күштері Dreadnought-тің "Оңтүстік Каролинадан" басымдылығына қарсы тұру үшін тағы бір жұп линкор салу қажет деп шешті, сондықтан контр-адмирал Вашингтон Л. Капс Dreadnought-тің он қаруын теңестіретін қосымша негізгі батареялық қару мұнарасы бар кеме жобасын дайындады. Бірақ Dreadnought-тан айырмашылығы, Делавэрдің он қаруының барлығы бір жаққа атуға қабілетті болды. Құрылыс кезінде Делавэр әлемдегі ең үлкен және ең қуатты соғыс кемесі болды. Делавэрдің жалпы ұзындығы 157,89 метр, ені 25,91 метр, сусыру тереңдігі 8,23 метрді құрады. Оның жобаланған суыру салмағы ал эми толық жүктелгенде болды. Кеменің мұртында алдыңғы бөлігі дөңгелектелген ерте үлгісі болды. Оның экипажы 933 офицер мен матростан тұрды. Кеме екі валмен тік, үш буынды кеңейтілген қозғалтқыштармен жабдықталған, қуаты болды және он төрт көмірмен жұмыс істейтін Babcock & Wilcox қазандықтарымен жабдықталған, ең жоғары жылдамдығы болды. Кеменің круиздік қашықтығы жылдамдығымен болды. Сонымен қатар, Делавэрдің қозғалтқыш подшипниктері майлау жүйесімен жабдықталғандықтан, ол американдық линкорлардың алғашқысы болып, қозғалтқышты жөндеу қажеттілігі болмай, 24 сағат бойы толық жылдамдықпен жүзе алатын болды. Кемеде орталық сызықта бес Mark 7 егіз қару мұнарасында орналасқан он 12 дюймдік/45 калибрлі Mark 5 қаруларынан тұратын негізгі батарея болды, олардың екеуі алдыңғы бөлікте бір-біріне бағытталған жұпқа орналастырылған. Қалған үш мұнара суперқұрылыстың арт жағына орналастырылды. Екінші батарея 14 /50 калибрлі Mark 6 қаруларынан тұрды, олар корпус жанындағы казематтарда орналасқан Mark 9 және Mark 12 пьедесталдарына орнатылған. Сол кездегі капиталдық кемелерге тән болғандай, ол корпусының жанында суға батырылған екі торпедалық түтіктерді алып жүрді. Делавэрдің негізгі броньды белдеуі қалыңдығында, ал броньды палубасы қалыңдығында болды. Қару мұнараларының алдыңғы беті қалыңдығында, ал басқару мұнарасының қабырғалары қалыңдығында болды.

Қызмет тарихы

Делавэрді «Ньюпорт Ньюс Шипбилдинг» салған. Ол 1907 жылдың 11 қарашасында жарыққа келді және 1909 жылдың 6 қаңтарында суға жіберілді. Жабдықтау жұмыстары аяқталғаннан кейін, кеме 1910 жылдың 4 сәуірінде АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қабылданып алынды. 3 қазанда ол Делавэр штатының Уилмингтон қаласына барып, осы штаттан күміс сервиз жиынтығын алды. Кейін 9 қазанда Хэмптон Роудсқа оралды және 1 қарашада Атлантика флотының бірінші дивизионына қосылғанға дейін сонда болды. Ол дивизияның қалған бөлігімен бірге Англия мен Францияға сапар шекті, ал 1911 жылдың қаңтарында Куба жағалауында маневрлер жасады. 17 қаңтарда «Делавэрде» қазанның жарылуы салдарынан сегіз адам қаза тауып, тағы біреуі ауыр күйік шақты. 31 қаңтарда кеме Чилидің АҚШ-тағы елшісі Дон Анибал Крустың мәйітін Чилиге жеткізді. Ол Бразилиядағы Рио-де-Жанейро арқылы, Оңтүстік Американың төңірегінен айналып, Чилидегі Пунта-Аренасқа жетті. 5 мамырда Нью-Йоркке оралды, содан кейін 4 маусымда король Георг V-нің тәж кию рәсіміне қатысу үшін Портсмутқа аттанды. Келесі бес жыл бойы «Делавэр» Атлантика флотындағы флот және эскадрилья маневрлеріне, артиллериялық оқуларына және торпедалық жаттығуларына қатысты. Жаз айларында Теңіз академиясының мичмандары үшін оқу круиздерін жүргізді. 1912 жылдың 14 қазанында президент Уильям Говард Тафт пен Әскери-теңіз күштерінің хатшысы Джордж фон Ленгерке Мейердің қатысуымен өткен Әскери-теңіз парадында болды. 1913 жылы «Вайоминг» және «Юта» соғыс кемелерімен бірге Франциядағы Вильфранш қаласына достық сапар жасады. Мексика революциясы кезінде Мексикадағы Веракрус қаласында американдық азаматтарды қорғау мақсатында Мексикаға интервенция жасады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Американың 1917 жылы 6 сәуірде Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқаннан кейін, «Делавэр» кемесі Кариб теңізіндегі флоттық жаттығулардан соң «Хэмптон Роудс» портына оралды. Ол жерде Атлант мұхиты флотының соғысқа дайындалуына бағынып, жаңа қарулы күзетшілер экипажы мен машина бөлімінің қызметкерлерін даярлады. 1917 жылы 25 қарашада «Делавэр» кемесі 9-шы линкор дивизиясының қалған бөлігімен бірге Солтүстік теңіздегі Ұлыбритания флотын күшейту үшін Ұлыбританияға аттанды. «Скапа-Флоу» портына жеткен соң, дивизия 6-шы шайқас эскадрильясы ретінде Ұлыбритания флотына қосылды. 6-шы шайқас эскадрильясының міндеті – Ұлыбритания флотының «жылдам қанаты» болып қызмет ету еді. 14 желтоқсанда «Делавэр» кемесі одақтас флотының үйлесімділігін жаттығу үшін өткізілген бірлескен ағылшын-американдық маневрлеріне қатысты. 1917 жылдың соңында немістер Скандинавияға бағытталған британдық конвойларын шабуылдау үшін су үстіндегі шабуылдаушы кемелерді пайдалана бастады. Бұл британдықтарды конвойларды сүйемелдеу үшін Ұлыбритания флотынан эскадрильяларды жіберуге мәжбүр етті. 1918 жылы 6 ақпанда 6-шы шайқас эскадрильясы мен сегіз британдық эсминец саудалық кемелерден құралған конвойді Норвегияға дейін сүйемелдеді. 8-і күні «Ставангер» маңында келе жатқанда, «Делавэр» кемесіне екі рет неміс суасты қайығы шабуыл жасады, бірақ шапшаң қимылдардың арқасында кеме зардапсыз қалып, құтыла алды. Эскадрилья 10 ақпанда «Скапа-Флоу» портына оралды, ал «Делавэр» кемесі наурыз және сәуір айларында тағы екі конвойді сүйемелдеді. 22-24 сәуірде неміс әскери-теңіз флоты конвойлардың бірін тоқтату және сүйемелдеуші линкор эскадрильясын жою мақсатымен іс-қимылға шықты. «Делавэр» және Ұлыбритания флотының қалған бөлігі 24 сәуірде «Скапа-Флоу» портынан немістерді ұстап алуға бағытталды, бірақ неміс әскери-теңіз флоты операцияны тоқтатып, портқа қайтып келді. 30 маусымнан бастап 6-шы шайқас эскадрильясы мен британдық эсминецтер дивизиясы Солтүстік теңізіне мина орнатумен айналысқан американдық мина тасушылар тобын қамтамасыз етті, бұл жұмыс 2 шілдеге дейін жалғасты. Георг V патшасы «Розит» портында «Делавэр» кемесін қоса алғанда, Ұлыбритания флотын тексерді. Содан кейін «Делавэр» кемесінің орнын «Арканзас» линкоры басты. «Делавэр» Атлант мұхитын кесіп өтіп, 12 тамызда «Хэмптон Роудс» портына жетті.

Соғыстан кейінгі

Делавэр 1918 жылдың 12 қарашасына дейін Йорк өзенінде болды, Германиямен жасалған бітім шарты қол қойылғаннан кейін, ол Бірінші дүниежүзілік соғысты де-факто аяқтады. Содан кейін ол Бостон әскери-теңіз базасына күрделі жөндеуге жіберілді. Делавэр 1919 жылдың 11 наурызында Куба жағалауындағы оқу маневрлері үшін қайтадан флотқа қосылды. Ол 14 сәуірде дивизиясымен бірге Нью-Йоркке оралды, онда қосымша дивизиялық, эскадрильялық және флоттық жаттығулар өтті. 1921 жылдың 28 сәуірінде Хэмптон-Роудста тағы бір теңіз парадына қатысты. 1922 жылдың 5 маусымынан 31 тамызына дейін Делавэр Кариб теңізіндегі түрлі порттарға, сондай-ақ Нова-Скотияның Галифакс портына курсанттармен оқу круизін жүзеге асырды. Ол 9 шілдеден 29 тамызға дейін Еуропаға тағы бір круиз жасады, Копенгаген, Гринок, Кадис және Гибралтар қалаларын аралады. Соғыс аяқталғаннан кейін АҚШ, Ұлыбритания және Жапония ірі кеме құрылысы бағдарламаларын іске қосты. Үш ел де жаңа қарулану жарысының пайдалы болмайтынына келісті, сондықтан қару-жарақ шектеулерін талқылау үшін Вашингтон теңіз конференциясын өткізді, нәтижесінде 1922 жылдың ақпанында Вашингтон теңіз шарты қол қойылды. Шартының II-бабына сәйкес, "Делавэр" және оның "Солтүстік Дакота" бауырласы, құрылысы аяқталып, жаңа "Колорадо" және "Батыс Вирджиния" соғыс кемелері флотқа қосылғаннан кейін, жаратылуға тиіс еді. 1923 жылдың 30 тамызында "Делавэр" Норфолк теңіз базасындағы құрғақ докқа кірді, экипажы жаңадан іске қосылған "Колорадоға" ауыстырылды және жою процесі басталды. "Делавэр" Бостон теңіз базасына ауыстырылды, 10 қарашада қызметтен босатылды және қарусыздандырылды. 1924 жылдың 5 ақпанында ол сатылып, кейін металл тескілеріне жіберілді.