Кіріспе

Темплирлер орденінің Ұлы Мастері Жак де Моленің Ұлы Мастер ретіндегі мақсаты – орденді реформалау және оны Крест жорықтарының аяқталу кезеңінде Киелі жердегі жағдайға бейімдеу болды. Еуропалықтардың Крест жорықтарына қолдау көрсетуі азайғанда, орденді таратуға және тамплиерлердің байлығын өздеріне қажет етуге тырысқан басқа күштер де жұмыс істеді. Франция королі Филипп IV 1307 жылы Молені және көптеген француз тамплиерлерін тұтқындап, жалған жақсылықтарға мойындауға мәжбүр етті. Моле кейінірек өзінің мойындауынан бас тарқан соң, Филипп 1314 жылдың наурыз айында Париждің Нотр-Дам соборының алдындағы Сене өзеніндегі аралда оны өртеуге бұйрық берді. Ғасырлар бойғы тамплиерлер орденінің күрт аяқталуы және оның соңғы басшысының трагикалық өлімі Молені аңызға айналдырды.

Жастық шақ

Оның ерте жылдары туралы көп мәлімдеме жоқ, бірақ Жак де Молай, мүмкін, Молайда, Жоғарғы Сонада, Бургундия графтығында, сол кезде Отто III басқарған, Киелі Рим империясының бір бөлігінде және қазіргі уақытта Францияның солтүстік-шығысындағы Франш-Конте аймағында дүниеге келген. Ол, көптеген тамплиерлер сияқты, кішкентай немесе орта дәрежелі ақсүйек отбасында туған. 1293 жылдың көктемінде ол Киелі жерді қайта басып алу үшін көбірек қолдау табу мақсатымен Батысқа сапар шеге бастады. Еуропалық көшбасшылармен, мысалы, Папа Бонифаций VIII, Англияның Эдуард I, Арагонның Джеймс I және Неапольдің Карл II сияқтылармен қарым-қатынас орнатып, Молайдың негізгі мақсаты Кипрдің қорғанысын күшейту және тамплиер күштерін қайта құру болды. Саяхаттары барысында ол бірнеше монархтардан Кипрге жабдықтар экспорттауға рұқсат алды, бірақ жаңа крест жорығы үшін нақты уәде ала алмады. Сол кезде тамплиерлерді басқа әскери ордендердің бірі – Госпитальдіктер орденімен біріктіру туралы әңгімелер тарады. Екі орденнің де басшылары мұндай бірігуге қарсы болды, бірақ Папалықтың ықпалы күшейді. Молай өзінің орденінің оңтүстік Францияда, 1293 жылы Монпельеде және 1296 жылы Арльде екі жалпы жиналысын өткізгені белгілі, онда ол реформалар жасауға тырысты. 1296 жылдың күзінде Молай Кипрде Генрих II-нің мүдделеріне қарсы орденін қорғау үшін Кипрге оралды, бұл қақтығыстың тамыры Гиллом де Божо кезінде жатқан еді. 1299 жылдан 1303 жылға дейін Молай мамлюктерге қарсы жаңа шабуылды жоспарлаумен және іске асырумен айналысты. Жоспарда христиандық әскери ордендер, Кипр патшасы, Кипрдің ақсүйектері, Киликия Армениясының күштері және жаңа мүмкін одақтас, Илханат (Парсы) моңғолдары арасындағы әрекеттерді үйлестіру, Мысыр мамлюктеріне қарсы тұру және Сириядағы Тортоса қаласын қайтарып алу көзделген. Ұрпақтар бойы моңғолдар мен еуропалықтар арасында мамлюктерге қарсы франко-моңғолдық одақ құру мүмкіндігі туралы пікір алмасулар болды, бірақ нәтижеге қол жеткізілмеді. Моңғолдар Сирияны өздері басып алуға бірнеше рет тырысты, әр жолы Мысыр мамлюктерімен кері шегінуге мәжбүр болды немесе Моңғол империясындағы азаматтық соғыс салдарынан, солтүстікке қарай Моңғол Алтын Ордасының шабуылынан қорғануға мәжбүр болды. 1299 жылы Илханат Сирияны басып алуға тағы да тырысты, 1299 жылдың желтоқсанында Вади әл-Хазандар шайқасында мамлюктерге қарсы алғашқы сәттілікке қол жеткізді. 1300 жылы Молай және Кипрдің басқа да күштері Мысыр мен Сирия жағалауларында шабуылдар жасаған он алты кемеден тұратын шағын флот құрды. Бұл күштерге Иерусалимнің королі Генрих II, Кипрдің патшасы, оның інісі, Тирдің иесі Амальрик және әскери ордендердің басшылары, сондай-ақ моңғол көшбасшысы Газанның елшісі қатысты. Кемелер 1300 жылдың 20 шілдесінде Фамагустадан шығып, адмирал Бадуин де Пиккинидің басшылығымен Мысыр мен Сирияның жағалауларына шабуыл жасады: Розетта, Александрия, Акра, Тортоса және Мараклия, содан кейін Кипрге қайтып келді. Кипрліктер 1300 жылдың соңында Тортосаға шабуыл жасауға дайындалды, бірлескен күшті Руад аралындағы базаға жіберді, одан материкке шабуылдар жасалды. Мақсат Газанның моңғолдарынан көмек күту үшін тамплиерлердің алғы шебін құру еді, бірақ моңғолдар 1300 жылы пайда болмады. 1301 және 1302 жылдары да осылай болды, ал арал ақыры 1302 жылдың 26 қыркүйегінде Руад қоршауында жоғалды, бұл крестшілердің материкке жақын соңғы бекінісі болды. Руадты жоғалтқаннан кейін Молай шағын алғы күштер тактикасын тастап, жаңа ірі крест жорығына қолдау табуға, сондай-ақ Кипрде тамплиерлердің билігін нығайтуға күшін жұмсады. Генрих II мен оның інісі Амальрик арасында билік күресі басталғанда, тамплиерлер Амальрикті қолдады, ол тажды иеленді және 1306 жылы ағасын елден қуды. Осы уақытта Еуропада тамплиерлерді басқа әскери ордендермен біріктіру керек деген қысым күшейді, мүмкін, барлығын бір патшаның билігіне біріктіру керек, және ол адам Иерусалимді басып алған кезде жаңа патша болуы керек еді.

Францияға саяхат

1305 жылы жаңа сайланған папа Климент V әскери ордендердің басшыларынан жаңа крест жорығы және олардың ордендерін біріктіру туралы пікірлерін сұрады. Молайдан әр мәселе бойынша еске түсірілмелер (меморандум) жазуды сұрады, ол 1306 жылдың жазында осыны істеді. Молай бірігуге қарсы болды, оның орнына әр орденнің міндеттері біршама ерекше болғандықтан, жеке әскери ордендердің болуы күшті жағдайды қамтамасыз етеді деп сенді. Ол сондай-ақ, егер жаңа крест жорығы болса, ол үлкен болуы керек деп ойлады, өйткені бұрынғы шағын әрекеттер тиімді болған жоқ. 1306 жылдың 6 маусымында Темплерлер мен Госпитальерлердің басшыларына осы мәселелерді талқылау үшін Пуатьедегі Папа кеңсесіне келуі ресми түрде бұйрылды. Кездесу күні 1306 жылдың 1 қарашасы – Барлық Әулиелер күні деп белгіленді, бірақ кейін Папаның асқазан-ішек қабынуына шалдыққандықтан кейінге шегерілді. Молай 1306 жылдың 15 қазанында Кипрден кетіп, 1306 жылдың соңында немесе 1307 жылдың басында Францияға келді; алайда, кездесу Папаның ауруына байланысты мамыр айының соңына дейін тағы да кейінге шегерілді. Бұл, мүмкін, Филиптің кеңесшісі Гийом де Ногарет арқылы жасалған улану салдарынан болды. Келесі папаны таңдауға бір жыл кетті, француз Климент V, оған Филиптің еркіне бағыну үшін де қатты қысым көрсетілді. Климент папалық резиденцияны Италиядан Франциядағы Пуатьеге көшірді, онда Филип папалық билік пен Темплерлерге қатысты өзінің үстемдігін одан әрі нығайта берді. Госпитальерлердің үлкен магистрі Фульк де Вильярен Францияға сапарын да кейінге шегерді, өйткені ол Родос аралындағы шайқаста болды. Ол жаздың соңында ғана келді. Содан кейін айыптаулар көбейтілді және процедуралық талаптарға сәйкес 86-дан 127-ге дейінгі баптардың тізіміне айналды, оған орденге жатпайтын дін қызметкерлеріне тыйым салу сияқты бірнеше қосымша айыптаулар енгізілді. Филипп Темплерлерді тұтқындап, олардың мүлкін Патша қазынасына қосуды және Темплер орденіне қарызы болған үлкен сомадан арылуды қалады. 14 қыркүйекте Филипп қауесеттер мен тергеулерден пайдаланып, Темплерлерге қарсы әрекетін бастады, Францияның барлық аймандарына өз агенттеріне 13 қазан күні таңертең барлық Темплерлерді жаппай тұтқындауға бұйрық берді. Молай 12 қазанда Парижде болды, онда ол король Филиптің қарындасы және Валуа графы Карлдың әйелі Екатеринаның қосылуына қатысты. 1307 жылдың 13 қазанында таңертеңгі шабуылда Молай мен Париждің орталық үйінің барлық Темплерлері тұтқындалды. Шинон король сарайында Молайды тағы да кардиналдар сұраққа алды, бірақ бұл жолы патша агенттерінің қатысуымен, және ол 1307 жылы жасаған мәжбүрлі мойындауларына оралды. 1309 жылдың қарашасында Франция Корольдігі үшін Папа комиссиясы өз тыңдауларын бастады, оның барысында Молай тағы да өзінің пікірінен бас тартты, өзінің орденіне қарсы қойылған айыптауларды мойындамайтынын мәлімдеді. Темплерлердің кез келген қарсылығы Филипп бұрынғы мәжбүрлі мойындауларды 54 Темплерді 1310 жылдың 10-12 мамыр аралығында өртеуге үкім ету үшін пайдаланғанда тиімді түрде тоқтатылды. Папа шақырған кеңес 1310 жылы сот процестерінің ұзақтығына байланысты тағы екі жылға кейінге шегерілді, бірақ ақыры 1312 жылы шақырылды. 1312 жылдың 22 наурызында Виен соборында Папа жарлығымен Темплерлер ордені таратылды.

Өлім

Молай Джеффри де Шарнимен бірге өлім жазасына кесілді. Ол Сенедегі Иле де Жавоо аралында өртеліп өлтірілді. Ален Демергер және басқалардың пікірінше, өлім жазасының ең ықтимал күні 1314 жылдың 11 наурызы болды, алайда 1314 жылдың 18 наурызы деп те айтылады. Молайдың өлімі туралы Генри Чарльз Ли былай деп жазады: «Кардиналдар өз міндеттерін 1314 жылдың 18 наурызына дейін орындады. Сонда Нотр-Дам алдындағы эшафодта Жак де Молай, Темплиерлердің Ұлы Мастері, Нормандия Мастері Джеффри де Шарни, Франция Визитаторы Хью де Перауд және Аквитания Мастері Годфруа де Гоннвилл, жеті жылға жуық уақыт түрмеде отырғаннан кейін, кардиналдардың Сенс архиепискобымен және шақырылған басқа да прелаттармен келісімде біріктіріп белгілеген жазаны алу үшін әкелінді. Кінәлілер мойындаған және растаған қылмыстарды ескере отырып, тағайындалған жаза ережеге сәйкес болды – мәңгілік түрме жазасы. Іс аяқталды деп есептелді, бірақ прелаттардың қорқынышы мен жиналған халықтың таңғалуына орай Жак де Молай мен Джеффри де Шарни тұрды. Олар өздеріне тағылған қылмыстар үшін емес, өз өмірлерін сақтап қалу үшін ордендеріне сатқындық жасады деді. Орден таза және қасиетті болды, айыптаулар жалған, ал мойындаулар – өтірік. Кардиналдар оларды Париж превотына тапсырып, осы күтпеген жағдайды талқылау үшін кетті, бірақ олар барлық қиындықтан құтылды. Филип бұл жаңалықты естігенде ашуға булықты. Оның кеңесшілерімен қысқа кеңесу жеткілікті болды. Канон бойынша, қайтадан діннен тайған еретик сотсыз өртелуі керек еді, фактілер мәлім болғандықтан, Папа комиссиясының ресми шешімін күтудің қажеті жоқ еді. Сол күні, күн батқанға дейін, Сенедегі шағын аралда, сарай бағына жақын орналасқан Иль-де-Жюи аралында өлім жазасын орындауға арналған тіктеп орнатылды. Сол жерде де Молай, де Шарни, де Гоннвилл және де Перауд өлімге баяу күйді, кешірім сұрауға барлық ұсыныстан бас тарды және азаптарын сабырмен көтерді, бұл оларға халық арасында шейіт атағын әкелді, ал халық олардың күлін құрметпен жинап, қасиетті реліквия ретінде сақтады». Тарихшыларға жақсы белгілі Франция королі Филипп IV-ке жолданған 1308 жылғы 20 тамыздағы тағы бір Чинон пергаментінде, ерескейлікке мойындаған барлық тамплиерлерге кешірім берілгені және олар «діни сакраменттерге және шіркеу бірлігіне қайта оралды» деп жазылған.

Аңыздар

Темплирлердің күрт тұтқындалуы, жалтақталған жаңылмаулар мен қорқынышты өртеу арқылы болған өлімдер, Орден мен оның соңғы Ұлы Мастері туралы көптеген әңгімелер мен аңыздарға себеп болды.

Қарғысы

Жак де Моле Франция королі Филипп IV-ті және оның ұрпақтарын өлім жазасына кесілген кезде қарғады деген мәлімдеме бар. Алайда, айтылған қарғыс туралы әңгіме басқа тамплиердің және Моленің сөздерінің үйлесімінен құралған сияқты. Өлім жазасын көрген куәгердің айтуынша, Моле қорқыныш танытпаған, сондай-ақ қаза тапқандарға Құдай олардың өлімінен кек алатынын жеткізген. Осы оқиғаның тағы бір нұсқасын замандас хронист Феррето де Виченца айтқан, ол бұл идеяны Климент V-тің алдына келген неаполитандық тамплиерге қатыстырып, оны әділетсіздік үшін айыптаған. Кейін, өлім жазасына кесілмекші болғанда, ол "көктегі тірі және нағыз Құдайға осы зұлым үкімнен" шағымданып, Папаға бір жыл мен бір күн ішінде олар екеуі – Филипп IV және ол, Құдай алдында жасаған қылмыстары үшін жауап беруге міндетті екенін ескерткен. Филипп пен Климент V Моленің өлім жазасынан кейін бір жыл ішінде қайтыс болды; Климент 1314 жылғы 20 сәуірде ұзақ аурудан көз жұмды, ал Филипп аң аулау кезінде инсульттан қайтыс болды. Содан кейін 1314 және 1328 жылдар аралығында Францияның соңғы тікелей Капе патшаларының жылдам ауысуы болды – Филипп IV-тің үш ұлы мен бір немересі. Моле қайтыс болғаннан кейін он төрт жыл өткен соң, 300 жылдық Капе әулеті құлады. Бұл оқиғалар тізбегі Морис Дрюонның 1955-1977 жылдар аралығында жазған "Les Rois maudits" ("Керленген патшалар") тарихи романдар сериясының негізін құрайды, сондай-ақ 1972 және 2005 жылдары екі француз телесериалына бейімделді. Америкалық тарихшы Генри Чарльз Ли былай деп жазды: "Филипптің өлімі тіпті алыс Германияда да тамплиерлерді жойғаны үшін жаза ретінде айтылды, ал Климент өлім төсегінде үш үлкен қылмыс жасағаны үшін өкініштен көз жасын төккенін айтты: Священный Рим императоры Генрих VII-ді улау, сондай-ақ тамплиерлер мен бегиналардың құлдырауына себеп болу".

Фримасондық

Де Моле қайтыс болғаннан кейін 400 жылға жуық өткен соң және тамплиерлер ордені таратылғаннан кейін, Солтүстік Еуропада масондық бауырластық ұйым пайда бола бастады. Масондар өздерінің ордені туралы күрделі мифтер жасады, ал кейбіреулері тарихтағы тұлғалардан шыққандықтарын мәлімдеді – тамплиерлердің құпиясынан бастап, Сүлеймен ғибадатханасын салғандарға дейін. Тамплиерлердің құпия қабылдау рәсімдерінің әңгімелері псевдотарихтың жаңа туындыларын жасаған масондық жазушылар үшін тартымды көз болып табылды. Қазіргі заманғы тарихшы Малкольм Барбер «Жаңа рыцарлық» еңбегінде былай деп сипаттайды: «1760 жылдары неміс масондары арнайы тамплиерлік байланысты енгізді, бұл орден Сүлеймен ғибадатханасын басып алу арқылы Жақ ДеМоле өлім жазасына кесілгенге дейін берген құпия білім мен сиқырлы күштердің сақтаушысы болды және оның тікелей мұрагерлері 18 ғасырдың масондары болды». Қазіргі заманғы масондық тамплиер рыцарлары – Фримасондықпен байланысты халықаралық қайырымдылық және рыцарлық орден, ол, мүмкін, 1780 жылға дейін Ирландияда құрылған. Масондық ложада берілетін бастапқы дәрежелерден айырмашылығы, олар діни көзқарасына қарамастан тек Жоғарғы күшке сенуді талап етеді, тамплиер рыцарлары – мүшелік тек христиан дінін мойындайтын масондарға ғана ашық бірнеше қосымша масондық ордендердің бірі. Бұл орденнің толық атауы – Иерусалим, Палестина, Родос және Мальтаның Біріккен діни, әскери және масондық ордендері, сондай-ақ Сент-Джон үйі. Де Моледің инквизиторларына батыл қарсылық көрсету туралы әңгіме масондық аңыздарға әртүрлі нысандарда енгізілген; ең бастысы – 12-ден 21 жасқа дейінгі жас жігіттерге арналған, Фримасондықпен демеушілік етілген жастар тобы, ол тамплиерлер орденінің соңғы Ұлы магистрінің атымен аталады. «ДеМолай Интернешнл», сондай-ақ «ДеМолай ордені» деп те аталады, 1919 жылы Канзас-Ситиде Фрэнк С. Лэнд құрған. Фримасондықтардағыдай, жаңа мүшелер 1919 жылы орденнің құрылтайшысы Лэндтің өтініші бойынша Франк А. Маршалл жазған орденнің құпия рәсімінің бөлігі болып табылатын «дәрежелер» арқылы салтанатты түрде қабылданады. Екі дәрежеден біріншісі және азырақ драматикалық «Бастама дәрежесі» деп аталады, онда қабылданушылар кездесу залы бойынша жүріп, орденнің қағидаларымен және жеті негізгі қасиеттерімен танысады. Екінші дәреже, «ДеМолай дәрежесі» бастама дәрежесімен бірге, мүшелер мен бақылаушылар құпия сақтауға ант береді, «Кеңес палатасындағы комиссия алдында» салт-дәстүрде «Жак ДеМоле және оның үш ұстазы – Джеффри де Шарни, Годфри де Гоневилл және Хьюс де Пералде» деп аталған тарихи тұлғалардың сот процесін драмалық түрде қайта жасайды. «ДеМолай дәрежесінде» актерлер шапан мен басқа да кезеңдік киім киіп, әлсіз жарықтандырылған сахнаға шығып, рәсімде жазылған мәтіндерді драмалық түрде оқиды, онда «Жак ДеМоленің өміріндегі трагикалық шешімді сәт» бейнеленеді, ол «біздің орденіміздің үлгісі болған батыр және шейіт». Сахналық нұсқаулықта «Есте сақтау керек ең басты нәрсе – Жак ДеМолені батыр ретінде бейнелеу және ДеМолай дәрежесі үшін адалдық пен төзімділік сабақтарын күшейтетін интерпретацияны таңдау» делінген. Драма комиссияның төртеуін өмір бойына бас бостандығынан айырумен аяқталады; алайда, рәсімге сәйкес, «патша ДеМоле мен Джеффри де Шарнидің абыройлы қарсылығы мен қорғанысына қатты ашуланып, Комиссияның үкімін жоққа шығарып, ДеМолені және де Шарниді собордың жанындағы аралдағы қазыққа тігіп, жабайы түрде өртеді».