Кіріспе

Неміс-швейцарлық классик Даниэль Альберт Виттенбах (7 тамыз 1746, Берн – 17 қаңтар 1820, Оэгстгест) – неміс-швейцарлық классикалық ғалым. Хемстерхус, Валькенер және Рункеннің шәкірті болған ол олар қалыптастырған сын әдістерін дамытты және олармен бірге қазіргі грек тану ғылымының негізін салды.

Ерте өмір

Ол Бернде асыл текті отбасында дүниеге келді және әулетімен, әсіресе 15 ғасырдың соңы мен 16 ғасырдың басындағы Базельдегі теология профессоры Томас Виттенбахтан тарағандығымен қатты мақтанды. Виттенбахтың әкесі де алдымен Берн университетінде, содан кейін Марбург университетінде белгілі теология профессоры болды. Ол 1756 жылы Марбургке көшті, себебі ол онда атақты Кристиан Вольфпен оқыған және өзінің теологиялық ілімінде ұстазының философиялық қағидаларын енгізді. Жас Виттенбах он төрт жасында Марбург университетіне қабылданды және онда төрт жыл оқыды. Әке-шешесі оны лютеран пасторы етіп тәрбиелеуді жоспарлаған. Алғашқы екі жыл жалпы білім беруге, негізінен математикаға, «филологияға», философияға және тарихқа арналды. Математика профессоры Август Готлиб Шпангенберг жас Виттенбахқа зор ықпал етті. Ол пәнін өте түсінікті, сонымен қатар терең оймен және дінмен оқытты, Құдайды барлық нәрсені сан, өлшем және салмақ бойынша құрастырған ең жоғарғы математик деп жиі айтатын. Сол кездегі неміс университеттерінде «филология» еврей және грек тілдерін білдірді. Бұл екі тілді әдетте бір профессор оқытқан, және олар негізінен теология студенттеріне арналған. Виттенбахтың Марбургтегі университет курсы Джон Буньянның «Саяхатшының прогресі» атты еңбегіне қызығуынан туындаған рухани мазасыздықтан қиындыққа тап болды. Спангенберг оған осы қиындықтан шығуға көмектесті. Үшінші жылдың негізгі пәні – метафизика, ол Виттенбахты толығымен баурап алды. Төртінші және соңғы жыл теология мен христиан догмасына арналды. Осы уақытқа дейін Виттенбах әкесінің мансабына қатысты тілектерін пассивті түрде қабылдаған, бірақ ол теологиялық лекциялардан бас тартып, бос уақытын грек әдебиеті туралы білімін тереңдетуге және кеңейтуге арнады. Ол сол кезде грек тілінде өзінен кейінгі төрт айлық оқу барысында өз шәкірттеріне үйрететіннен артық білімі болмағанын айтады. Ол авторлардың мәтіндеріне ғана қол жеткізе алды. Виттенбах қаймықпады, төрт жыл бойы табандылықпен оқығаннан кейін ол грек тілін сол кездегі неміс білушілердің көпшілігі білмейтіндей меңгерді. Философияға деген сүйіспеншілігі оны грек философтарына, әсіресе Платонға жетеледі. Осы кезеңде Рункеннің Платонның «Тимей» сөздігіне жазған жазбалары оның қолына тиді. Ол үшін Дэвид Рункен – адамнан гөрі жоғары тұрған тұлға, ол онымен рухта сөйлесетінін көзге елестететін. Жиырма екі жасында ол Марбургтың бере алмайтын оқу құралдарын іздеп, басқа жаққа кетуге бел буды. Әкесі ұлының білімге деген талпынысын түсініп, тіпті оған Геттинген университетінен Кристиан Готлоб Хайнеге баруды ұсынды. Ол Хайнеден мейірімділік пен жігер алды және оны стипендиясының алғашқы жемісін Рункенге арнауға шақырды. Виттенбах Юлианға, Еунапийге және Аристонетке жазған бірнеше жазбаларды жазуға кірісті, ал Хайне Рункенге хат жазып, жұмысына оң бағасын беруін сұрады. Ол оған жетпей тұрып, Рункен Виттенбахқа мейірімді хат жазды, оны алушы «оқыды, қайта оқыды және сүйді», ал трактатты алғаннан кейін тағы бір хат жазды, онда ұлы ғалым Германияда грек тілінің осындай білімін, сынға алу қабілетін және осындай жетілген ой-пікірді, әсіресе соншалықты жас адамнан табады деп күтпегенін мәлімдеді. Хайне кеңесі бойынша ол грек тілінен гөрі нашар білетін латын тілінде көп жұмыс істеді, ал Хайне оның латын стиліндегі жетістіктерін Рункен мен Валькенерге мақтады. Содан кейін ол Нидерландыға ғалым мамандығы бойынша келу туралы кеңес сұрауға жазды. Рункен Виттенбашты өзінің үлгісіне еліктеуге шақырды, өйткені ол да Германиядағы христиандық қызметке арналған, бірақ Тиберий Хемстерхустың шақыруымен Лейденде қоныстанған. Валькенер келісті, бірақ Виттенбахтың хаты оған артық мақтау сөздері болмаса, оған ұнайтын болар еді деп қосты. Бұл хаттар ақсақал Виттенбахқа жолданып, ол үшін Хайне қатты мақтаныпты. Қарт кісі жаста Лейденде болды және Нидерландының білімін бағалады, сондықтан оның келісімін алу оңай болды.

Академиялық мансап

Виттенбах 1770 жылы Лейденге келді. Ол бір жыл бойы халықтың тілін үйреніп, Лейденнің екі көрнекті профессорының лекцияларын тыңдап, Плутархтың қолжазбаларын салыстырып зерттеді. 1771 жылдың соңында Амстердамда ремостранттар колледжіне профессор қажет болды. Рункеннің ұсынысымен Виттенбах осы лауазымды иеленді және оны сегіз жыл бойы үлкен табыспен атқарды. Оның лекциялары өте кең тақырыптарды қамтыды. Грек тіліндегі лекциялары Амстердам университетінің ("Афинеум") студенттеріне қайта оқылды. 1775 жылы Парижге сапар жасады, ол жаңа достықтармен және ғылыми зерттеулердегі жетістіктермен жемісті болды. Осы шамада, Рункеннің кеңесімен Виттенбах өзінің "Bibliotheca critica" еңбегін шығара бастады, ол келесі тридцать жыл бойы үзіліс-үзіліспен жарық көрді. Сынау әдістері негізінен Хемстерхуспен қалыптастырылған, ал Валькенаер мен Рункен оны дамытты, бұл басылым Еуропаның барлық білімді адамдары тарапынан қабылдауға ие болды. 1777 жылы жас Бурман ("Burmannus Secundus") Афинеумдағы профессорлық қызметінен зейнеткерлікке шықты, ал Виттенбах оны алмастыруға таңдалмағанына көңілі қалды. Оның Рункенге және Голландия азаттығына деген құрметі (өз сөздерімен "Ruhnkeni et Batavae libertatis cogitatio") оны Голландияда ұстап тұрды. 1779 жылы Амстердам билігі оны жоғалтудан қорқып, философия профессоры етіп тағайындады. 1785 жылы Бурманның ізбасары Толл отставкаға кетті, ал Виттенбах оның орнына тағайындалды. Оның толық атағы "тарихи және шешендік өнер, грек және латын әдебиеттерінің профессоры" болды. Ол жаңа лауазымында жұмыс істей бастаған кезде Валькенаер қайтыс болды, содан кейін ол Лейденге шақырылды. Рункеннің көңілі қалғандықтан, ол жақында ғана алған міндеттемелерінен бас тартты. 1787 жылы Голландияда ішкі қозғалыстар басталды, кейіннен сыртқы әрекеттермен күшейді. Виттенбахтың қалған өмірінің 33 жылында елде тыныштық болған жоқ. Осы шамада оған Плутархтың "Моралия" еңбегінің жаңа басылымын дайындау туралы екі сұраныс келіп түсті. Бірі атақты "Societas Bipontina" қоғамынан, екіншісі Англияның Оксфорд қаласындағы "Clarendon Press" баспасының өкілдерінен болды. Виттенбах университеттің беделіне және оксфордтықтардың оған көрсеткен түрлі көмектеріне ықпал етіп, "Societas Bipontina" қоғамының ұсынысын қабылдамады, өйткені олардың баспасы француздар тарапынан тез жойылды. 1794 жылы Виттенбахтың жұмысының алғашқы бөлігі Оксфордқа қауіпсіз жеткізілді. Содан кейін Голландия мен Ұлыбритания арасында соғыс басталды. Виттенбахтың Оксфордтағы тілшісі Рэндольф келесі бөлікті Гамбургтегі британдық елші арқылы жіберуге кеңес берді, ал қолжазба оған "жақсы пішпен қорғалған кішкентай сандықта" тапсырылды. Рэндольфке бірнеше хат жібергеннен кейін, жауап алмағандықтан Виттенбах басылым туралы ойлауды тоқтатты, бірақ ақырында жоғалған сандық Гамбургтегі ұмытылған бұрышта екі жарым жыл бойы жатқан күйінде табылған. Бұл жұмыс 1803 жылы аяқталды. Осы арада Виттенбах өзінің туған қаласы Берннен және Лейденнен шақырулар алды, онда 1795 жылы құрылған жаңа Голландия республикасына адалдық ант беруден бас тартқан профессорлардың орны бос болды. Бірақ ол 1799 жылы ғана Амстердамнан кетіп, Рункеннің қайтысынан кейін Лейденде профессор және Лейден университетінің 13-кітапханашысы болды. Оның көшіп кетуінің басты мақсаты - ескі ұстазының отбасының қажеттіліктерін қамтамасыз ету болды. Ол өмірінде тым кеш көшіп кетті, Лейденде Амстердамдағыдай бақытты болған емес. Біраз уақыттан кейін "Дэвид Рункеннің өмірі" атты керемет кітап жарық көрді. Латын тілінде жазылған бұл өмірбаян қазіргі әдебиеттер арасында жоғары орынға ие. Виттенбахтың Лейдендегі өмірі туралы айтуға көп нәрсе жоқ. Мемлекеттік істердегі үнемі болатын өзгерістер Голландия университеттерін қатты бұзды, ал Виттенбах көптеген сынға ұшыраса да жұмыс істеуге мәжбүр болды; Дегенмен, ол мұғалім ретінде үлкен жетістікке жетті. 1805 жылы 150 адамның қаза болуына себеп болған ұлы оқ-дәрі жарылысынан аман қалды, олардың арасында Виттенбахтың университеттегі әріптесі грек ғалымы Жан Лузак та болды. Виттенбахтың бір хатында осы апат туралы толық мәлімет берілген. Өмірінің соңғы жылдары ауыр науқасқа шалдығып, көзі нашар көрді. 1805 жылы Плутархтың "Моралия" еңбегін басып шығарғаннан кейін, ол жариялаған бірден-бір маңызды жұмыс Платонның "Федон" еңбегінің танымал басылымы болды. Ол үйде де, шетелде де көптеген құрметке ие болды, әсіресе ол Француз институтының мүшесі болды. Өлер алдында ол Голландия королінен өзінің сіңлісінің қызы Йоханна Галлиенге үйленуге рұқсат алды, ол жиырма жыл бойы оның үй шаруашылығын жүргізіп, хатшысы және ғылыми көмекшісі болған. Некеге тұрудың жалғыз мақсаты - күйеуінің өлімінен кейін оған жақсы жағдай жасау болды, өйткені ол профессордың әйелі ретінде зейнетақы алуға құқылы болды. Галлиен өте білімді және қабілетті әйел болды, сондай-ақ сол кезде үлкен беделге ие болған еңбектердің авторы болды. Марбург университетінің құрылған күнінің үш жүз жылдығы тойланатын 1827 жылы оған доктор дәрежесі берілді. Виттенбах 1820 жылы қан құйылудан қайтыс болды, ол Лейденге жақын орналасқан шағын үйінің бағында жерленді, ол Декарт пен Бурхаве үйлерінен көрінетін жерде орналасқан еді. Виттенбахтың өмірбаянын оның шәкірттерінің бірі Мане жазған, ол оның хаттарының бір бөлігін де жариялаған. Оның "Bibliotheca critica" еңбегінде жарияланбаған "Opuscula" еңбектері екі томдық жинақта (Лейден, 1823) басылды.

Бағалау

Оның еңбектері Хемстерхус, Валькенер және Рункен деңгейінде болмаса да, олар қалыптастырған сау сын әдістерінің көрнекті жақтасы болды. Осы төртеу, Ричард Бентлиден кейін, ежелгі грек ғылымының негізін салған ең басты тұлғалар еді. Грамматика, синтаксис және стильді нақты зерттеу, сондай-ақ ең жақсы қолжазбаларға сүйене отырып мәтіндерді мұқият сынау, осы ғалымдар Голландияда кеңінен қолданған, ал континенттің басқа бөліктерінде мүлдем назардан тыс қалған, ал Англияда тек жартылай сәттілікпен жүзеге асырылған әдістер еді. Виттенбахты ғылым тарихындағы маңызды кезеңнің аяқталуы деп санауға болады. Ол неміс классикалық ғылымының қайта жаралуын көріп өтті, бірақ оның жұмысы аяқталған еді және ол оған ешқандай әсер етпеді. Виттенбахтың сын-пікірі Нидерландыдағы ұлы алдыңғыларына қарағанда қатаңдық, дәлдік және шеберлік тұрғысынан төмен болғанмен, мүмкін, одан да сезімтал және мейірімді болды. Ол ежелгі философтардың жазбаларымен таныстығы жағынан теңдесі жоқ. Мінезі адал, қарапайым болғанмен, ұялшақ және өзін-өзі шектеуге бейім, сондықтан оны көпшілік бағалай алмады. Өмірі дау-жанжалсыз өткен жоқ, бірақ оның азаматтары оған шын ниетпен берілді, ал шәкірттерінің көпшілігі оны құрметпен қабылдады.