Кіріспе

Ағылшын классикалық ғалымы (1759–1808)

Ричард Порсон (25 желтоқсан 1759 – 25 қыркүйек 1808) – ағылшын классикалық ғалымы. Ол Порсон заңын ашты. Грек әрпі Порсон оның қолжазбасына негізделген.

Ерте өмір

Ричард Порсон Норфолк графтығының Солтүстік Уолшем қаласына жақын Шығыс Рустон қаласында туды, ол Huggin Porsonның үлкен ұлы, приход тікелей хатшысы. Оның анасы көршілес Бакттон ауылынан келген аяқ шеберінің қызы болған. Ол бірінші Бактон ауылының мектебіне, Джон Вудроу басқарған, содан кейін мистер Саммерс басқарған Хапписбург мектебіне жіберілді, онда оның ерекше жад қабілеті мен арифметикаға бейімділігі байқалды. Оның әдеби дағдысы Саммерстің күш-жігерінің арқасында дамыды, ол көп уақыттан кейін елу жылдық педагогикалық өмірінде Порсон мен оның екі бауырласынан ақылды балаларға ешқашан кездеспегенін айтты. Саммерспен үш жыл бойы оқып, ол латын тілінде жақсы білім алды. Әкесі де оның біліміне көңіл бөлді, күні бойы алған сабақтарын түнде қайталап жаттырды. Ол бір немесе екі жыл бұрын жаттап алған, арада көрмеген сабақты да қателеспей қайталап шығарды. Оның кітабы әкесінің шағын үйіндегі кітаптар ғана болды – арифметиканың бір-екі кітабы, Джеймс Гринвудтың «Ағылшын грамматикасына қатысты эссесі», Джон Джуэлдің «Англия шіркеуінің қорғаны», құлаған кемеден табылған Чемберс энциклопедиясының бір томы және «Білім мен ләззат» универсалды журналының сегіз немесе он томы.

Білім

Порсон он бір жасқа толғанда, Шығыс Растоннің пасторы оның біліміне жауапкершілік жүктеді. Томас Хьюитт оны өз ұлдарымен бірге Юлий Цезарь, Теренций, Овидий және Вергилийді оқытып, білімін жетілдірді; ол математикада да үлкен прогресс жасаған еді. Сонымен қатар, Хьюитт оны Уиттон Парктің Джон Норрисіне таныстырды, ол оны Кембриджге, Кембридж Тринити колледжінің екі тәлімгері – Джеймс Ламберт (Томас Постлтуэйт және Коллиер) және математик Джордж Атвудқа (кейін көмекші тәлімгер) тексеруге жіберді; нәтиже өте жақсы болды, сол себепті Норрис 1773 жылы оның білімін қамтамасыз етуге шешім қабылдады. Оны Чартерхаус мектебіне қабылдау мүмкін болмады, сондықтан ол 1774 жылдың тамызында Итон колледжіне түсті. Порсон Итонды ұнатпады, бірақ онда танымал болды; Ұзақ зал (студенттердің жатақханасы) үшін жазған екі пьесасы есінде қалды. Оның жақсы есте сақтауы байқалды, бірақ ол үміттерге толыққанды сай келмеген сияқты, өйткені оның жазбалары нашар болды және біліміндегі кемшіліктерге байланысты қалып қойды. Ол Кингс колледжінен стипендия алуға үміттене алмай, Итонға кеш келді. 1777 жылы оның меценаты Джон Норрис қайтыс болды; бірақ Итондықтардың жарналары оның университеттегі күнкөрісіне көмектесті, ал ол дәрігерлер колледжінің президенті сэр Джордж Бейкерде жаңа меценат тапты. Оның көмегімен Порсон 1778 жылдың 28 наурызында Кембридж Тринити колледжіне зейнеткер ретінде (яғни оқу ақысы мен тамақ ақысын төлейтін студент, сизар немесе стипендиат емес) қабылданды және сәуірде оқуға түсті. Оның әдеби сынға қызығуын оятқан нәрсе – Итон директоры Джонатан Туптың «Лонгин» кітабының сыйлыққа берілгені болды; бірақ ол Ричард Бентли мен Ричард Доусқа тікелей ұстаздары ретінде қарады. Порсон 1780 жылы Тринитиде стипендиат атанды, 1781 жылы Крейвен университетінің стипендиясын жеңіп алды және 1782 жылы бакалавр дәрежесін алды, үшінші орынды иеленді (сол жылы екінші сыныптан өткендердің арасында үшінші үздік нәтиже көрсеткені үшін), содан кейін классикалық зерттеулер бойынша бірінші канцлер медалін алды. Сол жылы ол Тринитидің мүшесі болып сайланды, бұл 1818 жылға дейін сақталған ереже бойынша кіші бакалаврлар үшін ерекше жағдай еді. Порсон 1785 жылы магистр дәрежесін алды.

Бастапқы басылымдар

Оның баспа бетінде алғаш рет 1783 жылы Пол Генри Мэттидің «Шолуында» Кристиан Готфрид Шюцтің «Эсхил» атты шағын мақаласы жарияланды. Бұл шолуда оның тағы бірнеше мақалалары бар, олардың ішінде Ричард Франсуа Бранкның «Аристофан», Стивен Уэстонның «Гермесианакс» және Джордж Исаак Хантингфордтың «Монострофикаларға кешірім» еңбектері де кездеседі. Сонымен қатар ол Лейденнің тәжірибелі ғалымы Дэвид Рункенмен хат алмасып, Рункеннің жарияланбаған лексикалар мен грамматикалар жинағында тапқан Эсхилдің фрагменттерін сұрады, ал оған Плутархтың «Эротикусы» еңбегіндегі ұқсас бұрмаланған үзіндінің көмегімен «Жалыншылар» (673–677) пьесасындағы бұрмаланған үзіндіні қалпына келтіруін жіберді. Кембридж университетінің баспасы Томас Стэнлидің «Эсхил» кітабының жаңа басылымын дайындады және редакторлықты Порсонға ұсынды; бірақ ол Стэнлидің бұрмаланған мәтінін қайта басып шығарудан және вариативті жазбаларды қосудан бас тартты. Ол Флоренциядағы Медичи қолжазбасын жаңа басылымға салыстыруды қалады және осы жұмысты өзі атқаруға дайын еді; бірақ синдикаттар ұсыныстан бас тартты, ал Клэр Холлдың магистрі (сол кездегі Клэр колледжінің атауы) Джон Торкингтон Порсон қолжазбаларын үйде жинауы мүмкін екенін айтты. 1786 жылы Томас Хатчинсонның Ксенофонттың «Анабазисі» кітабының жаңа басылымы қажет болды, және Порсонды баспагер жазбалармен қамтамасыз етуді сұрады, ол оны Уолтер Уайтермен бірлесіп жасады. Бұл латынша жазбаларының лаконикалық стиліне жақсы мысал. Олар оның екі сүйікті авторы – Платон мен Афинеймен таныс екенін, сондай-ақ Евстафий Фессалоникалықтың Гомерге арналған түсіндірмесімен жақсы таныс екенін көрсетеді. Келесі жылы Порсон «Суидадағы Тупиі түзетулеріне қысқаша ескертулер» атты еңбегін жазды, бірақ бұл трактат 1790 жылы ғана Оксфордта жарияланған Джонатан Туптың кітабының жаңа басылымында жарық көрді. Осы еңбектер Порсонның атын ғалым ретінде таныстырды және оның даңқын Англиядан тысқары елдерге жеткізді. Кристиан Готлоб Хайне мен Иоганн Готфрид Якоб Германнан алған хаттары Тринити колледжінің кітапханасында сақталған. 1787 жылы ол Джон Хокинстің «Джонсонның өмірі» туралы «Джентльменнің журналына» үш хат жазды, оларды Томас Кидд өзінің «Трактаттары мен Порсонның сындық еңбектері» және Порсонның хаттарының жинағында қайта басып шығарды. Бұл – құрғақ юмордың үлгілері, ағылшын драматургтері мен ақындарына сілтемелер бар. Сол мерзімді басылымда 1788 және 1789 жылдары Джордж Трэвиске қарсы Архдиакон Трэвиске жазылған хаттар жарияланды, олар «Жоханның айғағы» (1 Жохан 5:7) деп аталатын даулы Библиялық аятқа қатысты болды. Эдвард Гиббон бұл кітапқа берген бағасы: «Бентлиден бері ең өткір және дәл сын». Бірақ бұл сол кезде танымал емес жақ болды: баспагер кітаптан ақша жоғалтты деген қауесет тарады; және оның ерте достарының бірі, Норвичтен келген миссис Тернер, Порсонның Киелі кітапқа қарсы кітап жазғанын естігеннен кейін, оған қалдырған мұрасын 30 фунт стерлингке дейін қысқартты. 1787 жылдан кейін Порсон жетекші шолуларға үлес қосуын жалғастырды, «Monthly Review» журналында Джозеф Робертсонның «Париялық жылнамасы», Томас Эдвардстың «Плутархтың білім беру туралы еңбегі» және Ричард Пейн Найттың «Грек алфавиті туралы очеркі» туралы мақалаларын жазды. Ол Уильям Белоуға «Британдық сыншыдағы» бір-екі мақалаға көмектесті, сондай-ақ «Аналитикалық шолу» және «Критикалық шолу» журналдарында да жазған болуы мүмкін.

Қауымдастықты жоғалту

1792 жылы оның шәкірттігі дінсіз адам үшін сақталуы мүмкін болмады, және Порсон діни шен алудан бас тартты. Екі тұрақты шәкірттік орынның біріне үміткерлік құқығына ие болған Томас Постлтвейт өзінің құқығын пайдаланып, өзінің жүрегі жақын туысы Джон Хейсті тағайындады. Порсонның күнкөріс құралы болмады, бірақ оның достары жылдық жәрдемақы жинау үшін бірікті, осылайша қолдау көрсетті; Крейшерод, Кливер Банкс, Берни және Сэмюэл Парр бастама көтерді, нәтижесінде жылына шамамен 100 фунт стерлинг жиналды. Ол өмір бойына пайызын алуға, ал қайтыс болғаннан кейін бастапқы соманы қайтаруға келісті. Кейіннен, жиналған соманың бір бөлігі 1816 жылы Кембриджде Порсон сыйлығын құруға, ал қалған бөлігі 1855 жылы алғаш рет табысталған Порсон стипендиясын іске қосуға жұмсалды. Ол негізінен Лондонда, Эссекс сотындағы бөлмелерде, Темплде тұрды, және кейде достарына, мысалы, Итон колледжіндегі Джозеф Гудоллға және Уорвикширдегі Хаттондағы Сэмюэл Паррға баратын. Трэвисқа жазылған хаттар Гудоллдың үйінде жазылды. Хаттонда кешкі уақытта ол үйдің жас жігіттерін жинап, есте сақтаған әдебиеттерді көптеп оқып берді. 1792 жылы Кембридждегі Regius Greek Professorship Уильям Куктың отставкасымен бос орынға ие болды. Порсон қарсылықсыз сайланды және өмірінің соңына дейін осы қызметті атқарды. Оның міндеттеріне университет стипендиялары мен классикалық медальдарға емтихан алуға қатысу кірді. Ол лекция оқығысы келгені айтылды, бірақ сол кезде лекция оқу кең таралмаған еді.

Кейінгі жұмыстар

Порсон негізінен трагиктер, Аристофан, Афиней және Суида, Гесихий мен Фотийдің сөздіктерінде жұмыс істеді. Соңғысын ол екі рет көшірді (бірінші көшірме Джеймс Перридің үйінде болған өрттен жойылды) Кембридж Тринити колледжі кітапханасындағы Гейл қолжазбаларының түпнұсқасынан. Аристофанда Бентлидің оның күткенін қанша рет тапқанын, ал Нильс Иверсен Шоудың Гесихийдің бірегей қолжазбаларын салыстырып, оның кейбір жағдайларда дұрыс екенін дәлелдегенін көргенде ол қуанды. 1795 жылы Глазгодағы Фулис баспасынан Гласгоу Гомерінің шрифтына ұқсас, алғы сөзі мен редактор туралы ақпараты жоқ "фолио" басылымы жарық көрді. Көптеген жаңа оқулар мәтінге жұлдызшамен қосылды, ал көптеген басқаларын бұзылған деп белгілеу үшін обел белгісі қолданылды. Бұл Порсонның еңбегі екені бірден анықталды; ол екі октаво томдық шағын басылымның басылуын қадағалады, бірақ баспагер оны сақтап, 1806 жылға дейін шығармады, редактордың аты әлі де көрсетілмеген. Ол Ян Корнелис де Паувтің басылымының түзетілген көшірмесінен басылды, ол Тринити колледжі кітапханасында сақтаулы. Одан көп ұзамай, 1797 жылы Еврипидтің толық басылымы болуы тиіс "Гекуба" алғашқы бөлімі жарық көрді.

Қабылдау

Порсонның еңбегі де шабуылдан құтыла алмады. Гилберт Уэйкфилд "Tragoediarum delectus" атты еңбегін жариялаған. Жаңа "Гекуба" еңбегінде оның еңбегі еске алынбағандықтан, өзін кемсіткенін сезініп, оған қарсы спонтанды диатриба жазды. Лейпцигтік Готфрид Герман грек метрикасы туралы еңбек жазып, Порсонның теорияларын сынаған "Гекуба" басылымын шығарды. Порсон бастапқыда екеуіне де назар аудармады, бірақ 1798 жылы "Орест", 1799 жылы "Фенисса" және 1801 жылы "Медея" пьесаларын жариялады, соңғысы Кембридж баспасында басылып, титул бетінде редактордың аты көрсетілген. Бірақ ноталарда оның қарсыластарына көптеген сілтемелер бар; ал "Медея" пьесасында ол Германды тікелей атап, өткір тілмен сынады. Германның шабуылы "Гекубаның" 1802 жылы Кембриджде жарық көрген екінші басылымына қосымшаның себебі болуы мүмкін. Онда иамбтық метрдің заңдары толыққанды түсіндіріледі. 1808 жылы "Гекубаның" үшінші басылымы жарық көрді, ол басқа пьесалардың түзетілген нұсқаларын қалдырды, олардың жаңа басылымдары оның қайтысынан кейін жақын арада пайда болды; бірақ осы төрт пьеса ғана ақынның жоспарланған басылымынан аяқталған бөліктері болды. Порсон "Гекубаның" екінші басылымы жарық көргеннен кейін алты жыл өмір сүрді, бірақ жұмысты кейінге шегерді. Дегенмен, ол 1801 жылы "Гренвилл Гомері" басылымында жарияланған "Одиссеяның" Харлеян қолжазбасын салыстырып тексеруге және Розетта тасының гипотетикалық қалпына келтіруін Антикварлар қоғамына ұсынуға үлкерді.

Кейінгі өмір және өлім

1806 жылы Лондон институты Ескі еврейлікте құрылғанда Порсон бас кітапханашы болып тағайындалды, оған жылына 200 фунт стерлинг жалақы және бірнеше бөлме берілді. Бұл оның өмірінің соңғы жылдарында қаржылық тұрақтылыққа қол жеткізуіне мүмкіндік берді. Оның жақын достарының бірі – "The Morning Chronicle" газетінің редакторы Джеймс Перри еді. Порсон 1796 жылдың қараша айында Перридің әпкесі, Лунан ханымға үйленді. Одан кейін ол аз ішетін болды; бірақ ол некеден кейін бірнеше ай өткен соң қайтыс болды (1797 жылдың 12 сәуірінде), сосын ол ғибадатханадағы бөлмесіне және бұрынғы әдеттеріне қайта оралды. Перримен болған достығы оны "The Morning Chronicle" үшін жазуға итермеледі. Өліміне дейін бірнеше ай бойы денсаулығы нашарлағандай болды; есте сақтауы бұрынғыдай емес, ара-тура қызуы көтерілетін белгілер байқалды. Бірақ 1808 жылдың 19 қыркүйегінде ол көшеде инсультқа ұшырады, жартылай жазылып, 25-і күні қайтыс болды. Ол Тринити колледжінің шіркеуіне, Ньютонның мүсініне жақын, шіркеудің Ричард Бентлидің қабіріне қарама-қарсы жағында жерленді.

Мұра

Порсон қолданған қолжазбаларды бір-бірінен ажыратпады және ерте көшірмелердің салыстырмалы құндылығын көрсетпеді. Сондықтан ол Ласкаристің «Медея» басылымын ерекше мұқият салыстырып, тіпті мәтіндегі қате басылымдарды да атап өтті. Оның ең керемет түзетулері сенімді. Оның кітапханасы екі бөлікке бөлінді, бірі аукционда сатылды, ал екіншісі – Гале Фотийдің көшірмесі, оның жазбалары бар кітаптары және шетелдік ғалымдардан келген бірнеше хаттар Троица колледжіне 1000 гинеяға сатылды. Оның жазбалары ұқыпты жазылған; олар қайта ұйымдастырылды және оның қолжазбасын көрсетеді. Көптеген жазбалары әлі жарияланбаған. Оның грек тілі профессоры лауазымына келген Джеймс Генри Монк және Чарльз Джеймс Бломфилд Афинаев пен грек ақындарына жасаған жазбаларынан, сондай-ақ Еврипид бойынша лекциясынан тұратын «Adversaria» жинағын редакциялады; ал кейін грек тілі профессоры болған Питер Пол Добри Аристофанға жасаған жазбаларын және Фотийдің сөздігін редакциялады. Бұлардан өзге, Томас Гейсфорд Паузания мен Суидаға жасаған жазбаларын басқа көздерден редакциялады, ал Томас Кидд оның шашыраңқы рецензияларын жинады. Томас Берджес оның «Трависке хаттар» атты еңбегінде оның әдеби бейнесіне шабуыл жасағанда, Томас Туртон оны қорғауға асықты. 19 ғасырдың алғашқы отыз жылында ол өте танымал «Шайтанның ойлары» (кейін «Шайтанның серуені» деп аталды) поэмасының авторы ретінде қабылданатын. Бірақ оны Роберт Саути мен Сэмюэл Тейлор Колридж жазған.