Кіріспе

Иван Ефремовтің 1957 жылғы романы "Андромеда: ғарыш дәуірінің хикаясы" ("Туманность Андромеды", Тумандық Андромеда – Андромеда тұмандығы) – совет жазушысы және палеонтологы Иван Ефремовтің 1955–1956 жылдары жазылып, 1957 жылы жарық көрген ғылыми фантастикалық романы. Ол Джордж Ханна тарапынан ағылшын тіліне "Андромеда: ғарыш дәуірінің хикаясы" деп аударылды. Роман болашақтағы бірқатар өнертабыстарды болжады (боразон, ғарыш зонды, қуатты экзоскелет және иондық жетек). Романның жоғары цензураға ұшыраған неміс тіліндегі аудармасы 1958 жылы Шығыс Германияның "Jugend und Technik" ғылыми-танымдық журналында бөлім-бөлім жарияланды. 1967 жылы "Андромеда тұмандығы" атты фильм түсірілді. Ефремовтің 1958 жылғы "Жылан жүрегі" әңгімесі және 1968 жылғы "Бұлқыр сағаты" романы, оқиғасы 200 жылдан кейін сол ғаламда өтетін, осы романның жалғасы саналады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Кітап Ефремовтің алыс болашақтағы классикалық коммунистік утопия туралы көзқарасын бейнелейді. Роман барысында автордың назары қоғамның әлеуметтік және мәдени жақтарына, сондай-ақ кең ғарыштық қашықтықтарды бағындыру күресіне шоғырланған. Романның басты кейіпкерлері – ғарыш кемесінің капитаны, екі ғалым, тарихшы және археолог. Романда суреттелген әлем идеалды болғанымен, салдарынан зиян келтірген ойсыз эксперимент жасаған ғалымның өз еркімен жазалануы және осы қақтығыстың шешілуі көрсетіледі. Сондай-ақ, ғарыш кемесі экипажының шетелдік жыртқыштармен күресін бейнелейтін эпизодтар да көптеп кездеседі. Роман бойынша, біздің галактикамыздағы, соның ішінде Жердегі бірнеше өркениеттер Ұлы Шеңберде біріккен, олардың мүшелері ғылыми және мәдени ақпарат алмасып, таратуда. Ерекшелігі, кітапта бейнеленген дәуірде жарық жылдамдығынан асып түсу немесе байланыс мүмкін емес, ал сюжеттік желілердің бірі осы шектеуді жеңуге жасалған сәтсіз әрекеттерді қарастырады. Ұлы Шеңбер маңындағы радиохабарларға зор энергия жұмсалатынын көрсетеді, сондықтан олар сирек жіберіледі. Негізгі сюжеттік желілердің бірі – капитан Эрг Нур басқаратын «Тантра» ғарыш кемесі экипажының жақын жердегі Ұлы Шеңбер планеталарының бірінен радиобайланыс үзілгенін тергеуге аттанғанын көрсетеді. Экипаж планетаға сапар шегеді және ондағы тіршіліктің көп бөлігі радиоактивтілікпен қауіпсіз тәжірибелер салдарынан жойылғанын анықтайды. Қайтар жолда «Тантра» жанармай толтыру үшін жүк тасымалдаушы ғарыш кемесімен кездесуге жоспарлаған, бірақ екінші кеме кездесуге келмейді. Экипаж аз қалған жанармаймен кері сапарға тырысады, бірақ «темір жұлдыздың» (қазіргі терминдермен – ықшам жұлдыздың бір түрі) гравитациялық өрісіне түсіп қалады. Экипаж оның бір планетасына қонады, онда бұрынғы экспедицияның қалдықтарын, сондай-ақ құпия ғарыш кемесін табады. Жергілікті тұрғындармен шайқасқаннан кейін экипаж апаттан қалған жанармай қорын алып, Жерге оралады. Екінші негізгі сюжеттік желі – әлемдік ғарыш агенттігінің директоры Дарр Ветердің ізбасарына орын беруі және содан кейін өзіне жаңа жұмыс іздеуі. Оның ізбасары қателікке ұшыраған тәжірибе үшін жаза ретінде өз еркімен лауазымынан бас тарқанда, Ветер қызметіне қайта оралады. Кітап жаңа экспедицияның басталуымен аяқталады, оны тағы да Нұр басқарады, ол адамдардың қоныстануына мүмкіндік беретін жаңа планеталар жұбына бағытталған. Бұл ащы-тұзды соң, себебі космонавттардың өзі қайта оралуға жеткілікті ұзақ өмір сүре алмайды.

Әдеби мәні және сын

Сыншылар романның кейіпкерлерін тірі адамдар емес, философиялық идеялардың көрінісі деп айыптады. Дегенмен, роман советтік ғылыми-фантастика әдебиетінде маңызды кезең болды. Сталин дәуірінде бұл әдебиет көбінесе болашақты бірнеше онжылдықтан асып кетпейтін, техникалық жаңалықтарға баса назар қойып, әлеуметтік мәселелерді екінші орынға ысыратын ("фантастика ближнего прицела" деп аталатын "фикциялық мақсат теориясы") еді. Борис Стругацкий былай жазды: Ефремов – мұзды жарып өтетін адам болды. Ол "қысқа мерзімдік теорияның" бұрынғысынша сынбайтын сияқты көрінген мұзын қиратты. Ол қазіргі заманғы ғылыми-фантастиканы қалай жазу керектігін көрсетті, соның арқасында советтік ғылыми-фантастиканың жаңа дәуірі басталды. Әрине, сол кездер басқаша еді, Сталиннің мұз дәуірі аяқталуға жақын еді, менің ойымша, тіпті "Андромеда" жарық көрмесе де, советтік ғылыми-фантастика жаңа бағытқа бұрылар еді. Бірақ "Андромеданың" жариялануы жаңа дәуірдің символына, белгілі бір мағынада оның туына айналды. Олай болмағанда, жаңа өркендеу бірнеше есе қиындар еді, ал ғылыми-фантастикадағы жаңару кешігерген болар еді. Романға совет блогында ғылыми-фантастиканы танымал ету есебінен коммунизмнің болашақтағы сөзсіз жеңісі туралы идеяны насихаттау үшін қолданылуы мүмкін деген шешімге Кеңес Одағының Коммунистік партиясы келді.