Кіріспе
«Жаман тұқым» – американдық жазушы Уильям Марчтың 1954 жылғы романы, оның өмірінің соңында жарық көрген маңызды туындыларының бірі. 1955 жылғы «Ұлттық кітап сыйлығы» номинациясына іліккен «Жаман тұқым» романы анасының кішкентай қызының қаніпез екенін сезінуі туралы әңгімелейді. Романның үлкен сындық және коммерциялық жетістігі, негізінен Марчтың кітап жарықтанғаннан кейін бір ай өткен соң қайтыс болуынан кейін көрінді. 1954 жылы роман Максвелл Андерсонның Бродвейдегі сәтті және ұзаққа созылған пьесасына, ал 1956 жылы Мервин Леройдың режиссерлігімен «Оскар» сыйлығына ұсынылған фильмге бейімделді.
the William March novel
The Bad Seed is a 1954 novel by American writer William March, the last of his major works published before his death. Nominated for the 1955 National Book Award for Fiction, The Bad Seed tells the story of a mother's realization that her young daughter is a murderer. Its enormous critical and commercial success was largely realized after March's death only one month after publication. In 1954, the novel was adapted into a successful and long running Broadway play by Maxwell Anderson and into an Academy Award nominated film directed by Mervyn LeRoy in 1956.
Қысқаша мазмұны
Сегіз жасар Рода Пенмарк сүйіспеншілікке толы үйде өскен әрбір қыздың болғанындай. Сырттай қарағанда ол жасына қарағанда әдепті, сыпайы және ақылды. Көпшілік үшін ол әрбір ата-ананың арманы: мойынсұнғыш, жақсы күтімделген және мойынсұнатын. Ол кітап оқып, үй тапсырмасын орындап, пианинода ойнауға жаттығады. Алайда, балалардың көбісі одан қашықтық жасайды, өйткені олар оның бірдеңесі дұрыс емес екенін сезінеді. Бұл әсіресе Ферн грамматикалық мектебінің оқушылары үшін, оның Бенедикт деген кішкентай қалашықтағы жаңа мектебі. Рода - Кристин Пенмарк пен оның күйеуі Кеннеттің жалғыз баласы, ол жұмыс істеуге кетеді. Кристин Роданың сыныптастарының бірі Клод Дейглге ерекше қарағанын байқайды, ол кейін мектептің пикникінде құпия түрде суға батып қалады. Содан кейін ол Роданың баланың өліміне немқұрайды қарағанын байқайды, бұл кездейсоқ деп есептеледі, бірақ бір түсіндірусіз егжей-тегжейлі: оның бетінде жарты ай тәрізді белгілер бар. Кристин Роданың Клодпен бала жеңіп алған, бірақ Рода оған лайық деп санайтын, керемет жазу үшін медаль сыйлығы үшін айтысқанын біледі. Ол Клодты соңғы рет көргені туралы да өтірік айтты. Роданың алдауымен бетпе-бет келген Кристин өткендегі қиын оқиғаларды қайтадан бағалай бастайды. Рода ата-анасына үй иті үшін жалбарынғаннан кейін, ол тез арада онымен шаршады, ал жануар терезеден "қасақана құлап" өліп қалды. Клара Пост, қарт көрші, ол өлгеннен кейін оған арнайы қар шарын беруге уәде берді, ал көп ұзамай, Родаға күтім жасап жатқанда, құлап қаза тапты, ол қазір осы сәнді бұйымның иесі. Бұған қоса, Рода бір рет мектептен шығарылды, өйткені ол мұғалімдер мен қызметкерлерге өтірік айтқанын байқайтын болды, олар оны "қатыгез, өздігінен қамқор бала" деп сипаттады. Осы қайғылы оқиғалардың артында өз қызының болуы мүмкін деген ойдан алаңдаған Кристин тергеуді бастайды және өзі оны тергеуші журналист Ричард Браво сияқты ата-анасы асырап алғанын, ол кісі өлтірудің жалғыз тірі қалған адам ретінде табылғанын біледі. Кристиннің туған анасы - электрлік креслода өлген, аты шулы сериялы кісі өлтіруші Бесси Денкер, ол туралы Кристиннің есінде бар. Кристин баласына кісі өлтіруші "жаман тұқым" генін тапсырғаны үшін өзін кінәлайды, бірақ Рода Клодты кездейсоқ өлтірген болуы мүмкін деген үмітке беріліп тұрады. Ол күйеуіне Рода туралы бірнеше азаптау хаттарын жазады, бірақ оларды ешкім оқып, билікке барса не болады деп қорқып, ешқашан жібермейді. Осы тергеу барысында Кристин баяу нашарлай бастайды және бұрынғы өзіндік қабығына айналады, бұл бірден Кристиннің досы және көршісі Моника Бридлавтың назарына түседі. Лерой Джессап, Пенмарктардың пәтер кешенінде тұратын және жұмыс істейтін жөндеуші, Кристиннен басқа Роданың қасбеті арқылы көретін жалғыз ересек адам. Ол Клодтың өліміне кінәлі деп ойлап, Лерой оны аяусыз келекелейді. Леройдың әйелі Тельма оны қызды қинауға тыйым салады, бірақ ол тыңдаудан бас тартады. Рода оның келеке-шөлекесіне алаңсыз, бірақ Лерой Клодты ұрып-соғу үшін оның аяқ киімін қолданған болуы керек деп келекелейді, бұл баланың бетіндегі жарты ай тәрізді таңбаларды түсіндіреді. Содан кейін ол Роданың оның айыптауларына қалай жауап бергенінен шындыққа тап болғанын түсінеді. Ол өзін әшкерелейді деп қорқып, Лерой ұйықтағанша күтеді және оны ішке кіргізбей, төсенішін отқа жағады. Қатты қорқып қалған Кристин қазаға алыстан куә болады; ол соншалықты тез болады, ол көмекке жүгінуге уақыт таба алмайды. Басқалары оның өліміне, темекі шегу кезінде ұйықтап қалып, отты қоздырып жібергеніне сенеді. Кристин Родамен кездеседі, ол бастапқыда анамды алдап, онымен айла-шарғы жасауға тырысады, содан кейін Клодты, Лерой мен Клара Посты өлтіргенін мойындайды, бұл кезде ол өкінбейді. Кристин қызының ақыры Бесси Денкер сияқты электрлік креслода өтетінін ойлайды. Роданың тағы біреуді өлтіруіне жол бермеу үшін Кристин оған ұйықтайтын дәрілерді береді, сонда ол шамадан тыс мөлшерде ауыртпалықсыз өледі. Содан кейін ол түнгі үстелінде тұрған тапаншамен өзін атып өлтіреді. Кейінірек Кристин ауруханада қайтыс болады. Алайда бір көршісі оқ атылған дыбысты естіп, Роданы құтқарып қалды. Кескенет қатты күйзеліп, Кристиннің жүйке бұзылуынан зардап шекті деп ойлап, үйге оралады. Кристин өзінің жібермеген хаттарын және басқа да дәлелдерді жойғандықтан, Рода қайтадан өлтіруге еркін.
Негізгі кейіпкерлер
Рода Пенмарк: Рода социопат ретінде бейнеленеді, бірақ бұл термин кітап жазылған кезде кеңінен қолданылмаған. Оның ар-ұжданы жоқ, өз мақсатына жету үшін кедергі келтірген кез келген адамды жарақаттаудан немесе өлтіруден тартынбайды. Ол кісі өлтіруді қажет деп санайды, егер ол өзінің нысанасының қауіпті болуы мүмкін деп есептесе. Рода ересектерді оңай шатастырып, адастады, ал басқа балалар одан қорқыныш пен жиреншік сезінеді, себебі олар оның дұрыс емес екенін сезеді. Оның бұл қасиеттерін анасының әжесі Бесси Денкерден мұра еткені айтылады, ол сериялық кісі өлтіруші ретінде танымал болған. Анасы Кристин фактілерді жинаған кезде, Рода кем дегенде екі адамды және бір итті өлтірген болады. Ол сондай-ақ ғимараттың бақташысы Лерой Джессапты өлтіреді. Кристин Роданың қараңғы құпиясын ашқанда, оған өте көп дәрі беріп, өзін-өзі өлтіруге талпынады, бірақ үй иесі Роданың өмірін сақтап қалады, ал Кристин өзін-өзі атып өлтіруге әрекет етеді. Рода анасының өлім-жітіміне бейжай қарайды және ол әйгілі әжесінің ізімен жүретінін көрсетеді. Кристин Пенмарк: Рода Пенмарктің жас және мейірімді анасы. Кристин өте әдемі деп сипатталған. Оның скандинавиялық әйелдік белгілері биологиялық әкесіне тән. Ол әдемі күтімделген, ақылды және 1950-ші жылдардағы үй шаруасымен айналысқан әйел болғанымен, өте тәуелсіз. Ол Роданың кісі өлтіруші екенін біледі. Кристин қызын жақ көрсе ме, әлде жек көрсе ме, білмейді, бірақ егер бірдеңе жасалмаса, Рода қайтадан өлтіретінін біледі. Ол өзінің биологиялық анасының аты-жөні танымал сериялық кісі өлтіруші Бесси Денкер екенін біледі. Соңында Кристин Роданы тоқтату үшін өлтіруге тырысады, содан кейін өзін-өзі атып өлтіреді. Лерой Джессап: қарт үй иесі Моника Бридлавқа жұмыс істейтін қарапайым жөндеуші. Ол бұзылған адам, Роданы өзімен жақын рух деп санайды. Оның қарапайым санасы мен қараңғы юморының арқасында, ол Кристиннен басқа Роданың басқа балалардан ерекше екенін байқаған және оны мазақтаған жалғыз ересек адам. Рода оның мазақтауына тек Клодты өлтірген аяқ киімі бар деп мәлімдегенде ғана жауап береді. Ол Клодты өлтіргенін түсінгенде, ол мұндай аяқ киімдері болмағанын жоққа шығарады. Бірден кейін ол Родамен сарайына қамалып, өртеп жіберіледі, ол ішінде өліп қалды. Моника Бридлав: Пенмарктардың үй иесі және Кристиннің сенімді досы, ол өзін психотерапевт санайтын және бір кезде Зигмунд Фрейдтің қарауында болғанын айтатын егде жастағы, мақтанғақ әйел. Моника Родаға табынады, оның ерекше екенін сенеді, тіпті баласы өзі болса еді дейді. Моника Кристиннің көңілінің қалғанын біледі, бірақ ол ауру, немесе Кеннетпен некеде қиындықтар бар деп күдіктенеді. Моника Рода туралы шындықты ешқашан білмейді және Кристиннің неге өзін-өзі өлтіретінін түсінбейді. Реджинальд Таскер: Мониканың досы және жазушы, ол Кристинге танымал сериялық кісі өлтіруші Бесси Денкер туралы ақпарат береді. Олар дос болып, кейінірек Кристинге тартылады. Ол Кристинге оның биологиялық әкесі ретінде таныс Ричард Браво Денкер ісі бойынша тырысқан екенін айтады. Таскер Бесси Денкердің кіші қызы оның жалғыз тірі туысы екенін айтады. Клод Дайгл: Хортенс пен Дуайт Дайглдың жалғыз баласы, ол басқаларға сирек қарсы тұратын ұялшақ және сезімтал бала ретінде сипатталады. Романның басында ол уайымдаған анасының қысымынан қашып бара жатқан көрінеді. Соңғы рет ол мектеп пикникінде Родадан көлге қарай қашып бара жатқан көрінеді. Ол Родаға жеңіп алған қаламгерлік медальді беруден бас тартқанда, Рода оны аяқ киімімен қатты ұрып, есінен танып қалды. Содан кейін ол айлақтың сыртына құлап түсіп, тез батып кетті. Хортенс Дайгл: Клод Дайглдің анасы, тым қамқор және зейіншең. Бір кезде шаштараз болған және өмірінде кеш үйленгендіктен Ферн әпкелері мен басқалар оған қарайды деп санайтын қарапайым, ірі денелі әйел, ол ұлының өліміне қайғырып, көңіл көтеру үшін алкогольге жүгінеді. Ол Роданың ұлының өлімі туралы не білетінін немесе оған қатысы бар екенін сезінеді және одан жауап алу үшін екі рет келеді. Бесси Денкер: танымал (құрастырылған) сериялық кісі өлтіруші. Ол Кристин Пенмарктің биологиялық анасы және Рода Пенмарктің әжесі. Кристин өзінің биологиялық отбасымен бірге тұрғанын және анасынан қашып кеткенін есіне түсіреді. Денкер романның ішінде ешқашан көрінбейді, ол көп бұрын өлім жазасына кесілген. Кейіпкердің өмірі мен кісі өлтіру тарихы Реджинальд Таскердің жазбаларында толық сипатталған. Оның мансабы Belle Gunness және Jane Toppanның өмір жолына негізделген. Электр орындығында өлім жазасын орындау сипаттамасы Ruth Snyderдің өліміне негізделген.
Кіші әріптер
Кеннет Пенмарк: Роданың әкесі және Кристиннің күйеуі. Кеннет роман басталғанда іссапарда болады және ол әйелі өзін-өзі өлтіргеннен кейін соңына дейін қайтып келмейді. Кеннет Рода туралы шындықты немесе Кристиннің өзін-өзі өлтіруінің және Роданы өлтіруге талпынуының себебін ешқашан білмейді, өйткені әйелі оған ешқандай ақпаратты, тіпті құпия түрде де қалдырмады және оның бұрын жіберілмеген хаттарын жойды. Эмори Уэйджс: Моника Бридлавтың інісі, ол әпкесімен бірге тұрады. Ол әртүрлі қоғамдық жиындарда Кристинмен флирт жасайды. Клаудия Ферн: Ферн әпкесі, Роданы пикник күні Клодды мазалағаны үшін сөккен. Ол Кристинге және оның басқа екі әпкесіне пикник күні болған оқиғаларды айтады. Ол Кристинге Роданың келесі семестрде олардың мектебіне қабылданбайтынын хабарлайды. Октавия Ферн: Ферн әпкесі, Кристинге неге апалы-сіңлілілер Пэнмарктерден Клодтың жерлеу рәсіміне гүлдерге ақша сұрамағанын түсіндіреді. Берджесс Ферн: Ферн мектебінде оқуға қабылдаудан жауапты Ферн әпкесі. Ол Клод Дейглдің мектептегі пикник күні қолжазба медалін ұстап тұрмады. Ричард Браво: Кристиннің асырап алған әкесі, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ұшақ апатынан қаза тапты. Ол "Бесси Денкер" ісі бойынша үлкен зерттеулер жүргізген, белгілі колоннашы және соғыс тілшісі болды. Ол Кристинге асырап алынғанын немесе Бесси Денкердің оның биологиялық анасы екенін ешқашан айтпады. Дуайт Дайгл: Клод Дайглдің әкесі. Ол күйзеліске ұшыраған әйеліне көмектесуге және ұлының өлімінен кейін оның қайғысын жеңуге тырысады. Кейіпкердің аты романдағы Дуайттан 1956 жылғы пьеса мен фильм үшін Генриге, ал 1985 жылғы теледидарлық бейімделу үшін Фредке өзгертілді. Форсайт ханым: Жастық шағында өте сұлу болған қарт әйел. Моника оны аздап ойсыз деп санайды. Басқа ересектер сияқты ол Родаға қызығады, ол жиі оны бағуға келеді (әлі де Кристин қайтыс болғаннан кейін Роданы қабылдауға ұсыныс жасайды). Рода ешқашан Форсайт ханымға зиян келтірмейді, өйткені Родаға қажетті ештеңесі жоқ. Тельма Джессап: Лерой Джессаптың әйелі. Ол ірі және жайпақ сипатталады, бірақ ол Леройға Роданы мазаласа, қиындыққа шақырып алатынын ескертуге жеткілікті. Белл Блэквелл: Рода қатысатын жексенбілік мектептің мұғалімі, Родаға Элси Динсмордың көшірмесін сыйлайды. Клара Пост: Мэриленд штатының Балтимор қаласында Пенмарктермен бір пәтерде қызы Эднамен бірге тұратын қарт әйел. Ол алты жасар Родаға қызығып, онымен дос болып, ол қайтыс болғанда Родаға оның жүзетін опал доппен байланыстырғанын уәде етті. Ол Роданың көз алдында, Эднаның сыртта жүрген кезінде құлап кетті. Эдна Роданың анасының өлімі туралы айтқанына күмән келтірді және Пенмарктерді жерлеуге шақырмады немесе содан кейін олармен сөйлеспеді.
Табиғат пен тәрбие
Роман жарық көрген онжылдықта жасөспірімдер арасындағы құқық бұзушылықтар көбейе бастады, немесе кем дегенде, олар туралы көптеп хабарланды және құжатталды. Ескі тарихпен салыстырғанда, балалар қылмысы туралы идея жаңа құбылыс еді. Психиатриялық түсіндірмелер ұсынылғанда, жасөспірімдер арасындағы құқық бұзушылықтарға қатысты табиғат пен тәрбие туралы пікір қақтығысы туды, осы ретте туа біткен бейімділіктердің ("табиғат") немесе қоршаған орта факторларының ("тәрбие") бұзық мінез-құлықты түсіндіруде маңыздырақ екені талқыланды. "Табиғат" жағын қолдаушылар кейбір адамдар жамандықпен немесе қастық ниетпен туады деп болжады. "Жаман тұқым" романында табиғаттың тәрбиені басып өтетіні көрінеді. Марч генетикалық қастық қасиеттің ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отыратыны туралы ойды қамтиды. Рода әжесі сияқты серийлі кісі өлтіруші, ол кісі өлтіру генін мұраға алған. Рода ерекше жағдайда өскен, оған эмоционалды және физикалық күтім жасалған, сондықтан оның іс-әрекеттеріне үйдің бұзылуы кінәлі емес. Таскер Денкер мен Кристин туралы сөйлескенде, "кейбір адамдар жаман болып туады" деген сөздерін келтіріп, табиғаттың күшіне ишара жасады. Психолог Роберт Д. Хэр, психопатияның туа біткен қасиет екенін дәлелдейді, ол 1993 жылы жарық көрген "Ішкі жансыздық" атты ғылыми еңбегінде "Жаман тұқымды" талқылайды. Романнан алынған ұзақ цитата Хэрдің кітабын ашады, онда Марчтың сөздерімен көптеген адал адамдардың табиғатынан күдік көруге бейім емес екені, сондықтан кейбір адамдардың жасай алатын жамандық пен тәлкек әрекеттерін түсіне алмайды немесе болжай алмайды делінеді. Кейінірек кітабында Хэр Марчтың романы балалық шақтағы психопатияның дамуын "өмірге өте ұқсас" бейнелейді дейді, бұл Роданың өзінің мақсатына жету үшін басқаларды қатыгездікпен пайдалануын, сондай-ақ Кристиннің қызының мінез-құлқының мәнін түсінген кездегі әлсіздігі мен үмітсіздігін көрсетеді.
Бродвейлік қойылым
Максвелл Андерсон кітап жарықтанғаннан кейін дереу оны сахнаға қойды. Андерсон бұрын 1935 және 1936 жылдары «Зимсет» және «Жоғарғы Тор» пьесалары үшін Нью-Йорк драма сыншылары шеңберінің сыйлығын, ал 1933 жылы «Екі үйіңіз» пьесасы үшін драматургия саласындағы Пулитцер сыйлығын жеңіп алған болатын. Реджинальд Денхэм Андерсонның сценарийін пайдаланып, пьесаны қойды. Пьеса 1954 жылдың 8 желтоқсанында Бродвейдегі 46-шы көшедегі театрда (қазір Ричард Роджерс театры) кітап жарық көргеннен кейін бір жыл ішінде ашылды. 1955 жылдың 25 сәуірінде пьеса Коронет театрына (қазір Юджин О’Нилл театры) көшірілді, онда 1955 жылдың 27 қыркүйегінде 334 қойылымнан кейін сәтті аяқталды. Кристин рөлін ойнаған Нэнси Келли 1955 жылы «Үздік әйел актер» номинациясы бойынша «Тони» сыйлығын жеңіп алды. Көрермендер Рода рөлін сомдаған бала актриса Патти МакКормак ең есте қаларлық кейіпкер болғанын айтты.
1956 жылғы фильм
1956 жылы түсірілген фильмнің режиссері Мервин Лерой болды. Леройдың Голливудтағы мансабында ол 70-тен астам фильмді өндіріп немесе түсірді, соның ішінде «Кішкентай Цезарь» және «Кішкентай әйелдер» фильмдері бар. Нэнси Келли, Пэтти МакКормак және 1956 жылғы фильмде түсірілген актерлердің көп бөлігі ойнады. Голливуд өндіріс кодексіне сәйкес, фильмнің соңы роман мен пьесадан өзгешеленді. Рода медальді қайтарып алу үшін қылмысы жасалған жерге қайтып келгенде күдіретті күшпен шатырылып, қаза табады (бұл құдайдың араласуы ретінде түсіндірілуі мүмкін), ал Кристин өз-өзіне қол жұмысы жасау әрекетінен аман қалады. Фильмнің титрлерінің соңында Лерой Нэнси Келли мен Кристиннің Пэтти МакКормакты, яғни Роданы аяғына қойып, оны жеңіл-жеңіл сабап жатқан көрінісін қосты – мүмкін, бұл көрермендерге бұл тек фильм екенін еске түсіру үшін жасалды.
1985 жылғы фильм
"Жақсы тұқым" 1985 жылы Джордж Экштейн бейімдеген және Пол Вендкос түсірген телефильм ретінде қайта жасалды. Романның бастапқы соңы сақталды, бірақ басқа да егжей-тегжейлі мәліметтер өзгертілді, соның ішінде кейбір есімдер (мысалы, Клод Дайгл → Марк Дайгл, Хортенс Дайгл → Рита Дайгл, Клаудия Ферн → Элис Ферн) және жас Кристинаның социопат анасы Бесси Денкерден жүгері егістігіне қашуы бейнеленген жаңа көрініс қосылды. Бұл нұсқада Блэр Браун Кристин, Линн Редгрейв Моника, Дэвид Огден Стайерс Эмори (оның кейіпкері құпия гомосексуал екені айқынды), Дэвид Каррадин Лерой және Чад Аллен Марк Дайгл рөлінде ойнады (оның кейіпкері бұрын көрінбеген, тек туралы айтылған). Кэрри Уэллс басты кейіпкерді сомдады, оның аты Родадан Рейчелге өзгертілді. Сыншылар телефильм нұсқасын пьеса мен түпнұсқа фильмнен нашар деп бағалады.
2018 жылғы фильм
2017 жылдың желтоқсан айында Deadline Hollywood Роб Лоудың Lifetime телеарнасы үшін «Жаман тұқым» телесериалын қайта түсіруге режиссерлік жасап, басты рөлде ойнайтынын хабарлады. «Жаман тұқымның» осы нұсқасы алғаш рет 2018 жылдың 9 қыркүйегінде Lifetime арнасында көрсетілді және оны 1,87 миллион көрермен тамашалады, соның нәтижесінде ол сол күні ең көп тамашаланған кабельдік бағдарламалардың ондығына енді. Дегенмен, туындыға сынлы пікірлер көп болды. «Жаман тұқым қайта оралады» атты жалғасы 2022 жылы шықты.