Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Пиктар патшасы 789–820
King of the Picts 789–820
Каусантин немесе Константин мак Фергуса (775 жылдан бұрын – 820) – қазіргі Шотландиядағы пиктар (немесе Фортриу) патшасы, 789 жылдан 820 жылға дейін билеген. Виктория дәуіріне дейін кейде Шотландияның Константин I деп есептелген, бірақ қазіргі кезде бұл атақ әдетте Каусантин мак Синедаға беріледі. Ол Дункельдте шіркеу салып, кейін Ионадан әкелінген Әулие Колумбаның қасиетті деректерін қабылдады.
Causantín or Constantín mac Fergusa (before 775–820) was king of the Picts (or of Fortriu), in modern Scotland, from 789 until 820. He was until the Victorian era sometimes counted as Constantine I of Scotland; the title is now generally given to Causantín mac Cináeda. He is credited with having founded the church at Dunkeld which later received relics of St Columba from Iona.
Өмір
Каусантин мен оның інісі Оэнгус Фергус мак Эхдахтың ұлдары болған деген ұсыныс болған, бірақ қазір бұл кеңінен қабылданбайды. Керісінше, олар алғашқы патша Оэнгус мак Фергузаның туыстары, мүмкін немерелері немесе шөберелері болған деп есептеледі. Бұл әулет Шырыннан (қазіргі Мернс аймағына сәйкес келеді деп саналады) шыққан және Ирландиядағы Мюнстердің Эоганахтасымен байланысы бар болған. Каусантиннің билеу кезеңі Ирландия жылнамаларында Шотландиядағы оқиғалар туралы ақпараттың аздығымен сипатталды, бұл Шотландиядағы Айона және Апплкросс монастырьларында сақталған деп есептелетін жылнамалардың тоқырауына байланысты болуы мүмкін. Осы себепті, оны екі деректе ғана атайды. Басқа жазбалар викингтердің сол кезде Ирландияда және Шотландияның батыс жағалауында белсенді болғанын көрсетеді, бұл да жазбалардың жетіспеуіне себеп болуы мүмкін. Айона шабуылға ұшыраған, ал Бьют аралындағы Кингарт аббаты Ноа шабуылшылардың қолынан қаза тапқан болуы мүмкін. 789 жылғы жазбада Пиктлендияда Каусантин мен Коналл мак Тайдг арасындағы шайқас тіркелген, онда Каусантин жеңіске жеткен. Коналл кейінірек Кинтайрда қайта пайда болып, 807 жылы қаза тапқан. Каусантин Коналды жеңіске жеткенге дейін патша болған-жоқпыны белгісіз. Патшалар тізімінде оның билеу мерзімі 35 жылдан 45 жылға дейін әртүрлі көрсетілген, сондықтан оған тәуелсіз растаусыз сенуге болмайды. Екінші дерек – Каусантиннің 820 жылы қайтыс болғаны туралы мәлімет. Дуплин айқасы ұзақ уақыт бойы Синаэд мак Аилпиннің пикттердегі соңғы жеңісін еске алу үшін салынған деп есептелді, дәл осылай Сюэно тасы да есептелген. Жақында жасалған талдаулар айқасқа орнатылған тастың кішкентай бөлігінде Каусантиннің аты жазылғанын көрсетті. Осыған сәйкес, бұл ескерткіштің оның тапсырысымен салынғаны немесе оған арналғаны болжануда. Онда ол Попплтон қолжазбасында және ұқсас пикті патшалар тізімдерінде кездесетін пиктілік формасы – Кастантин филиус Уургуст емес, оның есімінің көне ирланд нұсқасынан алынған латыншалау ретінде көрсетілген. Сент-Эндрюс саркофагы Каусантин үшін жасалған деген пікір бар, бірақ бұл азшылықтың көзқарасы, сондай-ақ Колумбаның қасиетті заттары, мүмкін Монимуск реликвиясын қоса алғанда, Каусантиннің билеу кезеңінде Ионадан Дункельдке көшірілген болуы мүмкін деген ұсыныс та аз қолдау тапқан. Колумбаның қасиетті заттарының Каусантиннің кезінде, емес, 30 жылдан кейін Синэд мак Аилпиннің кезінде Дункельдке келгені туралы ой 818 жылғы Хроникан Скоторумдағы жазбаға негізделген. Каусантин Дункельдті құрғандығы туралы кейінірек Джон Фордун сияқты жылнама жазушылар айтқан, олар пикті патшалар тізімінің кейбір нұсқаларын немесе қазір жоғалған басқа материалдарды пайдаланған. Эндрю Винтундық бұл іргетасты 815 жылға жатқызады, бірақ бұл Ұлы Карл мен Папа Лев III қайтыс болғаннан кейін болды деп мәлімдейді, яғни 816 жылдан кейін. Каусантин Таллахт мартирологиясында еске алынған деген болжам бар. Celi dé-нің меценаты және, мүмкін, Иона аббаты Диармайттың әріптесі ретінде, Каусантин celi dé идеалдарымен үйлесетін шіркеу реформаторы болған деп есептеледі. Каусантин Нортумбрия монастырьларының да меценаты болған сияқты, өйткені ол өзінің немере інісі Эоганмен бірге 840 жылға дейінгі дұғалар тізімін қамтитын Liber Vitae Dunelmensis-те еске алынған. Каусантиннің орнын оның інісі Оэнгус бағындырды. Оның ұлы Дрест кейін патша болды. Каусантиннің ұлы Домналл 811 жылдан 835 жылға дейін Дал-Риатаның патшасы болды деп саналады. Каусантиннің одан кейінгі патшалар арасындағы беделін, мүмкін, оның өлімінен кейінгі бір жарым ғасырда үш патшаның есімімен аталуы көрсетіп тұр, өйткені оның билеуіне дейін бұл есім Шотландияда патшалық есім ретінде белгілі болмаған.
It had been proposed that Causantín and his brother Óengus were sons of Fergus mac Echdach, King of Dál Riata, but this is no longer widely accepted. Instead, it is thought they were kin to the first king Óengus mac Fergusa, perhaps grandsons or grandnephews. This family may have originated in Circinn (presumed to correspond with the modern Mearns), and had with ties to the Eóganachta of Munster in Ireland. Causantín's reign falls in a period when Irish annals have relatively few notices of events in Scotland, possibly due to the failing of the annals believed to have been kept in Scotland at Iona and Applecross. Perhaps for that reason, there are only two reports which mention him. Other entries make it clear that the Vikings were active in Ireland and on the western coasts of Scotland in this time, which may also account for the lack of records. Iona was a target, and it may be that Abbot Noah of Kingarth, on the Isle of Bute, was killed by raiders. The first report, in 789, is the record of a battle in Pictland between Causantín and Conall mac Taidg, in which Causantín was victorious. Conall later reappears in Kintyre, where was killed in 807. It is not known whether Causantín was king before defeating Conall. The king lists give varying lengths for his reign, from 35 to 45 years, and are not to be relied upon without independent confirmation. The second report is that of Causantín's death in 820. The Dupplin Cross was long assumed to commemorate Cináed mac Ailpín's final victory over the Picts, as indeed, was Sueno's Stone. Recent analysis has revealed a small part of an inscription on the Cross, in which Causantín is named. Accordingly, it is supposed that this monument was commissioned by him, or as a memorial to him. He appears there as Custantin filius Fircus[sa], a Latinisation derived from the Old Irish version of his name rather than the presumed Pictish form Castantin filius Uurguist found in the Poppleton Manuscript and similar Pictish king lists. It has been proposed that the St Andrews Sarcophagus was made for Causantín, but this is a minority view, as is the suggestion that the relics of Columba, perhaps including the Monymusk Reliquary, may have been translated from Iona to Dunkeld during Causantín's reign. The idea that Columba's relics may have come to Dunkeld in the time of Causantín, rather than thirty years later in the time of Cináed mac Ailpín is based on an entry in the Chronicon Scotorum for 818. That Causantín established Dunkeld is stated by later chroniclers such as John of Fordun who are following some variants of the Pictish king lists or other materials now lost. Andrew of Wyntoun dates the foundation to 815, although he states that this was after the deaths of Charlemagne and Pope Leo III, which would date it to 816 or later. It is suggested that Causantín is commemorated by the Martyrology of Tallaght, a product of one of the principal céli dé monasteries of the day. As a patron of the céli dé, and perhaps a collaborator of Abbot Diarmait of Iona, it is thought that Causantín may have been a church reformer, in line with céli dé ideals. Caustantín appears also to have been a patron of the Northumbrian monasteries, as he is commemorated, along with his nephew Eogán, in the Liber Vitae Dunelmensis, which contains a list of those for whom prayers were said, dating from around 840. Causantín was succeeded by his brother Óengus. His son Drest was later king. Causantín's son Domnall is believed to have been king of Dál Riata from around 811 until 835. Causantín's reputation among the kings who followed him may, perhaps, be demonstrated by the use of his name on for three kings in the century and a half following his death when it is not attested as a kingly name in Scotland prior to his reign.