Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Швецияның ең солтүстік аймағы Норрланд (Norrland, "Солтүстік жер", бастапқыда Norrlanden немесе "Солтүстік жерлер") – Швецияның үш дәстүрлі аймағының ең солтүстігі, ең үлкені және ең сирек қоныстанған аймағы, ол тоғыз провинциядан тұрады. Норрланд әкімшілік мақсаттарға қызмет етпесе де, тарихи, мәдени және географиялық аймақ ретінде сақталады; ол күнделікті тілде, мысалы, ауа райы болжамында жиі еске алынады. Норрланд диалектілерінің бірнеше туысқан топтары швед тілінің диалектілерінің оңтүстік топтарынан ерекшеленетін жеке жиынтықты құрайды. Норрланд Швецияның жер ауданының шамамен 60% құрайды, бірақ ел халқының шамамен 12% ғана осы аймақта тұрады.
Norrland (, "Northland", originally Norrlanden or "the Northlands") is the northernmost, largest and least populated of the three traditional lands of Sweden, consisting of nine provinces. Although Norrland does not serve any administrative purposes, it continues to exist as a historical, cultural, and geographic region; it is often referred to in everyday language, e. g., in weather forecasts. Several related Norrland dialects form a distinct subset of dialects of the Swedish language separate from those to its south. Norrland consists of the majority of the Swedish landmass at about 60% of the land area, but only has about 12% of the country's population. <tr><td>
Gästrikland
Hälsingland
Härjedalen
Jämtland
Medelpad
Ångermanland
Västerbotten
Norrbotten
Lappland
<td align=right width=300>
Тарихи тұрғыдан алғанда, Йемтланд және Херједален 1645 жылға дейін Норвегияға қарасты, сондықтан олар көбінесе тарихи Норрландтан тыс саналады. Ал Финляндия 1809 жылға дейін Швецияға қарасты, сол кезде Норрланд Солтүстік Финляндияға дейін кеңейтілді. Әкімшілік тұрғыдан Швеция провинцияларға емес, округтерге (län) бөлінеді. Норрланд тарихи провинциялар бойынша емес, округтер бойынша анықталғанмен, ол қазіргі Гевлеборг, Йемтланд, Норрботтен, Вестерботтен және Вестерноррланд округтерін қамтиды. Кейде Норрланд Солтүстік Норрландқа (norra Norrland) және Оңтүстік Норрландқа (södra Norrland) бөлінеді. Аймақтың солтүстік бөлігі әдетте тарихи Норрботтен, Вестерботтен және Лапландия провинцияларын (қазіргі Норрботтен және Вестерботтен округтері) қамтиды, ал оңтүстік бөлігі аймақтың қалған бөлігін қамтиды. Сонымен қатар, Оңтүстік Норрландтың солтүстік бөлігі болып табылатын Орта Норрланд (mellersta Norrland) деген ұғым бар. Орта Норрландтың нақты шекарасы жоқ, бірақ ол әдетте тарихи Ангерманланд, Медельпад, Йемтланд және Херједален провинцияларымен сәйкес келеді.
Historically, Jämtland and Härjedalen belonged to Norway until 1645, and are thus often considered outside of the historical Norrland. On the other hand, Finland belonged to Sweden until 1809, and during that time, Norrland was extended into Northern Finland. Administratively, Sweden is not divided into provinces but into counties (län). Although Norrland is defined in terms of the historical provinces and not the counties, it roughly comprises the modern counties of Gävleborg, Jämtland, Norrbotten, Västerbotten and Västernorrland. Sometimes, Norrland is subdivided into Northern Norrland (norra Norrland) and Southern Norrland (södra Norrland). The northern part of the region typically covers the historical provinces of Norrbotten, Västerbotten and Lappland (the modern counties of Norrbotten and Västerbotten), while the southern part covers the remainder of the region. There is also the concept of Middle Norrland (mellersta Norrland), which is the northern part of Southern Norrland. Middle Norrland has no clearly defined boundaries, but usually corresponds with the historical provinces Ångermanland, Medelpad, Jämtland and Härjedalen.
География
Жағалау аймақтарын қоспағанда, Норрландта сирек қоныстанған. Швеция халқының шамамен 12 пайызы Норрландта тұрады. Жағалаудың кейбір аймақтарын қоспағанда, Норрландтың көп бөлігін Норрланд жері құрайды – төбелі және таулы аймақ, сонымен қатар боралдық орманмен жабылған. Нақтырақ айтқанда, Норрланд үш солтүстік-оңтүстік бағытталған белдеуден тұрады: батыстағы Скандинавия таулары, ішкі аймақтың көп бөлігін қамтитын Муддус жазықтары және аралас рельеф – жағалау жазықтары мен Субкамбрийлік жазықтың бөліктері. Швеяланд пен Гёталандқа қарағанда, олар халық тығыздығы жоғары және Стокгольм, Гётеборг, Мальмё сияқты ескерткіштері мен туристік тартымдылықтары бар ірі қалаларымен әйгілі, Норрланд кең орман, үлкен өзендер мен тигілмеген даласымен танымал. Көптеген тұрғындар ауылдық жерлерде, шағын ауылдарда және жағалау бойындағы қалаларда тұрады. 20 ғасырдың соңында Норрландта халық саны айтарлықтай өсті, негізінен ірі қалалардан көшіп келген адамдардың есебінен. Норрландтағы ең ірі қалалар солтүстіктен оңтүстікке қарай: Лулео, Шеллефтео, Умео, Эстерсунд, Сундсвалл және Гевле. Эстерсундтан басқа, барлық қалалар жағалауға жақын орналасқан. 19 ғасырдың ортасында Швецияға жеткен өнеркәсіптік революция кезінде Норрланд маңызды ағаш және қағаз өнеркәсібінің көзіне айналды. Норрландтағы төрт үлкен өзеннен басқа барлық өзендер су электр энергиясын алу үшін пайдаланылды. Норрландтағы өзендер Швециядағы гидроэлектр энергиясының көп бөлігін құрайды, бұл көптеген елдерде шектеулі энергия көзі болып табылады, бірақ Швецияда гидроэлектр энергиясы электр энергиясының жалпы өндірісінің шамамен 40 пайызын құрайды. Норрландта құнды металдарды өндіруге арналған кен орындары да бар. Ескі тарихтан бастап және бүгінгі күнге дейін Стокгольмдегі басқару Норрландты пайдаланылатын табиғи ресурстардан тұратын отар ретінде қарастырды. "Норрландта біздің шекарамызда Үндістан бар, егер біз оны пайдалануға болатынын түсінсек" (I Norrland hava vi inom våra gränser ett Indien, blott vi förstå att bruka det) деген цитата Аксель Оксенстернаға жатқызылады және бұл көзқарасты жақсы сипаттайды. Швеция тарихының ресми нұсқасында елдің солтүстік аймақтары туралы көп мәлімет жоқ. Кебнекайсе, Швецияның ең биік тауы (2111 метр) Норрландтың солтүстігіндегі Лапландияда орналасқан. Норрландтағы климат биіктікке, ендікке және суға дейінгі қашықтыққа байланысты өте өзгермелі. Оңтүстік жағалау аймақтарында ылғалды континенттік климат басым, бірақ солтүстікке қарай субарктикалық климат кең таралған, бірақ көптеген аймақтарда бұл классификация үшін өте жұмсақ, әсіресе жағалау аймақтарында. Таулы аймақтарда жазғы температураның орташа температурасы 10 °C (50 °F) төмен болатын тундралық климат кездеседі, бірақ бұл биіктікке байланысты, халық қоныстанған жерлерде емес. Норрландтың барлық төмен жатқан аймақтары жаздың жұмсақтығына байланысты ағаш шегінен төмен орналасқан, сондықтан боралдық орман басым.
Except for the coastal areas, Norrland is sparsely populated. Approximately 12 percent of Sweden's population lives in Norrland. Except for some coastal areas most of Norrland is made up by the Norrland terrain—hilly and mountainous land covered by boreal forests. More in detail Norrland is made up of three north–south belts: the Scandinavian Mountains in the west, the Muddus Plains covering much of the inland, and the mixed reliefefn ua|This includes coastal plains and parts of the Sub Cambrian peneplain. Unlike the much more densely populated Svealand and Götaland, which are better known for big cities (Stockholm, Gothenburg, Malmö) with landmarks and tourist attractions, Norrland is known for its nature with wide forests, large rivers and untouched wilderness. Most inhabitants live in rural areas and small villages and along the coast in cities. Towards the end of the 20th century, there was a noticeable increase of the population in Norrland, mainly from people moving from larger cities. The largest cities in Norrland, from north to south, are Luleå, Skellefteå, Umeå, Östersund, Sundsvall and Gävle. With the exception of Östersund, those cities are all near the coast. During the Industrial Revolution, which reached Sweden in the mid 19th century, Norrland became the source for the important wood and pulp industry. All but four of the major Norrland rivers have been exploited for water power. The rivers in Norrland account for the bulk of hydroelectric power in Sweden, which is in many countries a limited energy source, but Sweden has hydroelectrical power account for approximately 40 percent of its total production of electricity. Mines for producing precious metals have also been located in Norrland. In older history and still today, the administration in Stockholm viewed Norrland essentially as a colony consisting of natural resources to be exploited. "In Norrland we have an India within our borders, if only we realize we should be taking advantage of it" (I Norrland hava vi inom våra gränser ett Indien, blott vi förstå att bruka det) is a quote attributed to Axel Oxenstierna that fairly well describes the attitude. In the official history of Sweden, not much is written about the northern parts of the country. Kebnekaise, Sweden's tallest mountain at 2,111 metres (6,926 feet), is located in Lappland in the north of Norrland. Norrland has a highly variable climate depending on altitude, latitude and distance to water. The southern coastal areas have a humid continental climate, but further north, the subarctic climate is abundant, although it in many areas is very mild for that classification, especially in coastal regions. In the mountain ranges the tundra climate can be found with summer temperatures averaging below 10 °C (50 °F), but that is due to altitude and not in populated areas. All low lying areas of Norrland are below the tree line because of the mild summers and so the boreal forest is dominant.
Тарих
Ежелгі тарихта Норрландия Швецияның төрт жерінің бірі саналған. Батыс жағынан Швецияның солтүстік жартысын, оңтүстік жағынан Свеландпен шектесіп, шығысынан Финляндияның солтүстік жартысын білдірді – ол кезде Швецияның бір бөлігі болған, оңтүстік жағынан Эстерландпен шектесіп тұрды. Свеланд пен Гёталандта жер шекарасы маңызды құқықтық және әкімшілік рөл атқарды, бірақ Норрландияда олай емес. Норрланд атауы Свеландтан солтүстікке қарайғы барлық аймақты білдіретін атауға айналды. Орта ғасырға дейін Норрландияның солтүстік бөлігі (Норрботтен және Лапландия) көбінесе қараусыз қалған жер болды. Бұл аймақта саамдар, квендер және финдерге жақын туысқандық байланысы бар басқа тайпалар/халықтар сиреп қоныстанған. Норрландияның оңтүстік бөлігінде швед және норвег қоныс аударушылары саам халқымен бірге өмір сүрді. Орта ғасырлардан бастап швед патшалары осы аймақты отарлауға және христиан дініне өткізуге тырысты. Бірақ бұл уақыт алды – тіпті бүгін де фин және саам азшылықтары Норрландияның солтүстік бөлігінде өмір сүреді және өздерінің мәдениеті мен салт-дәстүрлерін сақтап келеді. Финляндиямен қарым-қатынастардың өзгеруіне байланысты Норрландияның солтүстік шекарасы өзгерді. Алғашқыда «Финляндия» сөзі қазіргі Финляндияның оңтүстік-батыс бөлігін ғана білдірген, ал Норрландияның шекарасы Каакамойоки немесе кейінірек Симойоки өзендері арқылы жүргізілді. Бірақ 1809 жылы Швецияның шығыс жартысы (Финляндия) Ресейге өткеннен кейін, жаңа шекара Торне өзені бойынша белгіленді. Оңтүстік шекарасы бастапқыда Гастрикланд провинциясының солтүстігіндегі барлық жерлерді қамтыды (14 немесе 15 ғасырға дейін Упландтың бір бөлігі), бірақ 17 ғасырдың ортасынан бастап Гастрикланд та Норрландияның бір бөлігі саналады. Бұл атауды алғаш рет Карлдың жылнамасынан кездестіруге болады, онда 1433 жылы Энгельбрект Энгельбректссон Эрик Пукеге бүкіл Норрланды (al norland vnte han honom wolla) жаулап алуға көмек сұраған хат жібергені айтылады.
In older history, Norrland is one of the four lands of Sweden. To the west it represented the northern half of Sweden bounded to the south by Svealand and to the east it represented the northern half of Finland – which was then a part of Sweden – bounded to the south by Österland. In Svealand and Götaland, the land boundaries were of major juridical and administrative importance, but this was not the case with Norrland. The name Norrland just gradually became a denomination of everything north of Svealand. Up to the Middle Ages, the northern part of Norrland (Norrbotten and Lappland) was basically a no man's land. The area was sparsely populated by Sami, Kvens and different tribes/people related to the Finns. In the southern part of Norrland, Swedish and Norwegian settlers lived side by side with the Sami population. From the Middle Ages on, the Swedish kings tried hard to colonize and Christianize the area. But it took time—even today, Finnish and Sami minorities live in the northern parts of Norrland and have maintained their culture and customs. As a result of the changing relations to Finland, the northern borders of Norrland have shifted. While the word Finland originally meant only the southwestern part of what is now Finland (Finland Proper), the border of Norrland was drawn at the rivers Kaakamojoki or, later, Simojoki. This changed when the eastern half of Sweden (Finland) was lost to Russia in 1809, and the new border was drawn at Torne River. The southern border was originally everything north of the Gästrikland province (until the 14th or 15th century a part of Uppland), but since the mid 17th century, Gästrikland is also considered a part of Norrland. The name can be first traced from Karl's Chronicle, explaining how Engelbrekt Engelbrektsson in 1433 sent a letter to Erik Puke requesting assistance to conquer entire Norrland (al norland vnte han honom wolla).
Спорт
Мұз үстіндегі хоккей Норрландта ең танымал көрермендер спорты болып саналады. Швецияның көптеген танымал хоккейшілері Норрландтан шыққан, соның ішінде Питер Форсберг, Бьерье Сальминг, Маркус Наслинд, Хенрик Лундквист, Никлас Бекстрём, Элиас Петтерссон және егіз ағайындар Хенрик пен Даниэль Седин. 2023–24 маусымда төрт Норрланд командасы қазіргі уақытта Швеция хоккей лигасында өнер көрсетеді: Лулео HF, Скельфтео AIK, MoDo Хоккей және Timrå IK. Сонымен қатар, Brynäs IF және IF Björklöven – бұл Норрландтан шыққан, шведтік мұз үстіндегі хокейде ұзақ тарихы бар екі танымал команда, қазіргі уақытта екінші деңгейдегі Hockeyallsvenskan лигасында бақ сынап жатыр. Альпілік және скандинавиялық шаңғы спорты да Норрландта кең таралған. Швецияның ең ірі және танымал шаңғы курорттары – Аре және Хемаван Норрландта орналасқан. Аймақтың белгілі шаңғышылары – Ингемар Стенмарк, Аня Перссон және Пер Элофссон. Футбол да Норрландта танымал, бірақ аймақтың командалары көбінесе Оңтүстік Швецияның ірі қалалық клубтарымен салыстырғанда бәсекеге қабілетсіз болды. Бүгінгі күнге дейін Норрландтан ешбір команда Швецияның жоғары лигасы Allsvenskan жеңімпазы атанған жоқ, ал Sandvikens IF – 1956 жылдан бері топ төртке енген жалғыз Норрланд командасы. 2023 жылғы маусымның қазіргі уақытына дейін Норрландтан ешбір команда Allsvenskan лигасында ойнамайды. Дегенмен, GIF Sundsvall, Gefle IF және Östersunds FK сияқты командалар соңғы жылдары Швецияның жоғары лигасының көптеген маусымдарында өнер көрсетті, сондай-ақ аймақ танымал футболшыларды тәрбиеледі. Гуннар Нордаль, Томас Бролин, Йеспер Бломквист және Микаэль Лустиг – барлығы Норрландта өскен және Швеция құрама командасының құрамында ойнаған футболшылар.
Ice hockey is generally regarded to be the most popular spectator sport in Norrland. Many of Sweden's most famous hockey players are natives of Norrland, including Peter Forsberg, Börje Salming, Markus Näslund, Henrik Lundqvist, Nicklas Bäckström, Elias Pettersson, and twin brothers Henrik and Daniel Sedin. As of the 2023–24 season, four Norrland teams currently compete in the Swedish Hockey League: Luleå HF, Skellefteå AIK, MoDo Hockey and Timrå IK. Additionally, Brynäs IF and IF Björklöven are also two popular teams from Norrland with long traditions in Swedish ice hockey who currently compete in the second highest league Hockeyallsvenskan. Skiing, both alpine and nordic, is also a popular sport in Norrland. Two of Sweden's largest and most popular ski resorts, Åre and Hemavan, are located in Norrland. Famous skiers from the region include Ingemar Stenmark, Anja Pärson and Per Elofsson. Football is also popular in Norrland, but teams from the region have rarely been on the same competitive level as the big city clubs in southern Sweden. To date, no Norrland team has ever won Allsvenskan, Sweden's highest level football league, and Sandvikens IF is the only Norrland team that has ever finished in the top four (last time in 1956). As of the 2023 season, no team from Norrland currently plays in Allsvenskan. However, teams such as GIF Sundsvall, Gefle IF and Östersunds FK have all in recent years played many seasons in Sweden's highest league, and the region has produced its share of famous footballers. Gunnar Nordahl, Tomas Brolin, Jesper Blomqvist and Mikael Lustig are all footballers who grew up in Norrland, and went on to become Swedish internationals.
Көркем шығармаларда
Норрландия кейде швед әдебиетінде сәл теріс бейнеленеді, кейде қорқыныш пен үрей ошағы ретінде суреттеледі. "Аңшылар" және "Жалған із" ("Аңшылар 2") триллері Норрландияның нәсілдік келекеңдеу мен зорлық-зомбылыққа толы өте жағымсыз бейнесін көрсетеді. Норрландтықтар өз кезегінде Стокгольм мен Оңтүстік Швециядан келген адамдарға көбінесе жағымсыз қарайды, мысалы, Стокгольмді "сиыр қала" (fjollträsk) деп атайды. Бұл динамика "Sällskapsresan 2 – Snowroller", "Аңшылар" және "Pistvakt – En vintersaga" сияқты фильмдер мен сериалдарда көрсетілген. Норрландия тілдер мен мәдениеттер тұрғысынан Швецияның үш аймағының ең алуан түрлісі болса да, көбінесе біртекті аймақ ретінде бейнеленеді. Әдебиетте Норрландтан шыққан кейіпкерлер көбінесе жартас жағалау қалаларында тұрса да, шұрайлы даладан келген шаруалар ретінде суреттеледі. 2006 жылғы "Frostbite" хоррор фильмінде бейне біршама тепе-тең. Көптеген швед фильмдерінен айырмашылығы, ол Швецияның солтүстік шебіндегі үлкен қауымдастықта өтеді және Каликс пен Кирунада түсірілген. Адамдар сырттан келгендерге жылы және қонақжайлы болып көрінеді. Адамдардан гөрі, Норрландияның табиғаты жаушыл болып суреттеледі. Қаланың үстінде тұрақты қараңғылық пен қаһары қыс жүреді. Вампирлер бұл жерді ұнатады және арктикалық түндерде қала тұрғындарын аңдайды. Фильмде актерлердің Норрландия акцентісіз сөйлегеніне қарамастан, тіпті Норрландияда туған актерлердің өзі де акцентсіз сөйлейді. Бұл аймақтың аралас бейнесі "As It Is in Heaven" (2004) фильмінде де кездеседі, ол "шағын қала өмірінің қуаныштары мен қиындықтарын жарқын көрсетеді". Солтүстік қала басты кейіпкерге бала кезінде жағымсыздықпен қарайды, сондықтан анасы оны қорқыныштан құтылу үшін қаладан алып кетеді. Ол жылдар өткен соң талантты музыкант ретінде қайта оралады, бірақ бұрынғы сыныптастарының зорлық-зомбылығы жалғасып жатқан аралдық қалаға тап болады. Оның сырттан келген мәртебесі, музыкасы және қуанышпен бөлісуге деген ниеті қаланың құтқарылуына көмектеседі. Белгілі триллер "Аждаһаның татуировкасы бар қыз" сюжеті Стокгольм мен Норрландияның ойдан шығарылған Хедестад қаласы арасында ауысады. Кітаптағы үнемі қайталанатын тақырып – бұл екі жердің арасындағы әлеуметтік, мәдени және физикалық айырмашылықтар: Норрландия космополиттік Стокгольммен салыстырғанда тыныш, консервативті және жайлы; Стокгольмде ұзақ уақыт тұруға мәжбүр болған адам "өлкенің шетіне жер аударылғандай" сезінеді; Норрландия сонымен қатар суық, ал Стокгольмнен келген адамға жылы киім сатып алу қажет (бұл тақырып "As It Is in Heaven" фильмінде де көрсетілген); Норрландтықтар көбінесе Стокгольм тұрғындары түсініксіз деп санайтын аймақтық диалекттерде сөйлейді; Стокгольм тұрғындары "Норрландиядан келген жұмысшы табының баласына" қарап кемсітеді, тіпті ол Стокгольмде көп жыл өмір сүрсе де. Кітаптың үлкен жетістігі және көптеген тілдерге аударылуы швед емес адамдарға Норрландия және оның ерекшеліктері туралы көбірек білуге мүмкіндік берді.
Norrland is sometimes portrayed slightly negatively in Swedish fiction, sometimes being a place of terror and dread. The thriller films The Hunters and False Trail (The Hunters 2) show a highly negative portrait of Norrland, filled with racial prejudice and violence. The people of Norrland in their turn tend to have a fairly negative view of people from Stockholm and the rest of southern Sweden, for example by referring to Stockholm as fjollträsk, which loosely translated means "sissy town". This dynamic is portrayed in movies and series such as Sällskapsresan 2 – Snowroller, The Hunters and Pistvakt – En vintersaga. Despite Norrland being the most diverse of the three lands of Sweden in terms of languages and cultures it is usually portrayed as one homogeneous region. Fiction usually portrays characters from Norrland as villagers from the wilderness even though the majority of the population live in and around the coastal cities. In the 2006 horror film Frostbite, the portrait is more balanced. Unlike most other Swedish films, it takes place in a larger community at the northern peak of Sweden, being filmed in Kalix and Kiruna. The people are shown to be pretty warm and welcoming towards outsiders. Rather than the people, the nature of Norrland is shown to be hostile. A constant darkness roams over the town and there is extreme cold. Vampires have been shown taking a liking to the land and hunt the towns people in the arctic night. The film is notorious for having the actors speak without the district Norrland accent, even the actors in the film who are native to Norrland. A mixed portrait of the region is found in As It Is in Heaven (2004), which "vividly conveys both the delights and the challenges of small town living." The northern town is initially inhospitable to the main character as a boy, whose mother chooses to take him out of the town to escape bullying. He returns years later as an accomplished musician, only to find an insular town where bullying continues in several forms, including from the original classmates who troubled him as a youth. It is through his outside status—along with his music and desire share its joy—that the town finds redemption. The plot of the well known thriller The Girl with the Dragon Tattoo shifts back and forth between Stockholm and the fictional Norrland town of Hedestad. A constantly repeated theme in the book's background are the social, cultural and physical differences between these two locations: Norrland is more sedate, conservative and slow moving in comparison with the cosmopolitan Stockholm; a Stockholmer having to live for an extended period in Norrland feels "exiled to the back of beyond"; Norrland is also colder, and a Stockholmer coming there must urgently buy warmer clothes (a theme highlighted also in As It Is in Heaven); Norrlanders often speak regional dialects which Stockholm people find nearly incomprehensible; Stockholm people look down their noses at "a working class boy from Norrland" even when he had lived many years in Stockholm. The book's great success and translation into numerous languages made non Swedish people more aware of Norrland and its special characteristics.