Кіріспе

Күн шығу алдындағы қараңғылық басталатын уақыт. Таң – күн шығу алдындағы қараңғылық басталатын уақыт. Ол Жер атмосферасында шашыраған жанама күн сәулесінің пайда болуымен анықталады, яғни Күн дискісінің ортасы бақылаушының көкжиегінен 18° төмен түскен кезде. Бұл таңғы қараңғылық кезеңі күн шыққанға дейін жалғасады (Күннің жоғарғы бөлігі көкжиекті атқанда), сол кезде тікелей күн сәулесі шашыраңқы жарықтан басып өтеді.

Этимология

"Таң" сөзі көне ағылшын тіліндегі "dagian" етістігінен, "күн шығу" мағынасынан туындаған.

Таңның түрлері

Таң ату күндізгі жарықпен басталады және күн көкжиекке шыққанға дейін жалғасады. Таңертеңгі шапақ үш кезеңге бөлінеді, олар күннің ортасының горизонттан төменгі бұрыштық қашықтығы (градус есебімен) арқылы анықталады. Бұл – астрономиялық, теңізшілік және азаматтық шапақ.

Астрономиялық таң

Астрономиялық таң Күннің ортасы таңертең 18 градус көкжиектен төмен түскенде басталады. Астрономиялық көлеңке Күн ортасы көкжиектен 12 градус төмен түскенше бірден басталады.

Теңіз таңдары

Теңізшілер теңіздегі көкжиекті ажырата алатын жарық жеткілікті болған кезде, бірақ аспан әлі де сыртқы шаралар жасау үшін тым қараңғы болғанда, теңіз сарқырамасы басталады. Ол күннің ортасы таңертең 12 градусқа көкжиектің астына түскенде басталады. Теңіз сарқырамасының таңы – азаматтық сарқырамаға дейін созылатын теңіз сарқырамасының басталуын білдіреді. Аспан ашық болса, көк түсті болады, ал бұлт немесе тұман болса, қола, қызғылт сары және сары түстер көрінеді. Азаматтық сарқырама кезінде Венера және Юпитер сияқты кейбір жарық жұлдыздар мен планеталарды әлі жалаңаш көзбен көруге болады. Осы сәт азаматтық сарқыраманың басталуын көрсетеді, ол күн шығуына дейін созылады.

Экватор

Күннің қараңғылық уақыты экваторда ең қысқа болады, онда күн мен түн теңелу кезінде Күн шығыстан шығып, батысқа қарай, көкжиекке тік бұрышпен батып, күн бату мен күн шығу арасы ең аз болады. Әрбір қараңғылық сатысы (азаматтық, теңіздік және астрономиялық) тек 24 минутқа созылады. Жер бетіндегі кез келген нүктеде қараңғылық уақыты теңелулер маңында ең қысқа, ал күн тоқырауларында ең ұзақ болады.

Полярлық аймақтар

Жазғы күн тілегі жақындаған сайын күндіз ұзарады, ал қысқы күн тілегі жақындаған сайын түн ұзарады. Бұл таң және кешкі аспанның уақыты мен ұзақтығына әсер етуі мүмкін. Бұл әсер полюстерге жақын жерлерде күштірек байқалады, онда Күн көктемгі теңесуде туады және күзгі теңесуде батып, бірнеше аптаға созылатын ұзақ сәулелік кезең пайда болады. Полярлық шеңбер (солтүстік немесе оңтүстік) – жазғы күн тілегінде Күн батпайтын ең төменгі ендік деп анықталады. Сондықтан полярлық шеңбердің бұрыштық радиусы Жердің экваторлық жазықтығы мен эклиптикалық жазықтықтың арасындағы бұрышқа тең. Күн батпайтын уақыттың мерзімі полюске жақындаған сайын ұзарады. Жазғы күн тілегіне жақын жерде, шамамен 54°34' ендігінен жоғары жерлерде теңіз сәулесінен артық қараңғылық болмайды; осы ендіктерде "түннің қараңғылығы" әртүрлі болады. 60°34' ендігінен жоғары жерлерде жазғы түндер азаматтық сәуледен артық қараңғы болмайды. Бұл "жарық түндер" мерзімі жоғары ендіктерде ұзаққа созылады.

Мысал

Жазғы күн тоғысында Шотландияның Глазго қаласында (55°51 с.е.) және Данияның Копенгаген қаласында (55°40 с.е.) бірнеше сағатқа "түн сезімі" пайда болады. Норвегияның Осло қаласы (59°56 с.е.) мен Швецияның Стокгольм қаласы (59°19 с.е.) Күн көкжиектің астында болғанда өте жарық көрінеді. Күн көкжиектен 9,0-ден 9,5 градусқа дейін төмен түскенде (жазғы күн тоғысында бұл 57°30–57°00 ендіктерде болады), тік сызық (зенит) тіпті бұлтсыз түндерде де (толық ай болмаса) қараңғы болады, ал аспанның көп бөлігінде ең жарқын жұлдыздар анық көрінеді.

Мифология және дін

Ислам дінінде Зодиак жарығы (немесе "жалған таң") Жалған таң (Субхе Казеб, парсы صبح کاذب) деп аталады, ал Астрономиялық таң Сахар (سحر) немесе Шынайы таң (Субхе Садек, парсы صبح صادق) деп аталады. Бұл күннің алғашқы намазы және Рамазан айында күнделікті оразаның басталу уақыты. Көптеген үнді-еуропалық мифологияларда еркек Күн құдайынан бөлек таң құдайы бар, оның аты PIE *h₂ausos-тан шыққан, оған грек Эос, римдік Аврора және үнді Ушасы кіреді. Сондай-ақ литвалық Аушрине және мүмкін германдық *Austrōn (содан Пасха атауы пайда болған) да осымен байланысты. Сиу мифологиясында Анпао – екі беті бар жаратылыс. Үнді таң құдайы Ушас әйел, ал Сурья (Күн) және Аруна (Күннің керуені) – еркек. Ушас – Ригведаның ең танымал құдайларының бірі. Таң ату уақыты брахмамухурта (Брахма – жаратылыс құдайы, ал мухурта – индуистік уақыт өлшемі) деп те аталады және рухани іс-әрекеттер, соның ішінде медитация мен йога жасау үшін ең қолайлы уақыт деп есептеледі. Үндістанның кейбір аймақтарында Шах мерекесінде Күнмен бірге Уша мен Пратюшаға (күн бату) құлшылық етеді. Киелі кітапта Иса жиі таңмен байланыстырылады, сондай-ақ Исаның үшінші күні тірілуі таңда болған. Prime – дәстүрлі діни қызметтердің (Каноникалық сағаттар) белгілі бір уақыты, христиандық литургияда күннің бірінші сағатында оқылады. Исамен байланысты христиан дінінде христиандық жерлеу рәсімдері таң бағытында өткізіледі. Яһуди дінінде таңды (ивритше Алос/Хашахар немесе Алос/) қалай есептеу керек деген мәселе Талмудта көтеріледі, себебі оның яһуди заңнамасына көптеген әсері бар (мысалы, кейбір күндізгі міндеттердің басталу уақыты, намаз сияқты). Талмудта таңның күн шығуға 72 минут бұрын болатыны айтылады. Басқалар, соның ішінде Вильна Гаоны, Талмудтағы таң уақыты Месопотамиядағы күн мен түннің теңелуіне қатысты деп түсіндіреді, сондықтан таң Күн көкжиектен 16,1 градус төмен болғанда басталады деп есептеу керек. Көптеген сефард яһудилерінің ұзақ жылдар бойы сақтап келе жатқан дәстүрі бірінші пікірді қабылдау болып табылады, ал көптеген ашкеназ яһудилері екінші пікірді ұстанады.