Кіріспе
8 ғасырдағы бенедиктиндік монах, көшіруші және тарихшы Павел Диакон (720-жылдар шамасында 13 сәуірде 796, 797, 798 немесе 799 жылы қайтыс болған), Паулус Диакон, Варнефрид, Барнефрид немесе Винфрид аттарымен де белгілі, кейде Кассиненсис (яғни "Монте-Кассинолық") деген қосымшасы бар, ломбардтардың тарихын зерттеген бенедиктиндік монах, көшіруші және тарихшы.
Paul the Deacon ( 720s 13 April in 796, 797, 798, or 799 AD), also known as Paulus Diaconus, Warnefridus, Barnefridus, or Winfridus, and sometimes suffixed Cassinensis (i. e. "of Monte Cassino"), was a Benedictine monk, scribe, and historian of the Lombards.
Өмір
Паулюс туған Леупихис 568 жылы Ломбардтардың патшасы Альбоиннің жасағымен Италияға көшіп келді. Онда оған Forum Julii (Cividale del Friuli) немесе оның жанында жер берілді. Аварлардың шабуылы кезінде Леупихистің бес ұлы Паннонияға әкетілді, бірақ олардың бірі, оның есімін алған ұлы, Италияға оралып, әулетінің құлаған ырысын қайта жаңғыртты. Кіші Леупихистің немересі Варнефрид болды, ол әйелі Теодолиндадан Паулюсқа әке болды. Паулюс – оның монастырлық аты; ол 720 жылы Фриули герцогтығында Варнефридтің ұлы Винфрид болып дүниеге келді. Отбасының жоғары тегіне байланысты Паулюс өте жақсы білім алды, мүмкін, Ломбард патшасы Ратхистің сарайында, онда Флавиан атымен таныс мұғалімнен грек тілінің негіздерін үйренді. Паулюс, әлдебір Ратхистің мұрагері, Ломбард патшасы Дезидерийдің хатшысы болды. Дезидерийдің қызы Адельперга Беневенто герцогы Арихис II-ге үйленгеннен кейін, Паулюс оның өтініші бойынша Евтропийдің «Рим тарихының қысқаша мазмұны» (лат. Breviarium Historiae Romanae) еңбегіне жалғастырма жазды. 774 жылы Шарльмен Павия басып алынғанға дейін ол кем дегенде бірнеше жыл Беневенто сарайында тұрды, және ол сол жаулау кезінде қаладан қашып кеткен болуы мүмкін. Соңынан ол Комо көліндегі монастырға кірді, ал 782 жылға дейін Монте-Кассинодағы үлкен бенедикттік монастырға кірді, онда ол Ұлы Карлмен танысты. 776 жылы Фриулиде болған көтерілістен кейін Паулюс ағасы Арихис Францияға тұтқын ретінде әкетілді. Бес жылдан кейін Карл Ұлы Римге келгенде, Паулюс оған сол кезде босатылған Арихис атынан хат жазды. Паулюс әдеби жетістіктері Ұлы Карлдың назарын аударғаннан кейін, ол Каролинг қайта өркендеуіне маңызды үлес қосушы болды. 787 жылы ол Монте-Кассиноға оралды, онда 13 сәуірде, шамамен 799 жылы қайтыс болды. 791 жылы қайтыс болған Метц епискобы Ангилрамның өтініші бойынша Паулюс 766 жылға дейінгі Метц епископтарының тарихын жазды, бұл Альп тауларынан солтүстікке қарай жасалған алғашқы еңбек болды. Бұл 2013 жылы ағылшын тіліне Liber de episcopis Mettensibus деп аударылды. Ол сондай-ақ көптеген хаттар, өлеңдер мен эпитафиялар жазды, соның ішінде Беневенто герцогы/князі Арихис II және Каролингтер әулетінің көптеген мүшелері туралы. Осы хаттардың кейбіреулері Historia Langobardorum еңбегімен бірге Monumenta жинағында жарияланды; Эрнст Дюмлер редакциялаған өлеңдер мен эпитафиялар Poetae latini aevi carolini, Band i (Берлин, 1881) кітабында жарияланды. Жаңа материалдар жарық көргеннен кейін, поэмалардың жаңа басылымын (Die Gedichte des Paulus Diaconus) Карл Нефф редакциялады (Мюнхен, 1908). Нефф Паулюс жинақтағы ең әйгілі өлеңді, баптист Жақияға арналған әнұранды жазғанын жоққа шығарды. Осылай Гвидо музыкалық шкаланың алғашқы ноталарының аттарын өлеңнің алғашқы жолдарынан алды. Паулюс сондай-ақ Секст Помпей Фесттің «De verborum significatu» еңбегінің қысқаша нұсқасын жазды, оны Ұлы Карлға арнады. Паулюс Францияда болған кезде, Карл Ұлы одан уағыздар жинағын құрастыруды өтінді. Паулюс Монте-Кассиноға оралғаннан кейін бұл өтінішті орындады; бұл жинақ франк шіркеулерінде кеңінен қолданылды. Паулюс сондай-ақ екі маңызды уағыз жазды – In Assumptione, екіншісінде, Амброзий Аутперттен айырмашылығы, ол Мәриямның денесімен бірге көкке көтерілу мүмкіндігін мойындайды. Паулюсқа Рим папасы Григорийдің өмірі де жатқызылады, сондай-ақ ол грек тілінен Мысырлық Марияның өмірін латын тіліне аударған.