Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Судың ортақ соқпаққа жиналатын жер аумағы
Land area where water converges to a common outlet
Су ағызу алабы – жер бетіндегі барлық ағынды судың бір нүктеге, мысалы, өзен сағасына жиналатын немесе көл немесе мұхит сияқты басқа су нысанына құйылатын жер аумағы. Алап көршілес алаптардан дренаждық бөлік деп аталатын периметрмен бөлінеді, ол қырлар мен төбелер сияқты биік тізбектерден тұрады. Алап өзендердің қосылған жерлерінде бірігіп, иерархиялық құрылымды кішігірім алаптардан құралуы мүмкін. Су ағызу алабының басқа да атаулары: су жиналатын аймақ, су жиналатын алап, су ағызу аймағы, өзен алабы, су алабы және имплювий. Солтүстік Америкада оларды көбінесе суайдындар деп атайды, бірақ басқа ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде "суайдын" сөзі тек бастапқы мағынасында, яғни дренаждық бөлік ретінде қолданылады. Су ағызу алабының шекаралары суайдынды анықтау арқылы белгіленеді, бұл экологиялық инженерлік және ғылым салаларындағы кең таралған міндет. Жабық су ағызу алабында немесе эндореялық алапта су мұхитқа ағынның орнына алаптың ішкі жағына қарай жиналады, бұл шұңқыр деп аталады, ол тұрақты көл, құрғақ көл немесе жер асты сулары жоғалатын жер болуы мүмкін. Су ағызу алаптары гидрологиялық бірлік кодына ұқсас, бірақ толықтай сәйкес келмейді, олар көп деңгейлі иерархиялық су ағызу жүйесіне ену үшін белгіленген аймақтар болып табылады. Гидрологиялық бірліктер бірнеше кіреберіс, шығыс немесе шұңқырларды қамту үшін анықталады. Қатаң мағынада, барлық су ағызу алаптары гидрологиялық бірліктер болып табылады, бірақ барлық гидрологиялық бірліктер су ағызу алаптары болып табылмайды. Әлемдік жердің 13 пайыздан астамы Тынық мұхитына құйылады.
A drainage basin is an area of land where all flowing surface water converges to a single point, such as a river mouth, or flows into another body of water, such as a lake or ocean. A basin is separated from adjacent basins by a perimeter, the drainage divide, made up of a succession of elevated features, such as ridges and hills. A basin may consist of smaller basins that merge at river confluences, forming a hierarchical pattern. Other terms for a drainage basin are catchment area, catchment basin, drainage area, river basin, water basin, and impluvium. In North America, they are commonly called a watershed, though in other English speaking places, "watershed" is used only in its original sense, that of a drainage divide. A drainage basin's boundaries are determined by watershed delineation, a common task in environmental engineering and science. In a closed drainage basin, or endorheic basin, rather than flowing to the ocean, water converges toward the interior of the basin, known as a sink, which may be a permanent lake, a dry lake, or a point where surface water is lost underground. Drainage basins are similar but not identical to hydrologic unit code, which are drainage areas delineated so as to nest into a multi level hierarchical drainage system. Hydrologic units are defined to allow multiple inlets, outlets, or sinks. In a strict sense, all drainage basins are hydrologic units but not all hydrologic units are drainage basins. Just over 13% of the land in the world drains to the Pacific Ocean.
Ең ірі өзен алабы
Бес ең ірі өзен алабы (ауданы бойынша), ең ірісінен бастап ең кішісіне дейін: Амазонка (7 млн км²), Конго (4 млн км²), Ніл (3,4 млн км²), Миссисипи (3,22 млн км²) және Рио-де-ла-Плата (3,17 млн км²). Ең көп суды ағызатын үш өзен, көбінен азына қарай: Амазонка, Ганг және Конго өзендері.
The five largest river basins (by area), from largest to smallest, are those of the Amazon (7M km), the Congo (4M km), the Nile (3.4M km), the Mississippi (3.22M km), and the Río de la Plata (3.17M km). The three rivers that drain the most water, from most to least, are the Amazon, Ganges, and Congo rivers.
Эндорхейлік су бассейндері
Эндорхейлік алаптар – мұхитқа құйылымайтын ішкі алаптар. Эндорхейлік алаптар Жердің құрлық бөлігінің шамамен 18%-ын құрайды. Кейбір эндорхейлік алаптар эндорхейлік көлдерге немесе ішкі теңіздерге құйылады. Осы көлдердің көпшілігі уақытша болады немесе климатқа және су қосылу деңгейіне байланысты айтарлықтай өзгеріп отырады. Егер су буланып кетсе немесе жерге сіңіп кетсе, онда бұл аймаққа плая, тұзды дала, құрғақ көл немесе сілтілі шұңқыр сияқты бірнеше атау беріледі. Ең ірі эндорхейлік алаптар Орталық Азияда орналасқан, оның ішінде Каспий теңізі, Арал теңізі және көптеген кіші көлдер бар. Басқа эндорхейлік аймақтарға АҚШ-тың Ұлы алабы, Сахара шөлінің көп бөлігі, Окаванго өзенінің су жинау алабы (Калахари алабы), Африканың Ұлы көлдеріне жақын жоталар, Австралияның және Арабия түбегінің ішкі аймақтары, сондай-ақ Мексика мен Анд тауларының бір бөліктері жатады. Олардың кейбіреулері, мысалы Ұлы алап, жалғыз су жинау алабы емес, біріккен, жақын орналасқан жабық алаптардың жиынтығы болып табылады. Судың булану арқылы жоғалуы басым болатын эндорхейлік су денелерінде су әдетте мұхит суынан тұздырақ болады. Мұның ең айқын мысалы – Өлі теңіз.
Endorheic basin are inland basins that do not drain to an ocean. Endorheic basins cover around 18% of the Earth's land. Some endorheic basins drain to an Endorheic lake or Inland sea. Many of these lakes are ephemeral or vary dramatically in size depending on climate and inflow. If water evaporates or infiltrates into the ground at its terminus, the area can go by several names, such playa, salt flat, dry lake, or alkali sink. The largest endorheic basins are in Central Asia, including the Caspian Sea, the Aral Sea, and numerous smaller lakes. Other endorheic regions include the Great Basin in the United States, much of the Sahara Desert, the drainage basin of the Okavango River (Kalahari Basin), highlands near the African Great Lakes, the interiors of Australia and the Arabian Peninsula, and parts in Mexico and the Andes. Some of these, such as the Great Basin, are not single drainage basins but collections of separate, adjacent closed basins. In endorheic bodies of water where evaporation is the primary means of water loss, the water is typically more saline than the oceans. An extreme example of this is the Dead Sea.
Геосаяси шекаралар
Су алаптары тарихи тұрғыдан аумақтық шекараларды анықтауда маңызды рөл атқарды, әсіресе су арқылы сауданың маңызды болған аймақтарда. Мысалы, Англия коронасы Хадсон шығанағының бүкіл алабында, Руперт жері деп аталатын аймақта, Хадсон шығанағы компаниясына тері саудасына монополия берді. Бүгінгі таңда биорегионалдық саяси ұйымдастыруға белгілі бір су алабындағы су қоймаларын басқару үшін мемлекеттердің келісімдері (мысалы, халықаралық шарттар және АҚШ-та штаттар аралық келісімдер) немесе басқа да саяси бірліктердің келісімдері кіреді. Мұндай штаттар аралық келісімдердің мысалдары – Ұлы көлдер комиссиясы және Тахо аймақтық жоспарлау агенттігі.
Drainage basins have been historically important for determining territorial boundaries, particularly in regions where trade by water has been important. For example, the English crown gave the Hudson's Bay Company a monopoly on the fur trade in the entire Hudson Bay basin, an area called Rupert's Land. Bioregional political organization today includes agreements of states (e. g., international treaties and, within the US, interstate compacts) or other political entities in a particular drainage basin to manage the body or bodies of water into which it drains. Examples of such interstate compacts are the Great Lakes Commission and the Tahoe Regional Planning Agency.
Гидрология
Гидрологияда суайдырғыш алап – гидрологиялық цикл ішінде су қозғалысын зерттеу үшін логикалық бірлік болып табылады. Суайдырғыш шекараны анықтау процесі суайдырғыш белгілеу деп аталады. Суайдырғыш алаптың ауданы мен көлемін анықтау ғылым мен инженерияның көптеген салаларында маңызды қадам болып табылады. Алаптың шығысынан ағып шығатын судың көп бөлігі алапқа түсетін жауын-шашыннан пайда болған. Суы бар жүйеге енетін судың бір бөлігі басқа суайдырғыш алаптың шығысына қарай ағып кетуі мүмкін, себебі жер асты суларының ағысы әрқашан алаптың үстіндегі су желісінің ағысымен сәйкес келмейді. Алаптан судың шығынын өлшеу алаптың шығысында орналасқан су өлшегіш арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Суайдырғыш алаптың жағдайына байланысты, жаңбыр жауған кезде оның бір бөлігі тікелей жерге сіңеді. Бұл су жер астында қалып, бірте-бірте төмен жылжып, ақырында алапқа жетеді немесе топыраққа тереңірек сіңіп, жер асты суларына толады. Су алап арқылы ағып, жердің құрылымын өзгертетін салаларды құра алады. Олардың үш негізгі түрі бар, оларға тау жыныстары мен жер астының құрамы әсер етеді. Жеңіл эрозияға ұшырайтын тау жыныстары дендриттік үлгілерді құрайды, олар ең көп кездеседі. Басқа екі үлгі – торлы және тікбұрышты үлгілер. Жаңбыр өлшегіш деректері суайдырғыш алаптағы жалпы жауын-шашынды өлшеу үшін қолданылады және осы деректерді түсіндірудің әртүрлі тәсілдері бар. Егер өлшегіштер көп болса және біркелкі жауын-шашын жасайтын аумаққа тең бөлінген болса, арифметикалық орташа әдісі жақсы нәтижелер береді. Тиссен полигоны әдісінде суайдырғыш алап полигондарға бөлінеді, әр полигонның ортасында орналасқан жаңбыр өлшегіш сол полигонға кіретін жер аумағындағы жауын-шашынның өкілі деп есептеледі. Бұл полигондар өлшегіштер арасында сызықтар жүргізу арқылы жасалады, содан кейін осы сызықтардың орта перпендикулярларын жүргізу арқылы полигондар құрылады. Изогиетальдық әдіс картадағы өлшегіштер үстінен бірдей жауын-шашынның контурларын салуды қамтиды. Осы қисықтар арасындағы аумақты есептеу және су көлемін қосу көп уақытты алады. Изохрондық карталар суайдырғыш алаптан көлге, суқоймаға немесе шығысқа судың ағып жетуіне кеткен уақытты көрсету үшін қолданылуы мүмкін, егер жауын-шашын тұрақты және біркелкі болса.
In hydrology, the drainage basin is a logical unit of focus for studying the movement of water within the hydrological cycle. The process of finding a drainage boundary is referred to as watershed delineation. Finding the area and extent of a drainage basin is an important step in many areas of science and engineering. The majority of water that discharges from the basin outlet originated as precipitation falling on the basin. A portion of the water that enters the groundwater system beneath the drainage basin may flow towards the outlet of another drainage basin because groundwater flow directions do not always match those of their overlying drainage network. Measurement of the discharge of water from a basin may be made by a stream gauge located at the basin's outlet. Depending on the conditions of the drainage basin, as rainfall occurs some of it seeps directly into the ground. This water will either remain underground, slowly making its way downhill and eventually reaching the basin, or it will permeate deeper into the soil and consolidate into groundwater aquifers. As water flows through the basin, it can form tributaries that change the structure of the land. There are three different main types, which are affected by the rocks and ground underneath. Rock that is quick to erode forms dendritic patterns, and these are seen most often. The two other types of patterns that form are trellis patterns and rectangular patterns. Rain gauge data is used to measure total precipitation over a drainage basin, and there are different ways to interpret that data. If the gauges are many and evenly distributed over an area of uniform precipitation, using the arithmetic mean method will give good results. In the Thiessen polygon method, the drainage basin is divided into polygons with the rain gauge in the middle of each polygon assumed to be representative for the rainfall on the area of land included in its polygon. These polygons are made by drawing lines between gauges, then making perpendicular bisectors of those lines form the polygons. The isohyetal method involves contours of equal precipitation are drawn over the gauges on a map. Calculating the area between these curves and adding up the volume of water is time consuming. Isochrone maps can be used to show the time taken for runoff water within a drainage basin to reach a lake, reservoir or outlet, assuming constant and uniform effective rainfall.
Геоморфология
Су ағызу алаптары өзендік геоморфологияда қарастырылатын басты гидрологиялық бірлік болып табылады. Су ағызу алабы – су және шөгінділердің бастауы, олар жоғарыдан төменге қарай өзен жүйесі арқылы қозғалып, арна пішіндерін өзгертеді.
Drainage basins are the principal hydrologic unit considered in fluvial geomorphology. A drainage basin is the source for water and sediment that moves from higher elevation through the river system to lower elevations as they reshape the channel forms.
Экология
Суайдындар экологияда маңызды. Су жер бетімен және өзендер арқылы аққанда, ол қоректік заттарды, шөгінділерді және ластағыштарды жинақтай алады. Олар сумен бірге бассейндің төменгі жағына тасымалданады және жол бойындағы, сондай-ақ су қабылдайтын жердегі экологиялық процестерге әсер ете алады. Қазіргі заманғы жасанды тыңайтқыштардың, азот (нитраттар), фосфор және калий қосылған, қолданылуы суайдындардың құятын жерлеріне әсер етті. Минералдар суайдын арқылы құятын жерге жеткізіледі және табиғи минералды тепе-теңдікті бұзып, онда жиналуы мүмкін. Бұл қосымша материалдың әсерінен өсімдіктердің өсуын үдетіп, эвтрофикацияға алып келуі мүмкін.
Drainage basins are important in ecology. As water flows over the ground and along rivers it can pick up nutrients, sediment, and pollutants. With the water, they are transported towards the outlet of the basin, and can affect the ecological processes along the way as well as in the receiving water body. Modern use of artificial fertilizers, containing nitrogen (as nitrates), phosphorus, and potassium, has affected the mouths of drainage basins. The minerals are carried by the drainage basin to the mouth, and may accumulate there, disturbing the natural mineral balance. This can cause eutrophication where plant growth is accelerated by the additional material.
Ресурстарды басқару
Су ағызу бассейндері гидрологиялық тұрғыдан алғанда тұтас бірліктер болғандықтан, су ресурстарын жекелеген бассейндер негізінде басқару кең таралған тәжірибеге айналды. АҚШ-тың Миннесота штатында осы функцияны атқаратын мемлекеттік органдар "су алаптары" деп аталады. Жаңа Зеландияда олар су жинау кеңестері деп аталады. Канаданың Онтарио провинциясындағы осыған ұқсас қоғамдық ұйымдар табиғатты қорғау органдары деп аталады. Солтүстік Америкада бұл функция "алапты басқару" деп аталады. Бразилияда 1997 жылғы № 9.433 заңмен реттелетін Су ресурстарының ұлттық саясаты су алабын бразилиялық су шаруашылығының аумақтық бөлімі ретінде белгілейді. Егер өзен алабы кем дегенде бір саяси шекараны – ел ішіндегі немесе халықаралық шекараны – кесіп өтсе, онда ол трансшекаралық өзен деп танылады. Мұндай алаптарды басқару оларды бөлісетін елдердің жауапкершілігінде болады. Нил алабының бастамасы, Сенегал өзені үшін OMVS, Меконг өзені комиссиясы – ортақ өзен алаптарын басқаруға қатысты келісімдердің бірнеше мысалы. Ортақ суару алаптарын басқару елдер арасындағы берік бейбіт қарым-қатынасты нығайтудың да бір жолы ретінде қарастырылады.
Because drainage basins are coherent entities in a hydrological sense, it has become common to manage water resources on the basis of individual basins. In the U. S. state of Minnesota, governmental entities that perform this function are called "watershed districts". In New Zealand, they are called catchment boards. Comparable community groups based in Ontario, Canada, are called conservation authorities. In North America, this function is referred to as "watershed management". In Brazil, the National Policy of Water Resources, regulated by Act n° 9.433 of 1997, establishes the drainage basin as the territorial division of Brazilian water management. When a river basin crosses at least one political border, either a border within a nation or an international boundary, it is identified as a transboundary river. Management of such basins becomes the responsibility of the countries sharing it. Nile Basin Initiative, OMVS for Senegal River, Mekong River Commission are a few examples of arrangements involving management of shared river basins. Management of shared drainage basins is also seen as a way to build lasting peaceful relationships among countries.
Балық аулау факторлары
Су алабы су тасқынының мөлшерін немесе болу ықтималдығын анықтайтын ең маңызды фактор болып табылады. Су алабының факторлары: топографиясы, пішіні, көлемі, топырақтың түрі және жер пайдалану (асфальтталған немесе жабылатын аймақтар). Су алабының топографиясы мен пішіні жаңбырдың өзенге жету уақытын анықтайды, ал су алабының көлемі, топырақтың түрі және құрылысы өзенге жететін су мөлшерін анықтайды.
The catchment is the most significant factor determining the amount or likelihood of flooding. Catchment factors are: topography, shape, size, soil type, and land use (paved or roofed areas). Catchment topography and shape determine the time taken for rain to reach the river, while catchment size, soil type, and development determine the amount of water to reach the river.
Топография
Жалпы, топография судың өзенге қаншалықты жылдам ағып кетуіне үлкен әсер етеді. Тік таулы жерлерге жауған жаңбыр, жазық немесе көлбеуі аз жерлерге қарағанда (мысалы, > 1% еңіс) дренаждық алаптың басты өзеніне тезірек жетеді.
Generally, topography plays a big part in how fast runoff will reach a river. Rain that falls in steep mountainous areas will reach the primary river in the drainage basin faster than flat or lightly sloping areas (e. g., > 1% gradient).
Пішіні
Судың ағып кету жылдамдығына су жинау алабының пішіні әсер етеді. Ұзын, тар су жинау алабы дөңгелек су жинау алабына қарағанда судан босауға көбірек уақыт кетеді.
Shape will contribute to the speed with which the runoff reaches a river. A long thin catchment will take longer to drain than a circular catchment.
Өлшемі
Алаптың көлемі өзенге жететін су мөлшерін анықтауға көмектеседі, себебі алап қанша үлкен болса, су тасу қаупі де сонша жоғары. Ол дренаждық алаптың ұзындығы мен еніне сәйкес де анықталады.
Size will help determine the amount of water reaching the river, as the larger the catchment the greater the potential for flooding. It is also determined on the basis of length and width of the drainage basin.
Топырақ түрі
Топырақ түрі өзенге қанша су жететінін анықтауға көмектеседі. Су ағызу аймағынан ағып кететін су топырақ түріне байланысты. Мысалы, құмды топырақтар тез су өткізгіш болып келеді, сондықтан құмды топыраққа жауған жаңбыр жерге сіңіріледі. Дегенмен, құрамында саз бар топырақтар су өткізбейтін болуы мүмкін, сондықтан сазды топыраққа жауған жаңбыр ағып, су тасқынының көлемін арттырады. Ұзақ жаңбырдан кейін тіпті тез су өткізгіш топырақтар да толып, жаңа жаңбыр жерге сіңбей, тікелей өзенге жетеді. Жер беті су өткізбейтін болса, жауын-шашын жер бетімен ағып, су тасқынының қаупін арттырады; ал жер су өткізгіш болса, жауын-шашын топыраққа сіңіп кетеді.
Soil type will help determine how much water reaches the river. The runoff from the drainage area is dependent on the soil type. Certain soil types such as sandy soils are very free draining, and rainfall on sandy soil is likely to be absorbed by the ground. However, soils containing clay can be almost impermeable and therefore rainfall on clay soils will run off and contribute to flood volumes. After prolonged rainfall even free draining soils can become saturated, meaning that any further rainfall will reach the river rather than being absorbed by the ground. If the surface is impermeable the precipitation will create surface run off which will lead to higher risk of flooding; if the ground is permeable, the precipitation will infiltrate the soil.
Жерді пайдалану
Жерді пайдалану, балшықты топырақтар сияқты, өзенге жететін су көлеміне әсер етеді. Мысалы, үй шатырларына, тротуарларға және жолдарға түскен жаңбыр суы жер асты суларына сіңбей, дерлік толығымен өзендерге жиналады. Су жиналатын алап – жер үсті суларының барлығы бір нүктеге, мысалы өзен сағасына немесе көл, мұхит сияқты басқа су нысанына құйылатын жер аумағы.
Land use can contribute to the volume of water reaching the river, in a similar way to clay soils. For example, rainfall on roofs, pavements, and roads will be collected by rivers with almost no absorption into the groundwater. A drainage basin is an area of land where all flowing surface water converges to a single point, such as a river mouth, or flows into another body of water, such as a lake or ocean.