Құдайлық кітаптағы Сара (Сарай) анасының өмірі мен рөлі

Кіріспе

Сара (туған аты Сарай) – Киелі кітаптағы ана, пайғамбар және Ыбырайым діндеріндегі маңызды тұлға. Әртүрлі Ыбырайым діндері оны әртүрлі бейнелесе де, яһудизм, христиандық және ислам оның мінезін ұқсас сипаттайды: құдайға адал, меймандос және әдемі әйел, Ыбырайымның әйелі және жартылай қарындасы, Исақтың анасы. Сараның мерекесі католик шіркеуінде 1 қыркүйекте, копт православие шіркеуінде 19 тамызда, LCMS-де 20 қаңтарда, ал Шығыс православие шіркеуінде 12 және 20 желтоқсанда тойланады.

Отбасы

Жаратылыс кітабының 20:12 аятында Ыбырайым пелістіліктердің Герар патшасы Әбумәлікпен сөйлескенде, Сараны әйелі және жартылай қарындасы ретінде сипаттайды ("әкемнің қызы, бірақ анамның қызы емес"). Мұндай одақтар кейіннен Леуіліктер кітабында нақты түрде тыйым салынды (Леуіліктер 18:9 (HE)). Дегенмен, кейбір түсіндірушілер оны Ысқақ (Жаратылыс 11:29) деп қарастырады, ол Ыбырайымның бауыры Харанның қызы. Ыбырайыммен одақ құрған Сараның Ысқақ есімді бір баласы болды. Оның қайтысынан кейін Ыбырайым Китураға үйленді, оның кім екендігі туралы дінтанушылар арасында пікір даулы (яғни ол Ажар болған жоқ па), және одан кем дегенде алты бала дүниеге келді.

Жазба

Киелі кітапта Сара – Ыбырайымның әйелі. Ол өзінің әпкесі екенін екі рет айтады (Текбас 12:10–13:1, перғауынмен кездесуде және Текбас 20, Әбумәлікпен кездесуде). Сараның өте әдемі екенін білген және перғауын Сарамен бірге болу үшін Ыбырайымды өлтіруі мүмкін деп қорқып, Ыбырайым Сарадан перғауынға өзінің қарындасы екенін айтуын өтінеді (Текбас 17). Алғашқыда оның аты Сарая болған. Текбас 17-тараудағы Алланың Ыбырамға Сараядан ұл болатынын уәделеген келісімде Ыбырамның аты Ыбырайым, ал Сараяның аты Сара деп өзгертіледі. Көптеген қазіргі ғалымдардың пікірінше, Сара мен Сарая есімдерінің түбірі бір – SRR, екеуі де «қадірлі әйел» деген мағынаны білдіреді.

Урдан кету

Терах, Ыбыраммен (сол кездегі атымен), Сараймен және Лотпен бірге Қанаанға аттанды, бірақ Харан деген жерде тоқтады. Терах сонда тұрып, 205 жасында қайтыс болды. Жаратқан Ие Ыбырамға: «Өзіңнің жеріңді және әкеңнің үйін тастап, Мен саған көрсететін жерге кет!» деп айтқан еді, және оған: «Сенен ұлытқан ел жасаймын, сені батамен нұрландырамын, атыңды ұлықтаймын, сені жақсы көретіндерді батамен сыйлаймын, ал сені қарғағандарды қарғаумен жазалаймын» деп уәде берді. Құдайдың бұйрығымен Ыбырам әйелі Сарайды, жүрегі жақын немере інісі Лотты, сондай-ақ олар жинаған байлықтары мен құлдарын алып, Қанаандағы Сихемге сапар шекті. Бұл кезде Ыбырам 75 жаста болды.

Перғауын

Қанаан елінде қатты ашаршылық болғандықтан, Ыбырам мен Лот және олардың үйлері оңтүстікке, Мысырға сапар шекті. Мысырға жолда Ыбырам Сарайға өзін тек қана оның қарындасы деп айтуды тапсырды, мысырлықтар оның әйелін алу үшін оны өлтіруінен қорқып. Перғауынның алдына келгенде Сарай Ыбырамның інісі екенін айтты, сонан соң патша оны сарайына алып, Ыбырамға көптеген сыйлықтар мен құрмет көрсетті. Бірақ Құдай перғауынның үйіне ауыр жазалар жіберді. Сонда перғауын Сарайдың Ыбырамның әйелі екенін түсініп, олардың дереу Мысырдан кетуін бұйырды.

Ажар мен Ысмағұл

Ханаан елінде он жыл тұрғаннан кейін де баласыз болған Сара, Ыбырамға египеттік қызы Хажардан бала табуды ұсынды, ол да оған келісті. Бұл Сара мен Хажардың арасында шиеленіс тудырды, және Сара күңі енді өзіне құрмет көрсетпейтінін күйеуіне шағымданды. Бір кезде Хажар әйелдерінен қашып кетті, бірақ періштелер оны жұбатқаннан кейін қайта оралды. Ыбырам сексен алты жасқа келгенде, Хажар оған Ысмайыл деген ұл сыйлады.

Исақ

Жаратылыс кітабының 17-тарауында, Ыбырам тоқсан тоғыз жасқа толғанда, Құдай оның жаңа есімін «Авраам» деп жариялады – «көп ұлттың әкесі», және оған сүннет ету туралы өсиет берді. Құдай Сарайға «Сара» деген жаңа есім беріп, оны баталады. Авраамға Сараның ұл табатынына сендірді. Біраз уақыттан кейін Авраам мен Сараны үш адам қонаққа келді. Солардың бірі Авраамға келесі жылы олар қайтып келгенде Саран ұл табатынын айтты. Сара шатырдың кіреберісінде осы сөзді естіп, олардың жасы келгенде бала туу мүмкін емесіне күлді. Қонақ Авраамнан Сараның неге күлгенін сұрады, себебі Құдай үшін оның жасы еш нәрсе емес. Сара көп ұзамай жүкті болды және уағдаланған уақытта Авраамға ұл татті. Шамасы жүз жасқа толған Авраам балаға «Исақ» (ивритше yitschaq, «күліс») деп ат қойды және оны сегіз күндік болғанда сүннет етті. Сара бала туу және баланы емшектен тағайындыру туралы ойларға келгенде де көп күлді, тіпті: «Құдай мені күлдірді, енді осыны естігендер де менен бірге күледі» деді. Авраам Исақты емшектен шығаратын күні үлкен той берді. Осы тойда Сараның назарына жасөсперім Ысмағұл Исақты мазақтап жатқаны көрінді, ол қатты ренжіді және оны, сондай-ақ Ажарды елден қууды сұрады. Авраам бастапқыда бұған қарсы болды, бірақ Құдай әйелінің сөзін орындауын айтқанда ол мойынсұнды.

Әбумәлік

Ыбырайым мен Сара үш ер адамнан кейін Філістіндер елінде, Қадеш пен Шур арасында қоныстанды. Ол Герар қаласында тұрғанда, тағы да Сараның өзінің қарындасы екенін айтты. Содан кейін Әбумәлік патша оны өзіне алып келді. Бірақ Құдай Әбумәлікке түсінде аян беріп, ол үйленген әйел болғандықтан, оны алса өлімге кесілетінін ескертті. Әбумәлік оған қол тигізбегендіктен, Ыбырайым мен Сараның туыс екенін айтқандықтан, оның әділ елді де жоюға дайын ба екенін сұрады. Құдай оған жауап ретінде Әбумәліктің шын ниеті таза екенін және соның арқасында ол тірі қалғанын айтты. Егер ол Сараны Ыбырайымға қайтармаса, Құдай Әбумәлікті және оның бүкіл үйін құртатынын білдірді. Әбумәлікке Ыбырайымның пайғамбар екені және ол үшін дұға ететіні хабарланды. Ертесіне таңда Әбумәлік түсін қызметшілеріне айтып, Ыбырайымға барып, оның патшалығына неліктен осыншама зұлымдық келтіргенін сұрады. Ыбырайым: "Бұл жерде Құдайдан қорқу жоқ деп ойладым, әйелім үшін маған тиісіп, өлтіріп қояды деп қорқамын" деді. Сосын Ыбырайым сөзін жалғастырып, мүлдем жалған емес екенін түсіндірді: "Шындығында, ол менің әпкемнің қызы, әкесінен емес, анасынан. Ол менің әйелім болды." Әбумәлік Сараны Ыбырайымға қайтарып берді, қой-ешкі, сиыр және құлдар сыйлады, сондай-ақ оның жерінде қалаған жерінде қоныстануға рұхсат берді. Бұдан әрі, Әбумәлік Сараның ақталуы үшін мың күміс теңге берді. Ыбырайым Әбумәлік пен оның үйі үшін дұға етті, себебі Сараны алып қойғандықтан, Құдай әйелдерге бесіздік салған еді.

Өлім

Сара 127 жасқа келгенде қайтыс болды, және Ыбырайым Хебронның жанындағы үңгірі бар жерді Ефрон хиттіден сатып алып, оған оны жерледі. Бұл библейлік әңгіме бойынша, ізраилдіктердің Қанаанда алғашқы иеленген жері болды. Бұл орын Патриархтар үңгірі деп белгілі болды.

Жаңа Келісімге сілтемелер

Петірдің бірінші хатында Сара күйеуіне бағынуы үшін мақталады. Ол, басқа да көптеген Ескі Келісім тұлғаларымен бірге, Еврейлерге арналған хаттағы «сенім залдары» бөлімінде сенімі үшін мақталады. Жаңа Келісімде Сара туралы Римдіктерге және Ғалаттықтарға жазылған хаттарда да айтылады. Ғалаттықтарға арналған хаттың 4-тарауында ол және Хажар ескі және жаңа келісімдердің аллегориясы ретінде пайдаланылады:

«Дәріпте, Авраамның екі ұлы болды, біреуі құл әйелден, екіншісі бос әйелден. Құл әйелдің ұлы заң бойынша дүниеге келді, ал бос әйелдің ұлы уәде арқылы дүниеге келді. Бұл нәрселер метафора болып табылады, себебі әйелдер екі келісімді білдіреді. Бір келісім Синай тауынан, құлдыққа түсетін балаларды туғызатын Хажар. Хажар Синай тауын көрсетеді және қазіргі Иерусалиммен сәйкес келеді, өйткені ол және оның балалары құлдықта. Бірақ жоғарыдағы Иерусалим бос, ол біздің анамыз. Әйелдер, Ысқақ сияқты, сендер де уәде бойынша балаларысыңдар. Сондықтан біз құл әйелдің балалары емес, бос әйелдің балаларымыз.»

Тарихилығы

20 ғасырдың басында және ортасында Уильям Фоксвелл Олбрайт сияқты жетекші археологтар мен Альбрехт Альт сияқты Киелі кітап зерттеушілері патриархтар мен матриархтар нақты тұлғалар немесе біздің заманымыздан бұрынғы 2-мыңжылдықта өмір сүрген адамдардың сенімді жиынтығы деп санды. Бірақ 1970 жылдары Израиль тарихы мен Киелі кітап мәтіндеріне қатысты жаңа аргументтер бұл көзқарастарға күдік тудырды; осы аргументтерді Томас Л. Томпсонның «Патриархтық әңгімелердің тарихилығы» (1974) және Джон Ван Сетерстің «Тарих және дәстүрдегі Ыбырайым» (1975) еңбектерінде кездестіруге болады. Әдебиеттанушы Томпсон өз аргументін археология мен ежелгі мәтіндерге негіздеді. Оның тезисі патриархтардың біздің заманымыздан бұрынғы 2-мыңжылдықта өмір сүргеніне нақты дәлелдің болмауына және кейбір Киелі кітап мәтіндерінің бірінші мыңжылдық жағдайларын және алаңдаушылықтарын көрсетуіне бағытталды. Ван Сетерс патриархтық әңгімелерді зерттеп, олардың аттары, әлеуметтік ортасы және мазмұны темір дәуірінде жасалғанын күшті дәлелдермен көрсетті. 21 ғасырдың басында археологтар патриархтар мен матриархтарды сенімді тарихи тұлғалар етіп көрсететін кез келген контекстті табу үмітінен бас тартты.

Иудаизмдегі

Сара алғаш рет Жаратылыс кітабында айтылады, ал Мидраш пен Агада оның өмірі мен яһуди діні және оның ата-бабалық түрі – Яхвизмдегі рөлі туралы қосымша түсіндірмелер береді. Ол Сараи (ивритше: שָׂרַי) деп туған, Ур Кашдимде, немесе Халдейлердің Ур қаласында, қазіргі Ирак аумағында, иврит күнтізбесі бойынша әлем жаралысынан 1958 жыл өткенде. Ол Харанның қызы, Терахтың немересі, Ай құдайы Наннаға табынған және Нимрод, яғни Синардың немесе Месопотамияның патшасының жоғары лауазымды қызметшісі болған, бірақ оның әйелі Аматлайдың емес. Оның есімі "басты" немесе "князь" деген мағына беретін "сар" сөзінің әйелдік түрі. Терах арқылы ол Нұхтың 10-шы ұрпағы болуы мүмкін, сол кезде тірі, Арарат тауларында тұрып, туған кезде тоғыз ғасырдан асып кеткен. Ыбырайым Нимродтың өзін құдай деп жариялауын тоқтату үшін Ур Кашдимге оралғанға дейін оның өмірі мен діни сенімдері туралы ешқандай мәлімет жоқ. Ол Ыбырайыммен, кейін Аврам деп аталған, қырық пен бес жас аралығында үйленгені белгілі. Оның күйеуі Нимродты жұрт алдында қорлағаннан кейін, ол әкесі Терах, жетім қалған туған інісі Лот, оның қызметшісі Елиезер және тағы үш жүзге жуық адаммен бірге Ур Кашдимнен Қанаанға, қазіргі Левантқа, Нимродтың Ыбырайымды жою жоспарынан құтқару үшін, Яхве бұйырған, сапарға шықты. Қанаанға бара жатқанда, топ қазіргі Түркиядағы Харран қаласында тоқтады, онда Яхве оларды алға жылжуға шақырғанша жиырма жылдай тұрды. Олар Терахты артта қалдырып, оның күндерінде өмір сүруі үшін, Шехем мен Бетел қалалары арқылы, қазіргі Батыс жағалаудағы екі қала арқылы, ал аймақта ашаршылық туындағанда, қазіргі Египеттің Мизрайым қаласына дейін сапар шекті. Мизрайымда Сараның сұлулығы Перғауынның және Ыбырайымның назарын аударды. Егер египеттіктер Сараға үйленгенін білсе, оны өлтіреді деп қорқып, Ыбырайым өзін оның бауыры деп таныстырды. Сондықтан Перғауын Ыбырайымға мал мен құлдар түрінде үлкен байлық сыйлады, соның ішінде Хажар, осылайша ол Сараны өзінің кәнизағы ретінде алып, өзімен бірге сарайда өмір сүруіне мүмкіндік берді. Перғауынның Ыбырайымға қарсы жасаған бұл әрекеті үшін, Перғауынның өзі және оның үйінің мүшелері, Сарадан басқа, індетке ұшырады. Перғауын сонда Ыбырайымның Сараның күйеуі екенін, тек бауыры емес екенін түсінді. Ыбырайымның Перғауынды қасақана алдағанына қарамастан, Перғауын Ыбырайымды жазаламайды және Сара үшін берген байлығын қайтаруды талап етпейді. Бірақ оларға Мизрайымнан кетуді бұйырады. Мизрайымнан шыққаннан кейін Лот олардың тобынан татулықпен бөлініп шықты. Ол соңында мал шаруашылығына байланысты дау-дамайлар болғандықтан Содомға қоныстанды. Олар Қанаанға қайтып келді, он жыл өтті, бірақ Сара мен Ыбырайымның баласы болмады. Сондықтан Сара күйеуіне балалы болу үшін құлы Хажарды оған кәнизақ етіп берді. Хажар Исмайылға жүкті болды. Хажар жүкті болған кезде Сара мен Хажардың қарым-қатынасы тез нашарлады, Сара оны ұрып, Хажар одан қашу үшін шөл даласына қашып кетті, ол періштелердің шақыруымен ғана қайта оралды. Яхве Ыбырайымға Сара ұл табады деп айтты. Сара тоқсан жаста болғанда, бұл ойға күліп қарады. Бірақ болжамдағандай, ол Ысқаққа жүкті болды және оны өзі емдеп өсірді. Ол соңында Ыбырайымнан Хажар мен Исмайылды қууын талап етті, сондықтан Ыбырайым оларды елден қуып, шөл даласына жіберді. Исмайыл туғаннан кейін, бірақ Ысқақ туылмай тұрып, Сара мен Ыбырайым Герарға сапар шекті, онда Мизрайымдағы оқиғаларға ұқсас оқиғалар орын алды. Бұл жолы Абимелек патша Сараның сұлулығына қызықты. Абимелек Ыбырайымға қарсы шығып, оның өтірігі құдайдың қаһарына ұшырауына себеп болғанына ашуланды. Екі адам татулықпен ажырасты, Ыбырайым патша үшін, баласыз және мұрагерсіз болғаны үшін дұға ететінін айтты. Сараның жүз жиырма жеті жасында қайтыс болғаны айтылады, оның бір себебі Ысқақты байлау оқиғасы болды. Ол Хебронның Кирия-Арба деген жерінде, Махпела үңгірінде жерленген.

Sarah first appears in the Book of Genesis, while the Midrash and Aggadah provide some additional commentary on her life and role within Judaism and its ancestral form, Yahwism. She is born Sarai (Hebrew: שָׂרַי) in Ur Kaśdim, or Ur of the Chaldees, believed to have been in present day Iraq, 1,958 Anno Mundi, according to the Hebrew calendar. She was the daughter of Haran and the granddaughter of Terah, an idolater who worshiped the Moon god Nanna and high ranking servant of Nimrod, the king of Shinar, or Mesopotamia, but not of his wife, Amathlai. Her name is a feminine form of sar , meaning "chieftain" or "prince". Through Terah, she would have been a 10th generation descendant of Noah, still alive, living in the Mountains of Ararat, and over nine centuries old at the time of her birth. No details are given as to her life or her religious beliefs before Abraham's return to Ur Kaśdim to thwart Nimrod's efforts to proclaim himself a god. It is known she wed Abraham, then called Abram, sometime between the ages of forty and five and following her husband's public humiliation of Nimrod, she, along with her father Terah, her orphaned nephew Lot, her manservant Eliezer, and some three hundred others left Ur Kaśdim for Canaan, the present day Levant, to save Abraham from a plot by Nimrod to destroy him, commanded to do so by Yahweh. En route to Canaan, the group stopped in Harran, in present day Turkey, settling there for some twenty years, until Yahweh urged them to move on and so, they left Terah behind, to live out his days, and traveled through Shechem and Bethel, both cities in the present day West Bank, and, when a famine strikes the region, to Mizraim, present day Egypt. While in Mizraim, Sarah's beauty attracts the attention of Pharaoh and Abraham, fearing the Egyptians would kill him if they knew Sarah was married to him, introduces himself as her brother and so, Pharaoh bestows upon Abraham great wealth, in the form of livestock and slaves, including Hagar, so that he may take Sarah as his concubine, to live in his palace with him. For Pharaoh's unintentional transgression against Abraham, he and members of his household, save for Sarah, are stricken with plague. Pharaoh then realizes that Abraham is Sarah's husband, not only her brother. Despite Abraham's willful deceit of Pharaoh, Pharaoh does not punish Abraham nor does he require the return of the wealth Abram was given in exchange for Sarah. However, he orders them to leave Mizraim. After leaving Mizraim, Lot splits from their group amicably. He eventually settles in Sodom, over disputes related to the livestock. They returned to Canaan, and a decade passed and still, she and Abraham had no children. Thus, Sarah offered Hagar, her slavewoman, as a concubine to her husband so that he may have a child. Hagar became pregnant with Ishmael. During Hagar's pregnancy, Sarah and Hagar's relationship deteriorated rapidly, with Sarah striking her and Hagar fleeing into the desert to avoid her, returning only at the urging of angels. Yahweh then told Abraham that Sarah would give him a son. Sarah, then ninety years old, laughed at this idea. But, as prophesied, she became pregnant with Isaac and she nursed him herself. She would ultimately demand that Abraham send Hagar and Ishmael away and so, Abraham banished them and sent them into the desert. Sometime after the birth of Ishmael but before the birth of Isaac, Sarah and Abraham travel to Gerar, as described in Genesis 20, where events took place which mirrored those of Mizraim, in which a king, this time Abimelech, took an interest in Sarah for her beauty and, as he had done in Mizraim, Abraham presented himself as her brother instead of her husband and so, believing her unmarried Abimelech took her into her house as Pharaoh had though, this time, Yahweh intervened before he touched Sarah, through dreams and plague. Abimelech confronted Abraham, angry that his lie had caused him to provoke the wrath of a god, but, also like Pharaoh, he bestows great wealth upon Abraham. The two men part amicably, with Abraham saying he will pray for the king, who is childless and without an heir. It is said that Sarah died at the age of one hundred and twenty seven years, caused in part by the events of the Binding of Isaac. She is buried in Kiryat Arba, in Hebron, in the Cave of Machpela.

Рабби әдебиеттерінде

Талмуд Сарайды Ыбырайымның қайтыс болған інісі Харанның қызы Ысқақ деп айтады, сондықтан Сара Ыбырайымның немересі, Лот пен Милканың қарындасы болып шығады. Жаратылыс кітабының 20:12-де Ыбырайым Сараның «әкемнің қызы, менің қарындасым» екенін айтады, оның немересі емес екенін білдіреді, ал Раши «қыз» термині немере қызға да қолданылуы мүмкін екенін, сондықтан «қарындас» термині немере қызға да қолданылуы мүмкін екенін айтады. Бесінші ғасырлық раввиндік мидраш «Жаратылыс Рабба» Сараға ерекше назар аударады. Матриархқа арналған дұғалардың саны салыстырмалы түрде көп, сонымен қатар ол жеке және діни үлгі ретінде жиі бейнеленеді. Бұл Киелі кітап пен Екінші ғибадатхана әдебиетінен айқын ерекшеленеді, онда ол көмекші рөл атқарады. Раввиндердің Сараның сипаттамасы мен осы кезеңде танымал болған Қасиетті Марияға байланысты ерте христиандық тақырыптар арасындағы параллельдерге сүйене отырып, раввиндер Сараны Қасиетті Марияға еврей баламасы ретінде орнату үшін оның бейнесін қолданды деген болжам бар. Перғауынның алдына әкелгенде, Сара Ыбырайымды өзінің бауыры деп айтты, содан кейін патша оған көптеген сыйлықтар мен құрмет көрсетті. Сараға деген махаббатының белгісі ретінде патша оған барлық мүлкін сыйлады және Гошен жерін мұралық иелігі ретінде берді, осы себепті израильдіктер кейін сол жерде тұрды. Сарай Перғауыннан оны құтқаруын сұрап дұға етті, содан кейін ол Сарайға тиіп жатқанда Перғауынды ұрған періште жіберді. Перғауын осы жазаларға таң қалды және Сарайға мейіріммен сөйледі, ол Ыбырайымның әйелі екенін мойындады. Содан кейін патша оны мазаламады. Бір дәстүр бойынша, Перғауын Сараның осы кереметтерін көргенде, оған өзінің қызы Хажарды құл ретінде берді, былай деді: «Менің қызым басқа үйдің қожайынынан гөрі осындай әйелдің үйінде құл болып жүрсе, жақсырақ». Әбумәлік те осылай істеді. Жаратылыс кітабының 17:15-те Құдай Хажар Ыбырайымның тұңғыш ұлы Ысмайылды дүниеге әкелгеннен кейін, оның атын Сара (княгиня) («жоғары дәрежелі әйел») деп өзгертті, бұл Эл Шаддаймен жасалған келісімнің бір бөлігі болды. Сарай Хажарға жақсылық жасады және оны зияратқа келген әйелдерді де солай етуге шақырды. Хажар Ыбырайымнан жүкті болғанда, Сарайға мақтанды түрде қарады, оны Хажардың өзіне деген құрметінің жоғалғаны үшін кінәлады, оған ауыр жұмыс жүктеді және тіпті ұрды. Кейбіреулер Сарайдың 175 жасқа дейін өмір сүруі керек болғанын, бірақ оның өмірінен 48 жылы алынып тасталғанын, өйткені ол Ыбырайымға наразылық білдірді және Хажардың өзіне деген құрметінің жоғалғаны үшін оны кінәлады деп санайды. Сара бедеу болды, бірақ оның есімі «Сарайдан» «Сараға» өзгертілгеннен кейін оған керемет сый берілді. Бір аңыз бойынша, оның бедеулігі қайта қалпына келтірілгеннен кейін және Ысқақты дүниеге әкелгеннен кейін, адамдар кереметке сенбеді, патриарх пен оның әйелі табылған баланы асырап алған және оны өз ұлы деп ойлаған деді. Ыбырайым Ысқақты емшектен шығаратын күні барлық атақты адамдарды тойға шақырды. Сара өзінің бала-шағасын әкелген әйелдерді де шақырды, содан кейін ол барлық жат балаларды өзінің кеудесінен сүтпен емізіп, қонақтарды кереметке сендірді. Аңыздар Сараның өлімін Ысқақты құрбандыққа шалу әрекетімен байланыстырады, бірақ оқиғаның екі нұсқасы бар. Бірде Самуил оған келіп: «Сенің қарт күйеуің баланы ұстап алып, құрбандыққа шалды. Бала айқайлап жылап, әкесінен құтыла алмады». Сонда ол қатты жылап, қайғыдан көз жұмды. Басқа бір аңыз бойынша, шайтан Сараға қарт адам болып жамылып келіп, оған Ысқақты құрбандыққа шалу керектігін айтты. Ол осыны шындық деп санай отырып, қатты жылады, бірақ көп ұзамай құрбандықтың Құдайдың бұйрығымен ұсынылғандығы туралы оймен өзін жұбатты. Ол Ыбырайымның қай жаққа кеткенін білу үшін Беер-Шебадан Хебронға дейін жол жүрді. Содан кейін шайтан қайтадан адам кейпіне еніп, Ысқақтың құрбандыққа шалынып, ажалдан қайта оралғандығы туралы ақиқатты жоққа шығарды. Мұны естіген Сара Хеброннан қуаныштан көз жұмды. Ыбырайым мен Ысқақ Бер-Шебаға қайтып келгенде, Сараны таппай, Хебронға барды, онда оны өлген күйде тапты. «Жаратылыс Рабба» бойынша, Сараның өмірінде оның үйі әрдайым қонақжайлылықпен ашылып, қамыр керемет түрде көбейтілді, жұма күні кешке дейін шам жанып тұрды және шатырдың кіреберісінде бұлт бағанасы тұрды.

The Talmud identifies Sarai with Iscah, daughter of Abraham's deceased brother Haran, so that in this Sarah turns out to be the niece of Abraham and the sister of Lot and Milcah. While in Genesis 20:12 Abraham claims that Sarah "is indeed my sister, my father's daughter" rather than his niece, Rashi asserts that the term "daughter" can also be used regarding a granddaughter, and thus "sister" can be used regarding a niece. The fifth century rabbinic midrash Genesis Rabbah dedicates a large amount of attention to Sarah in particular. Not only are a relatively large number of drashot dedicated to the matriarch, but she is repeatedly depicted as a model of personal and religious excellence. This is marked break from the biblical and Second Temple literature in which she plays a far more ancillary role. In light of parallels between the rabbis' characterization of Sarah and early Christian themes connected to the Virgin Mary popular in this same period, it has been suggested that the rabbis used their portrayal of Sarah to establish her as a Jewish alternative to the Virgin Mary. When brought before Pharaoh, Sarah said that Abram was her brother, and the king thereupon bestowed upon the latter many presents and marks of distinction. As a token of his love for Sarai the king deeded his entire property to her, and gave her the land of Goshen as her hereditary possession: for this reason the Israelites subsequently lived in that land. Sarai prayed to God to deliver her from the king, and He thereupon sent an angel, who struck Pharaoh whenever he attempted to touch her. Pharaoh was so astonished at these blows that he spoke kindly to Sarai, who confessed that she was Abraham's wife. The king then ceased to annoy her. According to one tradition it was when Pharaoh saw these miracles wrought in Sarai's behalf that he gave her his daughter Hagar as slave, saying: "It is better that my daughter should be a slave in the house of such a woman than mistress in another house." Abimelech acted likewise. In Genesis 17:15, God changes her name to Sarah (princess) ("a woman of high rank") as part of the covenant with El Shaddai after Hagar bears Abram his first born son Ishmael. Sarai treated Hagar well, and induced women who came to visit her to visit Hagar also. Hagar, when pregnant by Abraham, began to act superciliously toward Sarai, provoking the latter to treat her harshly, to impose heavy work upon her, and even to strike her. Some believe Sarai was originally destined to reach the age of 175 years, but forty eight years of this span of life were taken away from her because she complained of Abraham, blaming him as though he was the cause that Hagar no longer respected her. Sarah was sterile; but a miracle was granted to her after her name was changed from "Sarai" to "Sarah". According to one myth, when her fertility had been restored and she had given birth to Isaac, the people would not believe in the miracle, saying that the patriarch and his wife had adopted a foundling and pretended that it was their own son. Abraham thereupon invited all the notabilities to a banquet on the day when Isaac was to be weaned. Sarah invited the women, also, who brought their infants with them; and on this occasion she gave milk from her breasts to all the strange children, thus convincing the guests of the miracle. Legends connect Sarah's death with the attempted sacrifice of Isaac, however, there are two versions of the story. According to one, Samael came to her and said: "Your old husband seized the boy and sacrificed him. The boy wailed and wept; but he could not escape from his father." Sarah began to cry bitterly, and ultimately died of her grief. According to the other legend, Satan came to Sarah disguised as an old man, and told her that Isaac had been sacrificed. Believing it to be true, she cried bitterly, but soon comforted herself with the thought that the sacrifice had been offered at the command of God. She started from Beer sheba to Hebron, asking everyone she met if he knew in which direction Abraham had gone. Then Satan came again in human shape and told her that it was not true that Isaac had been sacrificed, but that he was living and would soon return with his father. Sarah, on hearing this, died of joy at Hebron. Abraham and Isaac returned to their home at Beer sheba, and, not finding Sarah there, went to Hebron, where they discovered her dead. According to the Genesis Rabbah, during Sarah's lifetime her house was always hospitably open, the dough was miraculously increased, a light burned from Friday evening to Saturday evening, and a pillar of cloud rested upon the entrance to her tent.

Сараның қабірі

Сараның мәйіті Патриархтар үңгірінде (мұсылмандар оны Ыбырайым қасиетті орны деп атайды) жерленген деп саналады. Ежелгі Хеброн қаласында орналасқан бұл кешен яһудилер үшін екінші қасиетті орын (Иерусалимдегі ғибадатхана тауынан кейін), және христиандар мен мұсылмандар да оны қадір тұтады. Екі дін өкілдерінің дәстүрлерінде бұл орын үш киелі жұптың – Ыбырайым мен Сара, Ысқақ пен Рабиға, және Жақып пен Лияның жерленген жері екендігі айтылады.

Ыбырайыммен қарым-қатынасы

Жаратылыс кітабында бір патриарх әйелін қарындасы деп атаған үш оқиға бар; ғалымдар олардың арасындағы байланысты талқылайды, кейбіреулері Жаратылыс кітабының 12-13 тараларындағы Ыбырайым мен Сараның фараонмен кездесуі туралы әңгімені ең көнесі деп санайды, ал Жаратылыс кітабының 20 тарамындағы Ыбырайым мен Сараның Әбумәлік патшамен, және 26 тарамындағы Ысқақ пен Рабиғаның басқа бір Әбумәлік патшамен кездесуі туралы әңгімелер осы оқиғаны түсіндіру немесе басқа да мәселелерді шешу үшін жасалған нұсқалар болып табылады. Шын мәнінде қай әңгіме көне екені, немесе Киелі кітап редакторларының ниеті қандай болғаны белгісіз. Эммануэль Фельдманның (1965) айтуынша, Олбрайттың Нузу қаласының археологиялық зерттеулеріне сүйене отырып, әйелге заңды түрде "қарындас" атағы берілуі мүмкін, және бұл некенің ең қасиетті түрі болған, сондықтан Ыбырайым мен Ысқақ өз әйелдерін осы себеппен "қарындас" деп атаған. Дегенмен, көптеген археологтар бұл пікірге келіспейді, керісінше, аймақтағы әйелдерге олардың қоғамдағы мәртебесін арттыру үшін "әйел" атағы берілгенін айтады. Савина Теубалдың "Сара – дін қызметкері” атты кітабында Сараның Ыбырамның әйелі де, қарындасы да болғанымен, оның басқа анадан туған жарты қарындасы болғандықтан, туысқандыққа тыйым салынбаған деп жазылған.

Танымал мәдениетте

Сара бірнеше романда көрініс тапқан, ол Орсон Скотт Кардтың «Жаратылыс әйелдері» сериясындағы «Сара» романының басты кейіпкері, Джилл Айлин Смиттың «Сара» романы, Марек Халтердің «Сара» романы және Занна Мартиннің «Сараның әні» еңбектерінде маңызды рөлде. Франсин Риверстің «Сүйіспеншілікті құтқару» христиандық көркем романында оқиға бойы «Ангел» деп аталатын басты кейіпкер бала тумаған. Кітаптың соңында ол өзінің шын атының «Сара» екенін күйеуіне айтады, ол бұл аянды болашақта бала сүйетіндей Құдайдың уәдесі деп қабылдайды. Сара Линн Рид Банкстің «Сара және одан кейін» жинағындағы бірнеше әңгіменің ішінде де таныстырылады. 1994 жылғы «Авраам» фильмінде Сара рөлін Барбара Херши сомдады. Сара туралы деректі кітаптарда да айтылады. Пастор Джон Ф. Макартурдың «Он екі ерекше әйел» еңбегінде оның өмірі мен тарихы Ева, Рахаб, Рут, Ханна, Құдай ана Мария, Анна пайғамбар, құдық жанындағы самариялық әйел, Бетаниялық Мария, Марта, Магдалалық Мария және Тиатиралық Лидия сияқты әйелдердің өмірімен бірге талданады. Сара Лиз Кертис Хиггстің «Сайтақсыз, бірақ Кемшіліксіз Құдайдың сүйген әйелдері» кітабында басқа да библиялық әйелдермен бірге кездеседі.