Кіріспе

Шығыс христиан дәстүрлерінде атқарылатын қасиетті амал

Құдайлық литургия (Θεία Λειτουργία (Theia Leitourgia)) немесе Киелі литургия – көптеген Шығыс христиан дәстүрлерінде Евхаристиялық қызметті атау үшін қолданылатын әдеттегі есім. Грек-католик және Православ шіркеулері Құдайлық литургияны уақыт пен дүниеден асқан нәрсе деп есептейді. Барлық сенушілер Құдайдың Патшалығында, көз жұмған қасиеттілер мен періштелермен бірге құлшылық етеді деп саналады. Литургиядағы барлық нәрсе символдық деп қарастырылады, бірақ бұл ғана емес, себебі ол көрінбейтін шындықты осы сәтте жасайды. Шығыс дәстүрі мен сеніміне сәйкес, литургияның бастауы ерте христиандардың еврей литургиясын бейімдеуіне дейін жетеді. Бірінші бөлігі "Катехумендер литургиясы" деп аталады, ол синагогтағы қызмет сияқты, кітаптан оқу және кейбір жерлерде уағыз айтуды қамтиды. Екінші бөлігі Соңғы тоқсанға және ерте христиандардың алғашқы Евхаристиялық тойларына негізделген және "Адалдардың литургиясы" деп аталады. Шығыс христиандары Евхаристияның олар қатысатын қызметтің орталық бөлігі екеніне сенеді, себебі олар нан мен шараптың шын мәнінде Мәсіхтің Денесі мен Қанына айналатынына және оны бірге қабылдау арқылы Мәсіхтің Денесіне (яғни, Шіркеуге) бірігіп айналатынына сенімді. Әр литургияның өзге литургиялардан ерекшеліктері бар, бірақ көпшілігі дәстүрге, мақсатына, мәдениетіне және теологияға сәйкес бейімделулермен бір-біріне өте ұқсас.

Иерархиялық литургия

Епархиядағы қауымдардың саны күрт өскен сайын, Евхаристиялық жиналысты басқаратын епископ жергілікті қауымдарға (парихияларға) пресвитерлерді қызмет ету үшін тағайындады. Дегенмен, Шығыс православиесінде шіркеу пресвитермен емес, епархиялық епископпен түсіндіріледі. Егер епископ жеке өзі литургияны өткізсе, қызмет көбірек күрделі және салтанатты болады. Православие қауымымен бірлікте екенін көрсету үшін иерарх өзіне бағынышты иерархты еске алады, ал егер ол автокефальді шіркеудің басшысы болса, барлық теңдестерін еске алады және олардың есімдерін диптихтен оқиды.

Дайындық литургиясы

Бұл литургияның бөлігі жеке, оны тек діни қызметкер мен діякон орындайды. Ол Мәсіхтің жердегі өмірінің жасырын жылдарын бейнелейді. Кіру және кию дұғалары кезінде киелі қызметшілер (діни қызметкерлер мен діякондар) шіркеуге кіріп, иконаларды құрметтейді және киімдерін киеді. Дайындық литургиясында діни қызметкер мен діякон Евхаристия үшін нан мен шарапты (просфораны қараңыз) Құрбандық үстелінде (Протез) дайындайды, сосын діякон(дар) бүкіл шіркеуді түкіргенде "үлкен түкіру" рәсімімен аяқталады. Кайрос – діни қызметкер мен діякон арасында алдын ала әңгіме жүргізіледі.

Шығыс православие шіркеулері

"Құдайға арналған литургия" – шығыс православиесіндегі қалыпты шіркеу қызметінің атауы. Византиялық ғұрыпты ұстанатындар өз тілдерінде оны өздерінің Евхаристиялық қызметтеріне қолданады, бірақ ағылшын тілінде дәл осы сөз (сондай-ақ "Масса" сөзі) кейде шығыс православие шіркеулерінің сәйкес қызметтері туралы айту үшін қолданылады. Алайда, бұл шіркеулерде қолданылатын негізгі атаулар құрбандық немесе шалу (Сирия православие шіркеуінде – Құробо Алохойо, Армения апостолдық шіркеуінде – Бадарак, Копт православие шіркеуінде – Просфора) немесе қасиеттеу (Эфиопия православие Тевахедо шіркеуінде – Кеддасе) ұғымдарын көрсетеді. Шығыс православие шіркеулері анафора атымен аталатын әртүрлі литургиялардың бай қорына ие.

Ұсыныстылық

Ұсыну (немесе Протезис) – литургияның сол бөлігі, онда ғибадат наны (qorban) және шарап (abarkah) таңдалып, құрбандық үстеліне қойылады. Осы рәсімдердің бәрі орта ғасырларда қалыптасқан. Ол дін қызметкерінің киім киюімен, құрбандық үстелін дайындаумен және құлшылық етушіге лайықты дұғалар оқумен басталады. Осы сәтте, қасиетті сағаттың тиісті уақтысы оқылады, содан кейін қол жуылып, Никеялық Символ жарияланады. Сосын Құрбандық қошшаны таңдаудың күрделі рәсімі өтеді: қауым 41 рет «Кириэ элеисон» әнін айтатын болса, дін қызметкері шарапты тексеріп, нанның ішінде құдайға арнауға бір нанды таңдайды (Құрбандық қошша). Құрбандық қошша салфеткамен тазаланып, дін қызметкерінің шарапқа малынған бармағымен баталанады. Содан кейін дін қызметкері Құрбандық қошшаны құрбандық үстелінің айналасында алып жүреді, ал диакон шарап пен шаммен одан кейін ілеседі. Құрбандық үстелінде дін қызметкері тиісті дұғалармен Құрбандық қошша мен шарапқа бата береді, Құрбандық қошшаны Патенге қояды және шарап пен бірнеше тамшы суды тостағанға құяды (тостаған құрбандық үстеліндегі «арк» деп аталатын ағаш қорапқа қойылады). Ұсынудың соңғы бөлігі анафораға ұқсас: әңгімеден кейін дін қызметкері қауымға батасын тілейді және алғыс дұғасын оқиды, бізді қолдағандығы үшін Құдайға алғыс айтады және литургияға лайықты қатысуды сұрайды. Содан кейін дін қызметкері жабық түрде оқитын дұға келеді, ол эпиклезис нысанында болады, онда Құдайдан сыйлықтарға Өзінің қасиетті бетін көрсетуін және нан мен шарапты Мәсіхтің денесі мен қанына айналдыру үшін оларды өзгертуін сұрайды. Бұл мәтін ежелгі анафорадан алынған болуы мүмкін немесе орта ғасырлардың кейінгі кезеңінде жазылған шығарма болуы да мүмкін. Патен және ішінде тостаған бар арк осы жерде жамылғымен жабылады.

Катехумендер литургиясы

Катехумендер литургиясында Жаңа Келісім кітаптарынан оқылымдар жарияланады. Бұл бөлім ежелгі заманда литургияның бастауы болған және катехумендердің қатыса алатын жалғыз бөлімі еді. Бұл, шамамен, Батыс обрядтарындағы Сөз литургиясына балама болып табылады. Ол күнә тазару рәсімімен басталады, онда дін қызметкері ең басында Мәсіхке күнәлардың кешірілуі үшін үнсіз дұға етеді (Ұлға кешірім), содан кейін барлық қатысушылар алтарьдың алдында тізе бүгіп, тойлаушы немесе, егер қатысса, епископ, кешірім дұғасын оқиды (Қызметкерлерге кешірім). Пауыл хаттарынан оқылымға дейін алтарьдың төрт жағына, иконостасқа, Інжіл кітабына және ғимараттағы жамағатқа құрбандық иісі шашылады; осы уақытта жамағат Мәриямға арналған гимн мен тілек гимнін айтады. Пауыл хатынан кейін Католик хаттарынан және Апостолдардың істерінен оқылымдар жасалады. Тағы бір құрбандық иісі шашылу рәсімі (Praxis Incense) жүзеге асырылады, ол Пауылдың құрбандық иісіне ұқсас, бірақ тек жамағаттың алдыңғы қатарына ғана шашылады. Содан кейін Копт Синаксариумынан оқылым болуы мүмкін. Осы оқылымдардан кейін Трисагион үш рет айтылады, әр ретінде Тәңірдің кіруі, құмарлық, тірілу туралы әртүрлі сілтемелер жасалады, осылайша Трисагион тек Мәсіхке арналады. Трисагионнан кейін литания, псалмдардың оқылуы және Аллилуйя әндері орындалады, соңында ғимарат есіктерінен Інжіл жарияланады. Содан кейін уағыз айтылуы мүмкін.

Адалдардың литургиясы

Адалдардың литургиясы – литургияның өзегі, онда тиісті Евхаристиялық рәсімдер орналасады. Ол діни қызметкердің құдайға құрбандық шалуын ұсынатын орамал дұғасымен басталады. Содан кейін Ұзақ тілектер оқылады, онда барлығы бейбітшілік, шіркеу иерархиясы және қауым үшін дұға етеді. Никеялық иман жолы жарияланады, діни қызметкер үш рет қолын жуып, қауымға су шашып, литургияға келгендердің барлығына лайықтылық туралы дұға ететін кешірім дұғасын оқиды. Одан кейін «Бейбітшілік сүйіспеншілігі» деп аталатын рәсім өтеді, сол кезде адалдар «Аспасмос Адам» (Рахаттана, Мәриям) әнін айтады. Анафора орындалады. Анафорадан кейін, құрбандыққа шалынған қошқардың бірнеше тамшы қасиетті шараппен ылғалдануы, ол адалдарға құлшылық ету үшін көрсетіледі. Құрбандыққа шалынған қошқардың бөлінуі басталады, оның барысында діни қызметкер копт күнтізбесіне сәйкес дұға айтады. Барлық қауым тұрып, ашық алақанмен Иеміздің дұғасын оқиды. Евхаристияға дайын болу үшін адалдар иіліп, діни қызметкер үнсіз мойынсұну дұғасын оқиды, содан кейін діни қызметкер мен қатысушылар бір-біріне бейбітшілік тілейді және діни қызметкер Әкеге күнәларын кешіру үшін үнсіз дұға етеді (Әкеге кешірім). Көтерілу Византиялық рәсімдегідей, діни қызметкер айқышпен белгіленген қошқардың бөлігін (испадикон) көтеріп: «Қасиетті нәрселер қасиеттілерге» деп жариялайды. Діни қызметкер екінші рет ылғалдап, испакидонды тостағанға (қоспаға) ақырын қояды, содан кейін сенімін дауыстап білдіреді. Евхаристияға қатысу одан кейін жүзеге асырылады: алдымен Мәсіхтің денесі діни қызметкерлерге, диакондарға және киелі орынға аяқ киімсіз келген адалдарға беріледі, содан кейін Мәсіхтің қаны сол тәртіппен беріледі. Осы уақыт аралығында 150-ші псалом оқылады. Евхаристияның таратылуы Патенмен бата берумен аяқталады. Босату рәсімдеріне қол қою дұғасы және соңғы бата беру кіреді.

Сирия-Антиохия литургиясы

Сирия православие шіркеуі, Сирия католик шіркеуі, Антиохия Сирия маронит шіркеуі және Батыс Сирия ритуалы бойынша дамыған Антиохия ритуалынан туындаған Сиро-Маланкара католик шіркеуі, Киелі Жақыптың құдайлық литургиясының Византия ритуалындағы нұсқасынан едәуір өзгешеленетін түрін қолданады. Ең басты айырмашылықтары – оның айтарлықтай қысқа болуы (екі сағаттан да аз уақытта аяқталуы мүмкін), ал Византия ритуалының тарихи түрі, Әйгілі Базиль мен Әйгілі Иоанн Златоуст жасаған түзетулерге дейін, төрт сағаттан астам уақыт алған, сондай-ақ, оны сексеннен астам түрлі анафорамен қолдануға болады. Көбінесе Мар Бар Салибидің (ең қысқасы) және Киелі Жақыптың анафоралары қолданылады, ол Византия ритуалының литургиясына ұқсас және ірі мерекелер, шіркеулерді қадірлеу және жаңа тағайындалған дін қызметкерлерінің алғашқы литургиялары сияқты белгілі бір жағдайларда міндетті түрде қолданылады. Сент-Томас христиандарының ұзақ оқшаулануына байланысты Сиро-Маланкара католик шіркеуінің ритуалында кейбір айырмашылықтар байқалады, сондықтан бұл ритуал Маланкара ритуалы деп аталады.

Армян дінінің литургиясы

Армян апостол шіркеуі мен Армян католик шіркеуі қазіргі уақытта Армян ырысы деп аталатын бір литургиялық құрылымға ие, литургия үшін бір анафора (Афанасий анафорасы): қасиетті Патараг немесе батыс армян тілінде қасиетті Бадарак, яғни «құрбан» деген мағынаны білдіреді. Бұл Шығыс православие шіркеулерінің (копт, батыс сириялық, эфиопиялық) бірнеше анафораларды сақтаған басқа литургияларынан ерекшеленеді. Бұл Патараг мәтінін бір, біріктірілген литургиялық кітапта, Պատարագամատոյց (Pataragamatooyts, батыс армянша Badarakamadooyts, «құрбан шалу» дегенді білдіреді) қамтуға болады. Бұл кітапта епископқа (егер епископ ретінде тойласа), тойлап тұрған діни қызметкерге, диаконға және халыққа арналған барлық дұғалар бар, соңғысын әдетте хор музыкалық сүйемелдеумен орындайды. 10 ғасырдың соңына дейін басқа литургиялық формалар да болды, мысалы, әйіс Базилийдің анафорасы, әйіс Григорий Аңғартушының анафорасы және тағы басқалары қолданылды. Армян евхаристиялық литургиясының элементтері армян мәдениетіне әсер еткен бай әсерлерді көрсетеді. Литургияның бастаулары Батыс сириялық және Византиялық формаларда, сондай-ақ Рим-католик миссасының ықпалында жатыр, соңғысы, әлдебір Төртінші крест жорығы кезінде немесе одан кейін пайда болған. Армян Патарагының ерекшеліктерінің бірі – Пасха алдындағы оразаның (Ұлы оразаның) жексенбілерінде биік алтарь аймасының алдына ілінген перде (әрмянша խորան khoran) ешқашан ашылмайды – тіпті Ілванды оқу үшін де, литургияның кейбір өзгермелі бөліктері жіберіліп қалады, хормен орындалатын литургия бөліктері әшекейсіз айтылады немесе әнтеледі, жалпы мойындау болмайды және сенушілерге қасиетті тағам таратылмайды. Бұл ораза кезеңінде қасиетті наннан бас тарту салты Иерусалим шіркеуінің ежелгі дәстүрінен туындауы мүмкін. Пальма жексенбісі күні дін қызметкерлері арнайы тәубе дұғасын оқиды (әрм. Ծաղկազարդ tsaghkazard, батыс арм. dzaghgazard), содан кейін Ұлы оразаның соңғы жексенбісінен бері перде алғаш рет ашылады. Батыс литургиясының ықпалынан туындаған бір элемент – Патарагтың соңында соңғы Ілванды оқу. Алайда, бір немесе бірнеше марқұмдарға арналған қысқа тіл тілектері (Հոգեհանգիստ hogehangist, батыс армянша hokehankist, «жанның тынысы» деген мағынада) приходтарда кең таралған және соңғы Ілванды оқудың орнын басады.