Кіріспе

Дания, Норвегия және Швеция арасындағы теңіз – Скагеррак (Skagerrak) – Данияның Ютландия түбегі, Норвегияның шығыс жағалауы мен Швецияның батыс жағалауы арасында орналасқан, Солтүстік теңіз бен Каттегат теңізін байланыстыратын бұғаз. Скагеррак әлемнің түкпір-түкпірінен келген кемелердің ең қызыл жүретін теңіз жолдарынан тұрады. Ол сонымен қатар қарқынды балық аулау өнеркәсібін де қолдайды. Бұл сөздің бастауы прото-индоевропалық *reg түбірінен шыққан, ол "түзу" дегенді білдіреді. Rak сөзі қазіргі норвег және швед тілдерінде "түзу" мағынасын береді. Ал Råk қазіргі норвег және швед тілдерінде мұзбен жабылған судағы арнаны немесе ашық су көзін білдіреді. Қазіргі дания тіліндегі rak сөзінің (қалың жұрт немесе риф-раф мағынасында) байланысы туралы ешқандай дәлел жоқ. Сондықтан Скагерракты да, оған жақын орналасқан Каттегатты да голланд теңізшілері атқан болуы мүмкін.

География

Скагеррак ұзын және аралары кең. Норвегия жағалауына қарай тереңдеп, Норвегия шұңқырында 700 метрден асады. Скагеррактағы порттар: Норвегиядағы Осло, Ларвик және Кристиансанд, Даниядағы Скаген, Хирцхалс және Ханстхолм, Швециядағы Уддевалла, Лисекиль және Стромстад. Скагеррактың орташа тұздылығы 80 практикалық тұздылық бірлігін құрайды, бұл өте төмен, тұздылығы аз суға жақын, бірақ көптеген басқа жағалау суларымен салыстыруға болады. Биомассаға қолжетімді аумақ шамамен 5000 гектарды құрайды және Швеция мен Даниядағы сайлау құмды және тасты рифтерден бастап Норвегия шұңқырының тереңдігіне дейін әртүрлі тіршілік орталарын қамтиды.

Тарих

Skagerrak және Kattegat біріктірілген ескі атаулары Норвегия теңізі немесе Ютландия теңізі болды; соңғысы Кнутлинга сагасында кездеседі. 1784 жылы Эйдер каналы (Киль каналының алдыңғысы) салынғанға дейін Скагеррак Балтық теңізіне кіру және шығудың жалғыз жолы болды. Осы себепті, бұл боғаз ғасырлар бойы қарбалас халықаралық трафикке ие болды. Өнеркәсіптік революциядан кейін трафик көбейді және бүгінде Скагеррак әлемдегі ең қарбалас боғаздың бірі болып табылады. 1862 жылы Данияда Солтүк теңізінен Skagerrak арқылы тікелей Kattegat-қа баратын Лимфьордтағы Тиборон каналы салынды. Дегенмен, Лимфьорд көлігінің шағын көлемін ғана қамтамасыз етеді. Екі дүниежүзілік соғыста да Скагеррак Германия үшін стратегиялық тұрғыдан маңызды болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың ең ірі теңіз шайқасы, Ютландия шайқасы, сондай-ақ Скагеррак шайқасы деп те аталатын шайқас, 1916 жылдың 31 мамырынан 1 маусымына дейін осы жерде өтті. Екінші дүниежүзілік соғыста Балтық теңізіне теңіз арқылы жалғыз қол жеткізу жолы болғандықтан, осы су жолын бақылау маңыздылығы Германияның Дания мен Норвегияны басып алуына, сондай-ақ Атлантика қабырғасының солтүстік бөліктерін салуға түрткі болды. Осы екі теңіз шайқасының нәтижесінде Скагерракта көптеген кемелер құлады.

Көлік және өнеркәсіп

Skagerrak – өте қарбалас кеме қатынасы жолы, 2013 жылы ғана әлемнің түкпір-түкпірінен 7500 жеке кеме (балық аулау кемелерін есептемегенде) келді. 2013 жылы Skagerrak-та ең көп кездесетін кемелер – жүк тасымалдау кемелері, шамамен 4000 кеме. Олардан кейін танкерлер келеді, олардың саны шамамен жартысына жуық. Балтық теңізі аймағымен бірге қарастырғанда, 2013 жылы 122 түрлі елдің кемелері келді, олардың көпшілігі Еуропа ішінде жүк немесе жолаушы тасымалдады, олардың қандай елдің туымен жүзетініне қарамастан. Skagerrak-тағы барлық сауда кемелерінің дерлік Автоматты идентификациялық жүйе (AIS) арқылы қадағаланады.

Демалыс

Скагеррак үш елде де демалыс пен ойын-сауыққа танымал. Жағалау бойында көптеген жазғы үйлер мен бірнеше кемежайлар орналасқан.

Биология

Skagerrak - шамамен 2000 теңіз түрінің мекені, олардың көпшілігі оның суларына бейімделген. Мысалы, Атлантика трескасының бір түрі – Скагеррак трескасы Норвегия жағалауында шағылысады. Жұмыртқалары су бетінде қалқып жүзеді, ал шабақтары зоопланктонмен қоректенеді. Жастар тереңге түсіп, онда олардың жетілу циклі қысқа (2 жыл) болады. Олар көшпейді, Норвегия фиордтарында жергілікті болып қалады. Тіршілік ортасының әртүрлілігі және су бетіндегі планктонның көптігі теңіз фаунасының өркендеуіне жағдай жасайды. Энергия Виноградовтың көші-қон баспақышы бойынша жоғарыдан төменге қарай қозғалады; яғни, кейбір түрлер бентостық, ал басқалары пелагикалық, бірақ түрлердің қысқа қашықтыққа тік қозғалатын жіктелген теңіз қабаттары бар. Сонымен қатар, кейбір түрлер бент-пелагикалық болып, су беті мен тереңдік арасында қозғалады. Бент түрлеріне Coryphaenoides rupestris, Argentina silus, Etmopterus spinax, Chimaera monstrosa және Glyptocephalus cynoglossus жатады. Су бетінде Clupea harengus, Scomber scombrus, Sprattus sprattus түрлері кездеседі. Аралықта қозғалатын түрлерге Pandalus borealis, Sabinea sarsi, Etmopterus spinax жатады.

Рифтер

Құмды және тасты рифтерден басқа, Скагерракта негізінен Лофелиядан тұратын кең ауқымды суық су коралл рифтері өседі. Швецияның Костер фьордының теңіз қорғауындағы Сяккен рифі – ежелгі суық су коралл рифі және елдегі жалғыз белгілі коралл рифі. Норвегияның Итре-Хвалер ұлттық паркіне қарасты Тислер рифі – Еуропадағы ең үлкен белгілі коралл рифі. Лофелия рифтері Норвегия шұңқырында да кездеседі және олар көптеген Норвегия фьордтарының жағалауындағы терең емес сулардан белгілі. Скагеррак сонымен қатар бірнеше сирек кездесетін көпіршік рифтерін қамтиды; геологиялық көмірсутектердің, әдетте метанның суық сіңуінен пайда болған биологиялық рифтер. Бұл сирек мекендер көбінесе Данияның Скагеррак суларында, Хирцхалстан батысқа қарай табылған, бірақ болашақ зерттеулерде олардың саны көбеюі мүмкін. Көпіршік рифтері Еуропада өте сирек кездеседі және әртүрлі экожүйелерді қолдайды. Ғасырлар бойы Скагеррактағы қарқынды халықаралық теңіз трафигінің салдарынан, теңіз түбінде көптеген кемелердің құлау орындары бар. Жағалау суларындағы кемелердің құлау орындары бірнеше кораллдар мен полиптерге берік тіреу ұсынады, ал зерттелген кемелерде "өлген адамның саусақтары" кораллдары, жұлдыздар және ірі балықтар табылған. 2020 жылы Даниялық зерттеуші Клаус Тиманн жүргізген Скагеррактағы Яммербугтен айналасындағы теңіз түбін картаға түсіру жобасы, бұрын құмды және жануарлар тығыздығы төмен деп есептелген теңіз түбінде биологиялық әртүрліліктің күрт артып кеткенін көрсетті. "Өлген адамның саусақтары" кораллдары осы жағалаудағы тіршілік ортасында алғаш рет тіркелген түрлердің қатарына енді.

Қоршаған ортаны қорғау

Ғалымдар мен экологиялық ұйымдар Скагеррактағы экожүйеге күшейіп бара жатқан қысымға алаңдаушылық білдірді. Бұл қысымның салдары жағымсыз болып келеді және оның себебі – қоршаған ортаға тигізетін күмулятивті әсерлер, ал тікелей адам қызметі – бұл мәселенің бір бөлігі ғана. Климаттың өзгеруі және мұхиттың қышқылдануы болашақта Скагеррак экожүйесіне одан да күшті әсер етеді деп күтілуде. Скагеррак және Солтүстік теңіз қауіпті материалдар мен радиоактивті заттардың көп мөлшерін қабылдайды. Оның көп бөлігі басқа елдерден алыс қашықтықтан тасымалданатын заттарға байланысты, бірақ бәрі де осылай емес. Теңіз қоқысы да маңызды мәселеге айналуда. Бұған дейін Скагерракқа елді мекендер мен өнеркәсіп орындарынан құйылатын сарқынды және кәріз сулары мүлдем тазартылмайтын еді. Дәстүрлі егіншілікте қолданылатын артық қоректік заттардың шайылып кетуімен қатар, бұл көбінесе жасыл балдырлардың көптеп өсуіне алып келді.

Танымал мәдениетте

Скаагерак Данияның танымал "Badehotellet" телесериалының түсірілім алаңы болып табылады.