Кіріспе

Франция президенті 1871-1873 жылдары Мари Жозеф Луи Адольф Тьер (/t//i/'/ɛər/ teeAIR, maʁi ʒɔzɛf lwi adɔlf tjɛʁ; 15 сәуір 1797 – 3 қыркүйек 1877) – француз мемлекет қайраткері және тарихшы. Ол Францияның екінші сайланған президенті және Үшінші республиканың бірінші президенті болды. Тьер 1830 жылғы шілде революциясының негізгі тұлғасы болды, ол король Карл X-ті либералды король Луи Филипптің пайдасына құлатты, ал 1848 жылғы революция Орлеан монархиясын құлатып, Екінші республиканы құрды. Ол 1836 және 1840 жылдары премьер-министр болып қызмет етті, Триумф аркасын ашты және Наполеонның денесін Сент-Еленадан Францияға қайтаруды ұйымдастырды. Ол бастапқыда Луи Наполеон Бонапартты қолдады, кейіннен оның қарсыласы болды (ол 1848 жылдан 1852 жылға дейін Екінші республика президенті болып қызмет етті, содан кейін 1852 жылдан 1871 жылға дейін император Наполеон III ретінде билік жүргізді). Наполеон III билікті басып алған кезде Тьер тұтқындалып, қысқа мерзімге Франциядан қуылды. Кейін ол елге оралып, үкіметке қарсы оппозициялық күшке айналды. Франко-прусс соғысында Франция жеңілгеннен кейін, оған Тьер қарсы болғанмен, ол жаңа француз үкіметінің бас атқарушысы болып сайланды және соғыстың аяқталуы туралы келісімге келді. 1871 жылғы наурыз айында Париж коммунасы билікті басып алғанда, Тьер оны басу үшін әскерге бұйрық берді. Жеті жүз төрт жасында ол 1871 жылғы тамызда Францияның Ұлттық ассамблеясы тарапынан Республика президенті болып тағайындалды. Оның президенттік қызметіндегі ең маңызды жетістігі – герман әскерлерінің Франция аумағының көп бөлігінен екі жылға ертерек шығуына қол жеткізу болды. Францияның Ұлттық ассамблеясындағы монархистер мен республикашылдардың сол қанаты оған қарсы болды, ол 1873 жылғы 24 мамырда отставкаға кетті, ал оның орнына Патрис де Макмахон президент болды. 1877 жылы қайтыс болғаннан кейін оның қосылу рәсімі үлкен саяси оқиғаға айналды; процессияны республикалық қозғалыстың екі жетекшісі Виктор Гюго мен Леон Гамбетта басқарды, олар оның қайтыс болған кезде консервативті монархистерге қарсы одақтастары болды. Ол сонымен қатар белгілі тарихшы болды. Ол француз революциясының алғашқы кең көлемді тарихын 10 томдық түрде жазды, ол 1823-1827 жылдары жарық көрді. Тарихшы Роберт Томбс бұл туралы былай деді: «Бурбон монархиясы қайта орнатылған кезде бұл батыл саяси әрекет болды және ол ультрароялистердің контрреволюциялық шабуылына қарсы либералдардың интеллектуалдық өрлеуінің бір бөлігін құрады». Ол сонымен қатар Наполеон Бонапарттың консулдығы мен империясының 20 томдық тарихын жазды (Histoire du Consulat et de l'Empire). 1834 жылы Франция академиясының мүшесі болып сайланды.

Ерте өмір

Адольф Тьер 1797 жылғы 15 сәуірде Марсельде Директория билігі тұсында заңды емес туған. Оның әкесі Пьер Луи Мари Тьер – кәсіпкер және Наполеон тұсындағы үкіметтік қызметкер, ол ерсілі-қарсылыққа берілді және жиі заңмен келіспеушіліктерге ұшырады. 1797 жылғы 13 мамырда оның бұрынғы әйелі 2 ай бұрын қайтыс болғаннан кейін, әкесі анасы Мари Мадлен Амикке үйленді, осылайша Адольф заңды бала атанды және діннен шыққан дін қызметкерінің қадір тұтатын шашу рәсімінен өтті. Дегенмен, әкесі көп ұзамай Адольфті және анасын тастап кетті. Ол Адольфке қызығушылық танытпады және 1825 жылы Париждегі журналистика саласында белгілі бола бастағанда ғана одан ақша сұрады. Адольф жауап хатында тек анасына деген махаббаты мен міндетін сезінетінін, ал Пьер ақшаның "нашарлыққа" емес, тірі қалу үшін қажет екенін дәлелдесе ғана, ол көмектесе алатынын айтты. Оның әкесінің әкесі, Луи Шарль Тьер, Экс-ан-Прованста адвокат болған, ол Марсельге қала архивінің сақтаушысы және қала әкімшілігінің бас хатшысы болу үшін көшіп келді, бірақ ол Франция революциясы кезінде бұл лауазымын жоғалтты.

Журналистика

1821 жылы 24 жастағы Тьер 100 франкпен қалтасында Парижге көшіп келді. Ұсыным хаттарының арқасында ол белгілі қайырымдастық шаруасы және әлеуметтік реформатор Ла-Рошфукальт Лианкур герцогының хатшысы лауазымына орналасты. Ол герцогпен үш ай ғана жұмыс істеді, оның саяси көзқарастары өзінікінен консервативті болды және ол оның алдында жылдам дамуға мүмкіндік көре алмады. Содан кейін ол сол кездегі Париждегі ең беделді саяси және әдеби журналдың редакторы Шарль Гийом Этьенмен танысты. Газет монархиялық үкіметке қарсы оппозицияның жетекші басылымы болды; оның 44 000 оқырманы болды, ал монархиялық немесе легитимист баспасөздің саны 12 800 ғана болды. Тьер Этьенге өзінің болашақ қарсыласы Франсуа Гизот туралы мақала ұсынды, ол жаңалыққа толы, poleмикалық және агрессивті болды, соның салдарынан Париждің әдеби және саяси ортасында қызу пікірталас туды. Этьен Тьерді тұрақты автор ретінде шақырды. Тьер жазуды бастаған кезде, Эйкстегі құқық мектебіндегі досы Мигне тағы бір жетекші оппозициялық басылым, Courier Français журналына жазушы болып жұмысқа орналасты, кейін Париждің ірі кітап баспасында жұмыс істеді. Парижге келгеннен кейін төрт ай ішінде Тьер қаладағы ең көп оқылатын журналистердің біріне айналды. Ол саясат, өнер, әдебиет және тарих туралы жазды. Оның әдеби беделі оны Париждегі ең беделді әдеби және саяси салондарға енгізді. Ол Стендальмен, прус географияшысы Александр фон Гумбольдтпен, әйгілі банкир Жак Лаффитпен, жазушы және тарихшы Проспер Меримемен, суретші Франсуа Жерармен танысты; ол жас және дарынды суретші Эжен Делакруаға ең алғашқы мақтау пікірін жазған журналист болды. 1822 жылы Испанияда төңкеріс болғанда, ол осы оқиға туралы жазу үшін Пиреней тауларына дейін сапар шекті. Біраз уақыттан кейін ол өзінің мақалаларын жинап, екі томдық жинақ жариялады – біріншісі 1822 жылғы салон туралы, екіншісі Пиреней тауларына жасаған саяхаты туралы. Ол Конституцияның бір бөлігін иеленген Иоганн Фридрих Коттадан жақсы ақы алды. Бірақ оның болашақ мансабы үшін ең маңыздысы, ол атақты дипломат Талейранмен танысты, ол оның саяси жетекшісі мен ұстазы болды. Талейранның жетекшілігімен Тьер Бурбон режиміне қарсы оппозициялық топтың белсенді мүшесіне айналды, оның құрамында қаржыгер Лафитт пен маркиз де Лафайет те болды.

Тарихшы

Ол өзінің әдеби беделін қалыптастырған және саяси мансабын күшейткен әйгілі "Француз революциясы тарихы" атты еңбегін бастады. Алғашқы екі том 1823 жылы, соңғы екеуі (он томнан) 1827 жылы жарық көрді. Он томдық толық шығарма он мың данаға сатылды, бұл сол кездегі үшін өте үлкен көрсеткіш болатын. Ол тағы төрт рет басылып, оған 57 000 франк (1983 жылы миллионнан астам франкқа тең) табыс әкелді. Тьердің тарихы либералдық айналымдарда және жас париждіктер арасында ерекше танымал болды. Ол 1789 жылғы Революцияның (бірақ кейінгі Террор емес) принциптерін, көшбасшыларын және жетістіктерін жоғары бағалады, сондай-ақ монархияны, аристократияны және дін қызметкерлерін өзгертуге бейімсіздігі үшін айыптады. Бұл кітап Карл X Бурбон режимінің заңдылығын күйретуге және 1830 жылғы шілде революциясын тудыруға маңызды рөл атқарды. Шығарма француз авторлары Шатобриан, Стендаль және Сент-Бёвтың мақтауына ие болды, 1838 жылы ағылшын тіліне, ал 1889 жылы испан тіліне аударылды және 1834 жылы Француз академиясына мүше болып сайланды. Британдық сыншылар оны көбінесе француз революциясы мен Наполеон Бонапартқа қатысты оң пікірлері үшін жоғары бағаламады. Британдық тарихшы Томас Карлайл, өзінің француз революциясы тарихын жазған, оның "өзінің жоғары беделіне лайық емес" екенін айтты, бірақ Тьердің "өз саласында белсенді адам екенін және сіз ештеңе білмесеңіз, көп нәрсені айта алатынын" мойындады. Тарихшы Джордж Сентсбери "Британика энциклопедиясының" он бірінші басылымында (1911) былай деп жазды: "Тьердің тарихи еңбегінде едәуір дәлсіздіктер, кездейсоқ әділетсіздіктің шегінен асып түсетін көзқарас және оның батырларының жетістіктерімен салыстырғанда олардың еңбегіне ешқандай назар бөлмеушілік байқалады".

Шілде революциясы (1830)

1824 жылы Франция тағына жаңа патша – Карл X келді. Ол патшалардың құдайдан келген құқығына және парламенттік үкіметтің қадірсіздігіне берік сенді. Тьер әдеби мансапты жоспарлап отырған, бірақ 1829 жылдың тамызында король өзінің жаңа премьер-министрі ретінде ультра-роялист Полиньякты тағайындаған кезде, Тьер корольдік үкіметке қарсы күшейе түсетін шабуылдар жаза бастады. Ол жарияланған мақаласында «Патша билік етеді, бірақ басқармайды» деп жазды және конституциялық монархияны қалады. Егер патша оны қабылдамаса, ол 1688 жылы ағылшындар істегендей, патшаны ауыстыруды ұсынды. «Конституциялық» газеті оның үкіметке қарсы кейбір өткір шабуылдарын жариялаудан бас тартқанда, Тьер Арманд Каррель, Мигне, Стендал және басқалармен бірге жаңа оппозициялық газет – «Ұлттық» газетін шығарды, оның алғашқы саны 1830 жылдың 3 қаңтарында жарық көрді. Үкімет газетті сотқа беріп, патша мен патша отбасына қарсы шабуыл жасады деп айыптап, жауапкершілікке тартты. Оған үш мың франк айыппұл салынды. Жазушы Ламартин Тьер туралы еске алу қалдырды, ол осы уақытта онымен бірге кешкі ас ішкен: «Ол бірінші сөйледі; ол соңғы сөйледі; ол жауаптарды мүлдем тыңдамады; бірақ ол дәлдікпен, батылдықпен, идеялардың молдығымен сөйледі, бұл оның аузынан шыққан сөздердің шашыраңқылығын кешірді. Оның руы мен жүрегі сөйледі. Оның табиғатында алты үкіметті жарылғызатын оқ жеткілікті болды». 1829 жылдың тамызында Карл X өзінің билігін тәртіпсіз депутаттар палатасына көрсетуді шешті және өзінің жаңа премьер-министрі ретінде ынталы роялист Жюль де Полиньякты тағайындады. 1830 жылдың 19 наурызында ол жағдайды шиеленістірді, егер депутаттар оның жолына кедергі келтірсе, ол «француздардың толық сенімімен және олардың патшасына деген сүйіспеншілігімен қоғамдық тыныштықты сақтау туралы шешімінде оларды жеңуге күш табады» деп ескертті. Ол сондай-ақ, өзінің елдегі танымалдығын арттыратынына сенімді Алжирді жаулап алу үшін шетелдік экспедицияны бастады және жаңа сайлауды шақырды, ол жеңеді деп сенді. 1830 жылдың 5 шілдесінде Алжирдің үстінде француз туы көтерілді, ал 13-19 шілдеде жаңа сайлаулар өтті. Сайлаулар патша үшін апатқа ұшырады; оппозиция 270 орынды жеңіп алды, патшаның 145 жақтауы қарсы болды. Оппозицияның көпшілігі республикашыл емес, олар конституциялық монархияны қалады. Алайда король 25 шілдеде депутаттар палатасын таратып, сайлау заңдарын өзгертіп, баспасөзді шектеу туралы жаңа жарлықтармен жауап берді. Өзінің танымалдығына сенімді патша әскерді дайындыққа қоюды немесе тәртіпті сақтау үшін сарбаздарды шақыруды елемеді. Тьер бірден және қатаң түрде әрекет етті. Ол өзінің газеті «Ұлттықтың» бірінші бетіне: «Заңды режим аяқталды, күш режимі басталды; бізді жайғастырған жағдайда мойынсұну міндет болып қалмайды», - деп жариялады. Ол басқа ірі либералды газеттердің редакторларын 27 шілде күні таңертең жарияланған бірлескен қарсылық декларациясын жариялауға көндірді. Сол күні таңертең полиция префекті «Ұлттық» газетіне келіп, газетті істен шығаруға бұйрық берді. Ол баспа машинасының негізгі механикалық бөлшектерін тартып алып, ғимаратты бұғаулап тастады. Префект кеткен соң, ғимаратты бұғаттап, баспа машиналарын өшірген жұмысшылар оны қайта ашып, баспа машиналарын қайта іске қосты. Париждің көптеген жерлерінде роялистерге қарсы демонстрациялар басталды. Тьер және оның одақтастары тұтқындалудан қашу үшін қаладан қысқа уақытқа кетіп қалды, бірақ көп ұзамай қайтып келді. Тьер корольдікке қарсы демонстрациялардың корольдің туысы, Орлеан герцогы Луи Филипптің қамқорлығын жарнамалаған дүкендерге емес, олардың француз төңкерісіне жанашырлық танытқандары туралы хабарлаған дүкендерге шабуыл жасағанын байқады. Ол ешқашан кездеспеген Людовик Филиппен кеңеспей-ақ, Тьер дереу Париждің айналасына Орлеан герцогының халық досы екенін және ол тәжді алуы керектігін жариялайтын плакаттарды басып шығарды. Луи Филипптің досы болған суретші Ари Шеффермен бірге ол дереу герцогтың Нойлидегі резиденциясына ат үстінде барды, бірақ герцогтың кеткенін және Рейнсидегі басқа шатода жасырынғанын тапты. Тьер герцогтің әйелі Мари Амели мен оның әпкесі Аделаидамен сөйлесті. Тьер олардың өкілдік монархия мен жаңа династияны қалайтынын және Луи Филипптің амбициялық емес екенін және өзі үшін таққа ие болғысы келмейтінін бәрі білетінін түсіндірді. Мадам Аделаида герцогке ұсынысты жеткізуге келісті. Герцог кешкі сағат онда Нойлиге оралды және болған оқиғаны әйелінен білді. Ол оппозицияның символы – үш түсті лентаны тағып, Пале-Рояльға аттанды, онда Тьер, Маркиз де Лафайет және Жак Лафитт күтіп отырды. Бірге олар оны таққа отыруға көндірді және қалай істелетінін талқылады. Осы кешке олар Готель-де-Вилльге аттанды. Луи Филипп үш түсті туға оралған күйде Готель-де-Вилльдің алдындағы үлкен және қуанған халыққа Лафайетпен бірге таныстырылды. Король Карл X ұсынған жаңа үкіметтен бас тартып, келіссөздер жүргізуге ұсыныс жасады, бірақ ол кеш болды. Ол және оның ұлы Сен-Клу шатосынан кетіп, Англиядағы жер аударына кетті.

Министрдің орынбасары (1830-1836)

Жаңа үкімет құрылған кезде, үкіметтік тәжірибесі жоқ Тиерге Лаффиттің басшылығымен Қаржы жөніндегі мемлекеттік хатшы лауазымы берілді, сонымен қатар ол Ардагерлер легионымен марапатталды және айлығы жоғары мемлекеттік кеңесші қызметіне тағайындалды. Ол жаңа династияның радикалды жақтастарының бірі болды, оның қарсыласы Франсуа Гизот – бас әдебиетші, ал Гизоттың қолдаушысы, герцог де Бролье – негізгі тірек болды. Тиерге нақты ықпал мен тәуелсіздік үшін, үкіметтік лауазым ғана емес, депутаттар палатасында орын қажет екенін білді. Бірақ сайлауға қатысу үшін, ол жылына кем дегенде мың франк салық төлейтіндей маңызды мүлікке ие болуы керек еді. Оның жақын досы Доснэ ханым күйеуімен, бай кәсіпкермен сөйлесіп, көмектесуін сұрады. Доснэ Тиерге жүз мың франк несие берді, ол жер сатып алып, Сен-Жорж алаңындағы жаңа құрылыс ауданында үй салсын. Ал Доснэ Брест қаласында Бас қабылдаушы лауазымына тағайындалды. Aix en Provence үшін депутаттар палатасында орын бос еді. Осы шарттар орындалғаннан кейін Тиер 21 қазан күні сайланды. Парижге келгеннен кейін он жыл өткен соң, ол саяси мансабын бастады. Сайлаудан бір ай өткен соң, ол елдегі қаржылық жағдай туралы депутаттар палатасында алғашқы сөзін айтты. Ол оратор ретінде тәжірибесіз болды, бойының кішкентай болуына байланысты, подиумнан басы жақсы көрінбеді, сонымен қатар ол париждіктерді күлдіретін провансальдық акцентпен сөйледі. Ұзақ, мұқият дайындалған сөзі мазмұны мақұлданғанмен, соңында үнсіздікпен қарсы алынды. Тиер сөйлеу өнерін жақсарту үшін көп еңбек етті және ақырында тиімді ораторға айналды. Жаңа үкімет көптеген қиындықтарға тап болды. Ол бірте-бірте екі бейресми партияға бөлінді: Тиерге жақын «Қозғалыс партиясы», мүмкіндігінше тез реформалар жасауды қалаған; және жаңа үкімет орнағаннан кейін жаңа толқындарды қаламаған консервативті «Тәртіп партиясы». Луи Филипп тез реформаларды жақтаған Жак Лаффитті бас министр етіп тағайындады, бірақ оның жақын арада сәтсіздікке ұшырап, алмастырылатынын болжады, осылай да болды. Төрт жарым айлық дау-дамайдан кейін король Лаффитті қызметтен босатып, оның орнына тәртіпті қолдайтын Казимир Перье тағайындады. Тиер үкіметтен шығып, жалақысы жоқ депутаттық лауазымымен ғана қалды. 1832 жылдың маусымында үкіметке қарсы генерал Ламарктың жерлеу рәсімі, кейіннен Виктор Гюгоның «Қайғылылар» романында бейнеленген, монархияға қарсы маусым көтерілісіне айналды, Сент-Мерри ауданында барикадалар тұрғызылды. Көтеріліс басылғаннан кейін Тиер Ішкі істер министрі болып қайта тағайындалды. Ол Бурбон әулетін таққа қайта отырғызуды көздеген герцогиня де Берри басшылығымен легитимистердің қарулы көтерілісін басуға көмектесті. Ол Нант қаласында шатырдың артындағы жасырын бөлмеде жасырынған, полиция оны іздеу кезінде жылыну үшін от жағып, оны қарсылық көрсетуден бас тартуға мәжбүрледі. 1833 жылы ол режимнің Жозеф Фуше (Наполеонның құпия полициясының бастығы) болғысы келмейтінін мәлімдеді және Сауда және қоғамдық жұмыстар министрі болды. Депутат ретінде ол байларға табыс салығын салу туралы ұсынысқа қарсы шығып, оны француз революциясының якобиндік идеясы деп бағалады. Бұл ұстаным оған француз кәсіпкерлік сыныбының қолдауын әкелді. 1833 жылы ол Француз академиясының бос орындығына ұсынылды, оның негізінде он томдық «Француз революциясының тарихы» және заң, мемлекеттік қаржы, 1830 жылғы монархия және Верона конгресі туралы басқа да жазған кітаптары жатты. Ол бірінші дауыс беру кезінде жиырма бес дауыспен сайланды; отыз алты жасында ол 19 ғасырда сайланған ең жас екінші мүше болды. 1833 жылдың шілдесінде Тиер Париждің жаңа ескерткішін – Вендом алаңындағы бағананы ашты. 1833 жылдан кейін оның мансабы жақын досы Доснэ ханымның қызымен некелесуімен нығайтылды, бұл оған оның әкесінен алған жүз мың франк несиесін өтеуге мүмкіндік берді, сонымен қатар оған қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз етті. Бірақ бұл оған қиындықтар туғызды, өйткені Париж аристократиясы оның әйелін қабылдаудан бас тартты, себебі ол олардың қатарынан емес еді. Ол 1834–1836 жылдары Ішкі істер министрлігіне оралды және Францияның ірі қалаларында өсіп келе жатқан жұмысшы табының наразылығымен күресуге тура келді. 1834 жылдың 9 сәуірінде Лиондағы жұмысшылардың жалақысын төмендетуге байланысты көтеріліс болды, оның салдарынан 170 жұмысшы және 130 полиция мен әскер қызметкері қаза тапты. Көп ұзамай, 13 сәуірде Париждегі Мараи ауданында барикадалар тұрғызылды. Әскер шақырылып, қырық мың сарбаз барикадаларға қарсы аттанды. Транснонайн көшесінде бір сержант ғимараттан оқ тиді. Әскерлер ғимаратқа шабуыл жасап, он екі тұрғынды өлтірді. Республикашылар мен социалистер Тиерді «Транснонайн көшесіндегі қырғынға» кінәлі деп айыптады. Тиер Парижді безендіруде де белсенді рөл атқарды, ол Луврдің шығыс колоннасының алдындағы кеңістікті тазалап, келушілерге ашық көрініс жасады, сондай-ақ әйгілі Париж көрмелерінің ортасы болған Аполлон залының қалпына келтірілуін тапсырды. Ол Триумф аркасы үшін бас-рельефтерді тапсырды және Луи Филипптің ұнатпауына қарамастан, француз Сенаты кітапханасының қабырғаларындағы фрескалар мен Сен-Сульпис шіркеуінің қабырғаларындағы суреттерді салу үшін Эжен Делакруаны таңдады.

Премьер-министр (1836)

1836 жылдың қаңтар айында Броль герцогының беделсіз үкіметі депутаттар палатасындағы көпшілігін жоғалтты, сондықтан патшаға жаңа премьер-министр қажет болды. 1830 жылғы тәжірибесінен өрнек алып, ол тез арада сәтсіздікке ұшырайтынына сенімді болған адамды таңдады: Адольф Тьер. Тьер туралы Луи Филипп Виктор Гюгоға былай деді: «Оның (Тьердің) бойында жан бар, бірақ ол жаңадан келген адамға тән мінезбен бүлінген; ол өзін толыққанды қанағаттандыра алмайтынын көрсетті». Луи Филипп Талейранның Тьер туралы пікірін келтірді: «Тьерден ештеңе шығармайсыз, бірақ ол өте пайдалы құралға айналуы мүмкін. Алайда, оны пайдалану үшін оны қанағаттандыру керек, бірақ ол ешқашан қанағаттанбайды. Сіз үшін де, оның өзі үшін де бақытсыздық – оны кардинал қылып тағайындау мүмкін емес». Тьер лауазымды қабылдап, үкімет құрды, сыртқы істер министрі қызметін өзіне қалдырды. Ол депутаттар палатасына: «Еліміз зор қауіп-қатердің ортасында тұр, біз тәртіпсіздікке бар күшімізбен қарсы күресуіміз керек. Революцияны сақтау үшін оны өзінің артық әрекеттерінен қорғауымыз керек. Бұл артық әрекеттер көшеде немесе мемлекеттік институттарды теріс пайдалану арқылы жасалса да, мен күш пен заң арқылы оларды тоқтатуға үлес қосамын» деді. Депутаттар 251 дауыспен 99-ға қарсы дауыс тастап, оған қолдау көрсетті. Оның жаңа үкіметі Парижден Сен-Жерменге дейінгі алғашқы темір жол құрылысын ұсынды (бірақ Тьер оны жеке өзі «Париждіктерге арналған ойыншық» деп сипаттады) және моральдық принциптерге сүйене отырып, ұлттық лотереяны тоқтатты. Луи Филиппке қарсы оппозиция күшейді. Алибо есімді қарулы адам Луи Филиппке атқылауға тырысты, бірақ оның каретасының брондалған қабырғалары оны құтқарып қалды. Полиция Алибоны Арман Барбес пен Луи Бланки басқарған «Отбасылар» деген құпия революциялық ұйыммен байланыстырды. Екеуі де тұтқындалды және түрмеге қамалды, бірақ кейін босатылып, одан да масштабты революциялық жобаларға кірісті. Жаңа террористик қауіптерге байланысты Луи Филипп Наполеон бастаған, бірақ аяқталмаған Триумф аркасын ашудан бас тартты. Тьер 1836 жылдың 29 шілдесінде ескерткішті ашты. Тьер мен Луи Филипп арасындағы қарым-қатынас ушыға түсті. Патша Тьердің көптеген дипломатиялық бастамаларын тоқтатты және өзінің сыртқы саясатын жүргізді. Тьер корольге Францияның британдық үлгіні ұстанғанын және премьер-министрге барлық дипломатиялық және әскери мәселелерді шешуге рұқсат беру керектігін ұсынды. Луи Филипп Францияның Англия емес екенін және өзінің бас дипломат және әскер басшысы екенін айтып, бас тартты. Тьер премьер-министр қызметінен кетуден басқа жол қалмағанын сезінді және 1836 жылдың 29 тамызында отставкаға кетті. Оның орнына консервативті роялист Луи Матье Моле келді.

Оппозиция және қайтадан премьер-министр (1837-1840)

Ол қызметтен шығып, Италияға сапар шекті. Алдымен Римге барды, онда оның досы Ингрес, Вилла Медичи директоры, оған ескерткіштерді көрсетті, содан кейін Флоренцияға барды, онда ол сол қаланың тарихын жазу туралы ойға келді. Комо көлінде вилла жалдап, зерттеу үшін қажетті құжаттарды жинауға кірісті. 1837 жылы тағы екі рет Италияға барып, Вилла ди Кастеллоны жалдап, мұрағаттарды зерттеді. Осы уақытта Луи Филипптің беделі күшейді. Оған тағы үш рет қастандық жасалды, ал 4 қарашада өткен жаңа сайлауда орталық-солшылдар үстемдік етті, ал орталық-оңшылдар жеңіліске ұшырады. Тьер депутаттар палатасына оралды және 1839 жылдың қаңтар айында Моле басқаратын король үкіметін сынап, бірнеше сөз сөйледі. Үкіметке оңшылдар, солшылдар және орталықтан шабуылдар жасалды. Моле отставкаға кетіп, 1839 жылдың 2 наурызында жаңа сайлаулар тағайындалды. Оппозиция сайлауда жеңіске жетті, бірақ олардың түрлі көзқарастары көпшілікті құруға кедерілді. Франция үш ай бойы үкіметсіз қалды. Француз революционерлерінің ең радикалдылары Барбес пен Бланки осыны зорлықпен революция жасау мүмкіндігі деп қарасты. Олар жасырын ұйым құрды – Societé des Saisons, онда он бес мыңға жуық мүше болды. 1839 жылдың 12 наурызында, жексенбі күні, Париждің орталығы бос болған кезде, олар қарулы колонналар құрып, Әділет сарайын және Виль де Вильді басып алды. Барбес Виль де Виль балконынан революциялық үкімет құрылғанын жариялаған жарлықты оқыды. Бірақ әскер дереу шара қолдады, ал кешке қарай революция Фобур Сен-Денидегі бірнеше баррикадалармен шектелді. Барбес пен Бланки тұтқындалып, өмір бойы Мон-Сен-Мишель түрмесіне қамауға жіберілді. Тьер мүмкіндігін пайдаланып, палата спикері лауазымына үміткер болды, бірақ 213-206 дауыспен жеңіліске ұшырады. Луи Филипп, бұл кезде Тьерді жек көретін, оның "тасқа тиген қарбыз сияқты әсер еткенін" айтты. Бірақ Тьердің палатада әлі де көп жақтастары болды. Оған үкімет басшысы лауазымын ұсынғанда, Луи Филипп Тьерге: "Мен сізге мойынсұнуға және масқара болуға міндеттімін. Сіз маған мәжбүрлеп таңылдыңыз. Менің балаларымды көшеге шығарасыз. Бірақ мен конституциялық патшамын, мен басқа амал жоқ" деді. Кеңес төрағасы немесе премьер-министр ретінде Тьер өзіне Сыртқы істер министрі атағын сақтап қалды. Оның ең маңызды жетістігі – Ұлыбританиядан Наполеонның күлін Сент-Еленадан қайтару. Бұл идея Тьерге әсіресе ұнады, өйткені ол жиырма томдық Консулдық және Империя тарихын жазуды жаңа ғана бастаған еді. Ол бұл өтінішін жариялағанның орнына, ағылшын досы, британдық үкімет мүшесі Лорд Кларендонға хат жазды: "Сіздің беделіңізге сай емес, сондай-ақ, сіз сияқты үкімет үшін мәйітті тұтқын ретінде ұстау мүмкін емес. Осы қалдықтарды қайтару – өткен 50 жылды артта қалдырудың соңғы қадамы, және біздің татуласуымыз бен тығыз одақтастығымызға қойылған мөр болады". Ұлыбритания премьер-министрі Лорд Палмерстон бұл өтінішті қарастырып, қабылдады. Бұл көшуге француз парламенті, соның ішінде Ламартин де қарсы болды, олар Францияда республикалық сезімдерді оятуы мүмкін деп қорқыды, бірақ халық оны қуана қарсы алды. Сент-Еленаға әскери кеме жіберілді, ал Тьер қабірдің дизайны мен оны қабірге апаратын шеру жоспары бойынша жұмыс істеді, ол Лес-Инвалидтерде салынған. Күлін қайтару үлкен сәттілікке ие болды, Парижге көптеген адамдар келді. Бірақ бұл оқиға болған кезде Тьер үкіметте болған жоқ. 5 тамызда тағы да күтпеген жаңалық келді, Наполеонның күлі әлі де Сент-Еленадан Парижге жолда болғанда. Императордың немересі Луи Наполеон шағын әскерімен Булоньеге келіп, Луи Филиппті құлату үшін әскердің көтерілісін туғызуға тырысты. Булоньдегі сарбаздар жағын ауыстырудан бас тартты; Луи Наполеон тұтқындалды, Париждегі Консьержерияға әкелінді және сотталды. Ол өмір бойы түрмеде отыруға сотталып, жазасын өтеу үшін Хам бекінісіне жіберілді. 1840 жылы Франция, Ресей және Ұлыбритания арасында Францияның Мысыр билеушісі Мұхаммед Алиді қолдауына байланысты саяси дағдарыс туды, ол ұзақ жылдар бойы одақтас болған. (Ол 1829 жылы қазір Конкорд алаңында тұрған Луксор обелискісін сыйға тартқан). Лорд Палмерстон француздар соғыспайтынына сенімді болды және Бейрутты бомбалау және Мысырға қауіп төндіру үшін флотты жіберді. Француздық кабинет Франция соғысқа дайын емес деп қорқып, екіге бөлінді; француз армиясы ұзаққа созылған, қымбатқа түсетін Алжирді әскери жаулап алумен айналысты. Патша Тьерге бейбітшілік орнатуын қалағанын айтты. Тьер отставкаға кетемін деді, бірақ патша оның отставкасын қабылдамады, өйткені ол британдықтар Франция соғысады деп ойлағысы келді. Тьер Ұлыбританияның Мысырға берген ультиматумы әлемдік тепе-теңдікті бұзатыны туралы хат жолдады және Париждің айналасына жаңа бекіністер салуға бұйрық берді. Палмерстон Мысырға шабуыл жасамады, дағдарыс аяқталды. Тьер дағдарыс кезінде салынған бекіністер аяқталды және Тьер қабырғасы деп аталды, ол кейіннен (және бүгінге дейін) Париждің шекарасы болды. Дағдарыс аяқталғаннан кейін патша мен Тьер арасындағы шиеленіс сақталды, ол патшаның депутаттар палатасына жылдық үнқатысуын жазды, сонда: "Франция бейбітшілікке берілген, бірақ ұлттың және оның патшасының лайық емес бағасымен бейбітшілікті сатып алмайды", және француз революциясы оның қолына берген "қасиетті тәуелсіздікті және ұлттық құрметті" құрбан етпейді деп қосты. Луи Филипп бұл жолды сөзден алып тастады, өйткені ол оның басқа еуропалық басшыларға тым қауқырасты деп санады. Тьер дереу отставкаға кетті, ал осы жолы оның отставкасы қабылданды. Бір айдан кейін ол парламентте патшаның сыртқы саясатын сынап, Францияның Таяу Шығыстағы ықпалын жоғалтқанын және Мысырды Ұлыбританиядан және Түркияны Ресейден қорғауға міндетті екенін мәлімдеді.

Қарсылық (18401848)

Үкіметтен тыс қалғаннан кейін ол уақытының көп бөлігін «Histoire du Consulat et de l'Empire» жазуға арнады, оның бірінші томы 1845 жылы жарық көрді. Кітап үлкен жетістікке ие болып, бірнеше апта ішінде жиырма мың дана сатылды. Шатобриан бұл кітапты сынға алды, оны «газет стилінде безендірілген, Бонапарттың жағымсыз жарнамасы» деп атады. Бұл, жоспарланбаған түрде, Наполеонның немере інісі және Тьердің болашақ қарсыласы Луи Наполеонның беделін одан әрі арттырды. 1840 жылдың желтоқсанында Тьер консерватор мүшелердің қарсылығына қарамастан Виктор Гюгоның Француз академиясына сайлануына көмектесті. Гюго тек бесінші дауыс беру кезегінде, бір дауыс айырмасымен қабылданды. Сайланғаннан кейін Гюго өзінің Наполеон туралы жаңа өлеңінің көшірмесін Тьерге жіберіп, оған «Сізді құрметтеймін және жақсы көремін; сіздің рухыңыз менің рухымды баурап алады. Сіз үлкен істер әлеміне кірмес бұрын, үлкен идеялар әлемін аралағансыз. Менің толық қолдауым, жоғары құрметім және шын ниетіммен» деп жазды. 1840 жылдан 1844 жылға дейін Тьер Еуропаны аралап, Голландия, Германия, Швейцария және Испанияны шарлады, Наполеон шайқасқан жерлерге барып, оқиға куәгерлерімен кездесті. Осы уақыт аралығында оның басты саяси қарсыласы, депутаттардағы оңшылдардың жетекшісі Гизот үкіметке жетекшілік етті. Ол 1846 жылдың шілдесінде жаңа сайлаулар тағайындады, онда Гизоттың партиясы 449 орынның 266-сын жеңіп алды. Алайда, екі қызықты жайт болды: Парижден сайланған он екі депутаттың оны үкіметке қарсы дауыс берді. Патшаның беделі төмендеген сайын, ол үлкен саяси салдарлары бар жеке трагедияға да ұшырады: оның ұлы, тақ мұрагері, апатта қаза тапты. Оның немересі, жаңа мұрагер, әлі бала еді. Патшаға қарсылық күшейе берді; 1846 жылы оған тағы екі сәтсіз қастандық жасалды. 1846 жылдың көктемінде Луи Наполеон, тас қалаушы кейпінде, Хам түрмесінен қашып, Англияға қашып кетті, онда Францияға қайта оралуға мүмкіндік күтті. Тьер, солшыл депутаттардың жетекшісі, Депутаттар палатасының жұмысына белсендірек қатыса бастады. Ол әріптесіне: «Патша оңай қорқады. Ол маған тек қауіп болғанда ғана жүгінеді. Мен министрлікке тек қана оны толық бақылауда ұстай алатын болсам ғана келісемін» деді. Гизот және оның үкіметі сайлауға қатысатын азаматтардың санын арттыру туралы ұсынысты қабылдамады: Гизот палатаға «жалпы сайлау құқығының күні келмейді» деп мәлімдеді.

Ақпан төңкерісі (1848)

Конституциялық монархияның соңғы парламенттік сессиясы 1847 жылдың 28 желтоқсанында әскери жеңістің жариялануымен басталды; Алжирдегі француз үкіметіне қарсы күрес жеңілді. Бірақ бірден үкіметке қарсы оппозиция күшейді. Саяси жиналыстарға тыйым салынғандықтан, солшыл оппозиция банкеттер – көпшілік орындардағы үлкен кешкі ас ұйымдастыра бастады, бұл шын мәнінде оппозициялық жиналыстар еді. Тьер палатаға: «Біздің ел апатқа қарай алып қадамдармен басып барады. Азаматтық соғыс, Хартияны қайта қарау және жоғары деңгейдегі кадрлардың ауысуы болады. Егер Наполеон II тірі болса, ол қазіргі патшаның орнын басар еді». Солшыл оппозиция 22 ақпанда Мадлен алаңында үлкен банкет өткізетінін жариялады. Қиындықтардан қорқып, Гизо банкеттің өткізілуін заңсыз деп жариялады, әскер гарнизонына оқ-дәрі берілді және олар дайындыққа кірісті. Тьер үкіметтің көтеріліске жол беруге тым күшті екенін сендірді, сақ болуға кеңес берді және банкетке қатыспайтынын мәлімдеді. Әскердің бас қолбасшысы маршал Бюжо көшелерге драгун отрядтарын орналастырды. Күн тыныш басталды, бірақ түске қарай наразылық білдірушілердің топтары Елисей алаңында кедергілер орнатып, Сыртқы істер министрлігі алдындағы сарбаздарға тас лақтырып жатты. Ұлттық гвардияның ерікті мүшелері әскерге көмектесу үшін шақырылды, бірақ көптері келмеді. Тьер көшелерді жаяу аралап, оны көптеген наразылық білдірушілер танып, құттықтады. 23 ақпанда наразылық акциялары қайта басталды, ауа райы мұздай суық болды. Патша тыныш қалды, қарындасына: «Париждіктер қыста төңкеріс жасамайды, және олар банкет үшін монархияны құлатпайды» деді. Күннің барысында наразылық білдірушілер тағы да кедергілер орнатып, әскерге қарсы тұрды. Ұлттық гвардияның көптеген бөлімшелерінің басшылары полиция префектіне реформа талап ететінін және халыққа қарсы әскерді қолдамайтынын хабарлады. Ұлттық гвардияның 600-800 адамынан тұратын топ Ұлттық Ассамблея ғимаратына шабуыл жасауға әрекеттенді. Тьер оларға сөз сөйлеп, Ассамблеяның демократиялық жолмен сайланғанын еске салды. Гвардияшылар шабуылдарын тоқтатып, парламент мүшелеріне реформа талаптарымен петиция тапсырды. Тюильри сарайында патша не істеу керектігін білмеді. Оның премьер-министрі Гизо Молемен бірге жаңа үкімет құруды ұсынды, бірақ Моле бас тартты және Тиерге осы қызметті ұсынды. «Үй өртеніп жатыр», - деді Моле патшаға. «Өртті сөндіруге қабілеттілерді шақыру керек». Патша мәжбүр болып келісім берді және Тиерді шақыртты, бірақ сол кеште тағы бір оқиға төңкерістің бағытын өзгертті; әскердің бір бөлімі Бульвар де Капуциндегі Сыртқы істер министрлігі алдындағы наразылық білдірушілерге бұйрықсыз оқ атты, он алты адамды өлтіріп, ондаған адамды жарақаттады. 24 ақпанның таңертеңінде Тьер Тюильриге келіп, үмітсіздікке толы патшамен кездесті. Ол маршал Бюжомен де кездесіп, әскердің тек он алты мың адамы бар екенін білді; олар оқ-дәрісіз және шаршаған. Түнде Париждің барлық жерінде тағы да кедергілер пайда болды. Тьер әскерді Сен-Клаудқа қайтарып, күшін жинап, толық әскермен Парижге қайта оралуды ұсынды (ол 1871 жылы Париж коммунасы кезінде қолданған стратегия), бірақ маршал Бюжо дереу кедергілерге шабуыл жасағысы келді; ол патшаға жиырма мың адамның өміріне қауіп туғызатынын айтты; патша Бюжоға мұндай құны тым жоғары екенін айтты және шабуылды тоқтатты. Әскер колонналары ыдырап бастады, сарбаздар наразылық білдірушілерге қосылды. Тьер патшаны Сен-Клаудқа қашуға шақырды, бірақ патша өзінің дәстүрлі таңғы асын 10:30-да ішуге, содан кейін Тюильри сарайының ауласында жиналған төрт мың сарбаз бен Ұлттық гвардияның екі легионына қарап, генерал-лейтенанттың киімін киді. Ол атпен өткенде, сарбаздар патшаны құттықтады, бірақ Ұлттық гвардияшылар «Министрлерді қырайық! Жүйені құлайық!» деп айқайлады және патшаға қарсы қаруларын сілтеді. Патша кенеттен айналып, сарайға қайтып келді, креслоға отырып, қолын бетіне қойды. «Барлығы жоғалды», - деді ол Тиерге, «Мен қатты шаршадым». Тьер салқын түрде: «Мен мұны көп бұрын білдім» деді. Оның отбасы оны қала беруге шақырды. Патша маршалдары мен генералдарына, Тиерге бұрылып, басқа мүмкіндік бар ма деп сұрады, бірақ олар үндемеді. Патша баяу бас тарту туралы актісін жазып, қол қойды, униформасын ауыстырып, азаматтық киім киіп, Тюильри бақшасы арқылы шығып кетті. Ол Парижден Сен-Клаудқа аттанды, көп ұзамай Англияға жер аударылу үшін Ла-Манш бұғазын кесіп өтті.

Екінші республика

Патша кеткеннен кейін Тьер және басқа депутаттар тез арада Депутаттар палатасына барып, не істеу керектігін шешті. Көп ұзамай палатаға зор халық толды, "Республика жасасын!" деп шу көтерді. Тьер аяқпен қашып, үйіне қайтты. Республикашылдар Ламартин мен Ледру Роллин тез арада жаңа үкімет құрды, бірақ Тьер оған қатыспады. Жаңа уақытша үкімет тез арада баспасөз бостандығы мен жиналыс бостандығын жариялады және жаңа парламенттік сайлау шақырды, онда 21 жастан асқан, алты айдан бері өз үйінде тұратын барлық ер адамдар дауыс бере алатын болды, бұл сайлаушылар санын 200 000-нан тоғыз миллионға дейін көтерді. Палата тоғыз жүз мүшеден тұратын Ұлттық Ассамблеяға дейін кеңейтілді. Жаңа сайлаулар өтті; Тьер Марсельде үміткер ретінде бақ сынады және өмірінде бірінші және жалғыз рет жеңіліске ұшырады. Алайда 15 мамырда радикалды социалистер үкіметті басып алуға тырысты; олар палатаға шабуыл жасап, жаңа үкімет жариялады. Бұл жолы Республикалық Ұлттық гвардия үкіметті қорғауға тез араласып, зал мен үкіметті қайта басып алды. Қатысқан социалистік депутаттар Ассамблеядан қуылды, орын бос қалды. 4 маусымда бос орындарға жаңа сайлаулар өтті, және Тьер төрт департаменттен сайланды: Сена, Жиронда, Орна және Сена Инфериор. Ол Сена Инфериор департаментінен депутат болуды жөн көрді. Сонымен қатар, француз саясатында таныс есім қайта пайда болды; Луи Наполеон Бонапарт, Наполеон Бонапарттың немересі, Лондонда тұрып, Парижге 80 000 дауыспен және тағы үш департаменттен сайланды. Оның сайлауына радикалды республикашыл депутаттар қарсылық білдірді; Луи Наполеон дереу өтінішін қайтарып алды және Лондонда қалып, қолайлы сәт күтті. Тьер Луи Филипп үкіметінде солшыл республикашыл саналған, бірақ 1848 жылғы революцияның саяси сілкінісінен және жаңа депутаттардың келуінен кейін ол салыстырмалы түрде консервативті көрінді. Ассамблеядан тыс қалған кезде ол капитализм мен жеке меншікті қорғау туралы эссе жариялады, бұл оған француз бизнес қауымдастығы мен орта таптың қолдауын әкелді. Тьер Қаржы комитетінің төрағасы және консервативті республикашылдардың жетекшісі болды. Саяси ахуалдың шиеленісіп, кейде зорлық-зомбылыққа ұшырауына байланысты ол үнемі зарядталған тапаншамен жүру әдетін қалыптастырды. Сентябрь айында Луи Наполеон Бонапарт Парижге оралып, заң шығарушы сайлауға қатысты. Лондонда қалып, швейцариялық азамат болып, сайлау науқанына қатыспағанмен, ол бес департаменттен үлкен көпшілік дауысымен сайланды. Ол Вендом алаңында тұрды. Луи Наполеонның Ассамблеядағы алғашқы пайда болуы, оның германдық акценті мен қиын тіл стилі Тьерді және басқа депутаттарды оның ақымақтыққа жақын екеніне сендірді. Бұл Ледру Роллин мен социалистік депутаттардың да пікірі болды. Жаңа Ассамблея Республиканың жаңа Президентін сайлауға дауыс берді, бұл барлық француз азаматтарының тұруға болатын алғашқы сайлау болды. Сайлаулар 1848 жылдың 10 желтоқсанына белгіленді. Тьер өзінің үміткерлігін қарастырды, бірақ Фаллусқа: "Егер мен жеңіліп қалсам, бұл тәртіп идеялары үшін ауыр соққы болар еді; егер мен жеңсем, мен Республика идеяларын қабылдауға міндетті болар едім, ал шындығында мен мұндай жаман әйелге үйленуге тым адалмын". Оның орнына, ол саяси мансабындағы үлкен қателік жасады; ол Луи Наполеонды қолдауға шешім қабылдады, оны бақылауға болатынына сенімді болды. Ол Луи Наполеонның өкілеттігі сәтсіз аяқталады деп ойлады, бұл Тьерге 1852 жылы үміткер болуға жол ашады. Дауыс беруге бір күн бұрын Тьер Луи Наполеонды үйінде кешкі асқа шақырды. 1848 жылғы желтоқсан айындағы сайлауда орташа республикашыл Ламартин 18 000 дауыс алды; социалист Ледру Роллин 371 000 дауыс алды, ал консервативті генерал Кавиньяк 1 448 000 дауыс алды. Луи Наполеон 5 345 000 дауыс немесе дауыс берушілердің үштен екі бөлігін алды. 11 желтоқсанда, сайлаудан кейін көп ұзамай Луи Наполеон Тьерді үйіне кешкі асқа шақырды, олар болашақ үкіметті талқылады. Луи Наполеон Тьерге Министрлер кеңесінің президенті лауазымын ұсынды, бірақ Тьер бас тартты. Ол депутаттық тәуелсіздігін сақтағысы келді. Ол әйелімен бірге жаңа президенттік резиденцияда, Елисей сарайында, Луи Наполеонмен жиі тамақтанды. Жаңа Конституция бойынша 1849 жылдың 13 мамырында Ұлттық Ассамблеяға жаңа сайлаулар өтті. Жаңа Ассамблея 750 мүшеден тұрды, оның 250-і республикашылдар, оның ішінде 180 радикалды немесе социалистік. 500 монархист болды, олар Бурбон әулетінің басшылығымен конституциялық монархияны қалаған Легитимистер мен Луи Филипп әулетінен патшаны қалаған Орлеанистерге шамамен тең бөлінді. Социалистер өзгерістердің баяу қарқынына наразы болды; Ледру Роллин басшылығымен олар Парижде көтеріліс ұйымдастырды, ол армия тарапынан тез басып жанылды. Ледру Роллин Лондонда паналады. 1849 жылы Парижді холера эпидемиясы шарлады; Тьердің қарындасының күйеуі де осы аурудан қайтыс болды. Тьер мен оның әйелі үлкен мүлікті мұраға алды. 1849 жылы Ассамблеяда сөйлеген сөзінде Тьер өзінің саяси философиясын түсіндірді: "Шексіз бостандық – қатыгез қоғамға әкеледі, онда күштілер әлсіздерді қысымға алады, тек күштілер ғана шексіз бостандыққа ие болады. Бір адамның бостандығы басқа адамның бостандығында тоқталады. Заңдар осы принциптен туындайды, сондай-ақ цивилизациялық қоғам. Ешбір адам ұлттардың бақытын бірден жеткізе алмайды". Әлеуметтік мәселелерде ол консервативті болып кетті; бұрын білім беруде шіркеудің рөлін сынаған ол 1850 жылғы Фаллус заңдарын қолдады, ол католик және мемлекеттік мектептердің араласуын белгіледі, сондай-ақ бес жүзден астам халқы бар әр қауымда қыздарға арналған мектеп болуын міндеттеді. Ол ұсынған ең консервативті шара – сайлау заңдарын өзгерту болды, ол сайлаушылардың кем дегенде үш жыл бойы тұрған жерінде тұруын және белгілі бір ең төменгі кіріс көзін талап етті. Ол Ассамблеяға: "Біздің мақсатымыз – кедейлерді дауыс беруден шығару емес, сонымен қатар, жылдар бойы көптеген тирандарға республика бостандығын тапсырған төмен адамдарды шығару" деді. Заң бекітілді, Франциядағы сайлау тізімінен үштен бір бөлігі жойылды. Тьер Луи Наполеонның, барлық халықтың дауысымен сайланған, кейіннен Ассамблеяға қарсы осы заңды қару ретінде қолданатынын болжай алмады. Луи Наполеонның досы оған әмбебап сайлаусыз билікті жоғалтудан қорықпайсыздар ма деп сұрағанда, ол: "Жоқ. Ассамблея құлайтын шатқалының үстінде тұрғанда, мен арқанды кесемін" деді. 1852 жыл жақындағанда Тьер Луи Наполеонның өкілеттігінің аяқталуын күтті; Конституция бойынша ол қайта сайлана алмады. Тьер Луи Наполеонды ауыстыруға басқа үміткерлерді іздеуге кірісті, мүмкін Орлеан әулетінен Дюк де Жуанвильмен. Тьер және Ассамблеяның басқа консервативті көшбасшылары Луи Наполеонның үйінің жоғары құнына да қарсылық көрсетті; ол сарайға 175 жаңа қызметкерді сұрады және жылына жиі жиырма мерекелік кешкі ас және он екі мерекелік балға қаржы сұрады. Тьер және Ассамблея оның өтінішін қабылдамады. Луи Наполеон Конституцияға екінші мерзімге сайлауға рұқсат беру үшін түзету енгізуді де сұрады; дауыс беру 1851 жылдың 21 шілдесінде өтті. Луи Наполеонның ұсынысы Ассамблеяның көпшілігін жеңіп алды, бірақ Конституцияда талап етілген үштен екі бөлігін алмады. Ұлттық Ассамблея тарапынан тоқтатылған Луи Наполеон басқа жолға жүгінуге шешім қабылдады. Ол көпшілік алдында Тьерді және Ассамблеяны дауыс беру құқығын шектеуге және екінші мерзімге Конституцияны өзгертуден бас тартуға айыптады және құпия түрде Парижге адал әскер күштерін әкелді. 1851 жылдың 2 желтоқсанында таңғы сағат 6-да, желтоқсан төңкерілісі деп белгілі болған оқиғада, әскер Париждің маңызды жерлеріне орналасты, және комиссия...

Екінші империя

Тьер Брюссельге барып, Луи Наполеонның өзінің билігіне қатысты ұлттық референдум ұйымдастырғанын білді; жеті миллионнан астам сайлаушы төңкерісті мақұлдады, ал 646 000 адам оны мақұлдамады. Тек Парижде ғана төңкеріс танымал болмады; 300 000 сайлаушының тек 133 000-ы төңкерісті мақұлдады. Жаңа режимге қарсы республикашылдарды соттау үшін арнайы трибуналдар құрылды; 5 000 адам үй қамауында болды, шамамен он мың адам Алжирдегі түрме лагерлеріне депортацияланды, ал 240 адам Гайанадағы лагерлерге жіберілді. 71 республикашыл депутат, Тьер сияқты, Франциядан қуылды. Тьер Брюссельде жалықты, сондықтан ол Лондонға көшті, онда оған әйелі мен қарындасы қосылды. Оны Веллингтон герцогы мен Бенджамин Дизраэли қабылдады, бірақ Прованс тумасы болғандықтан, ол британдық климатқа шыдамады және көп ұзамай Германия мен Италияға ұзақ сапарға шықты. 1852 жылдың жазында Луи Наполеон енді қауіп төндірмейтініне көз жеткізіп, 1852 жылдың 20 тамызында оған Парижге оралуға рұқсат берді. Ол саясаттан шетте қалды. Ол суретші Делакруамен және Триумф аркасының мүсіндік безендіруін орындауды тапсырған мүсінші Франсуа Рудпен достығын жаңартты. Келесі он жыл бойы ол Консулат пен Империя тарихын жазуға көңіл бөлді, жылына екі томнан жариялады. XIX және соңғы XX том 1862 жылы жарық көрді. Бұл серия үлкен жетістікке ие болды; ол бүкіл серияға елу мың жазылым сатты, барлығы миллион томды құрады. Ол шығарманы жазғаны үшін алған 500 000 франк аванстан басқа, авторлық гонорарларын да алды, бұл оның кен акцияларынан түскен байлығына және қайын атасынан қалған мұрасына қосылды. 1863 жылы, қазіргі император Наполеон III саяси оппозицияға қатысты кейбір шектеулерді жеңілдетті. Тьердің достары мен жаңа танысы, Пруссияның Париждегі елшісі Отто фон Бисмарк оны саяси өмірге қайта оралуға ынталандырды. Тьер Ассамблеяға сайлауға түсуге шешім қабылдады. 1863 жылдың 31 мамырында ол алпыс алты жасында Париж депутаты болып сайланды. Ол 1863 жылдың 6 қарашасында Ассамблеяға оралып, өз орнын алды, бірақ Наполеон III кезінде тәртіп ережесінің өзгергенін байқады. Трибунадан сөйлеудің орнына, депутаттарға тек өз орындарынан ғана сөйлеуге рұқсат етілді. Тьерге мұндай сөйлеу әдісі ыңғайсыз болды, ал оның алғашқы бірнеше сөздері сәтсіз аяқталды, бірақ ол көп ұзамай бұл форманы меңгерді. 1864 жылдың 11 қаңтарында ол Наполеон үкіметін сынап, Францияда жетіспейтін деп айтқан "қажетті бостандықтарды" тізімдеді: "Жеке тұлғалардың зорлық-зомбылығына немесе биліктің еркіндіксіз пайдалануына қарсы азаматтың қауіпсіздігі; баспаға бостандық, бірақ жазасыздық емес; еркін сайлау; халық өкілдерінің бостандығы; және көпшілік пікір үкіметтің қадамдарын басқарады. Бұл бүгін халық талап ететін бостандықтар, ертең олар оларды мүлдем басқа тонмен талап етуі мүмкін". Бұл сөз оны оппозицияның жетекші тұлғасына айналдырды; ол үйіне келгенде үйінің сыртында жиналған көпшілік оны құттықтады. Келесі айларда Тьер императордың Мексиканы басып алуға бағытталған қымбат және сәтсіз жорығын сынады. Ол сондай-ақ императордың Италияда қолданылған ұлттық принципті, ортақ тілде сөйлейтін шағын мемлекеттердің бірігуін қолдауын да айыптады. "Бұл принцип, - деді Тьер, - бір күні болашақта соғыс тудыратын нәсілдік саясатқа әкеледі". 1866 жылдың 3 мамырында Пруссия мен Австрия арасында Пруссияның Холштейнді аннексиялауына байланысты соғыс болуы мүмкін болған кезде Тьер жиналысқа былай деді: "Егер Пруссия сәтті болса, біз жаңа Германия империясының құрылуын көретін боламыз; бір кезде Венада тұрған Карл V империясы енді Берлинде тұрады; біздің шекарамызға қарсы келетін империя". Садова шайқасында Пруссияның Австрияны жеңіліске ұшыратуынан кейін Тьер: "Садовада жеңілген Франция болды" деді. 1867 жылдың 14 наурызында ол Ассамблеяға: "Францияның Еуропада одақтастары жоқ. Австрия жеңілді, Италия оқиға іздеп жүр, Англия континенттен қашуды қалайды, Ресей өз мүддесімен айналысады, ал Испания үшін Пиренейлер ешқашан осыншалықты биік болған емес. Біз Англиямен одақ құрып, шағын мемлекеттерді біріктіруіміз керек. Бұл қарапайым саясат, бірақ ол ақылға сай келеді. Біз тағы да қателік жасамаймыз". Экономикалық саясат бойынша ол қатал консерватор болды; ол француз өнеркәсібін қорғау үшін протекционизмді қолдады және барон Жорж Эжен Хаусманның Парижді қайта құрудың 461 миллион франкқа жеткен жоғары құнын сынады. Ассамблеяның қысымымен Наполеон III Хаусманды жұмыстан босатуға мәжбүр болды. Тьерге оң және сол жақтан қарсылық көрсетілді. 1869 жылғы сайлауларда ол Марсельдегі өзінің орны үшін республикашыл Гамбеттадан жеңіліске ұшырады, бірақ Наполеон III қолдаған үміткерге қарсы Париждегі өзінің орнын сақтап қалды. 1870 жылдың 8 мамырында Наполеон саясатына қатысты ұлттық референдум Франция провинцияларында императордың танымалдылығын 7 386 000 дауыс "иә", 1 560 000 дауыс "жоқ" және 1 894 000 дауыс қалыс қалдыру арқылы растады. Бұл сонымен қатар Париждегі оның танымал еместігін растады, онда 184 000 дауыс "жоқ" және 138 000 дауыс "иә" деп дауыс берді.

Соғыс және империяның құлдырауы

Пруссияның жаңа канцлері Отто фон Бисмарк Германияның Пруссия басшылығымен бірігуіне Францияның ең басты кедергі екенін көрді. Ол Испания тағына байланысты дипломатиялық дағдарысты шеберлікпен пайдаланып, Франциямен соғыс бастауға қол жеткізді, Пруссияның жеңіске жеткеніне сенімді болды. Париждегі баспасөз соғысқа шақыруды күшейтті, ал Наполеонның маршалдары Францияның жеңіске жеткенін оған сендірді. Бисмарк достарына, өзінің француз тарапына дағдарыс туралы хабарлаған мәлімдемесінің "торға ұсталған бұқаға көрсетілген қызыл жалау сияқты әсер еткенін" айтты. Тьерс Бисмаркты жақсы білді және оның не істеп жатқанын анық түсінді. Премьер-министр Эмиль Оливье 15 шілдеде Ассамблея алдында сөйлеген сөзінде Франция соғыстан қашу үшін барлық мүмкіндіктерін жасағанын, бірақ енді соғыс сөзсіз болғанын, Франция жақсы дайындалғанын және жеңіске жететінін мәлімдеді. Сонда Тьерс сөз сөйлеуге тұрып: "Тек формальды мәселе үшін қан төгілуге шешім қабылдадыңыздар ма?" - деп сұрады. Ол Пруссияның Францияны шынымен қорлағанын дәлелдеуді талап етті. Оңшыл партиялардың өкілдері Тьерсті ұнатпай, мазақтап, бір депутат: "Сіз – апаттың патриоттыққа қарсы дауысысыз!" – деп айғайлады. Тьерс: "Мен бұл соғысты өте ақылсыздық деп санаймын. Мен Садованың салдарынан туған жағдайды түзетуге ең көп мүдделімін, бірақ бұл мүмкіндік өте дұрыс таңдалмаған деп ойлаймын" деді. Ассамблеяның оң жақ қанаты оны сатқын, ақымақ және пайдасыз қарт деп айыптады. Отырыстан кейін оны көшеде қорлады, ал үйіне тас лақтыруға жиналған халық жиналды. Ассамблея жеңіске сенімді болғандықтан Тьерске ешқандай назар бермей, 19 шілдеде соғыс жариялауға дауыс берді. Сол күні кешке Тьерс өзінің досы, депутат Буффеге: "Мен Франциядағы және Германиядағы әскери жағдайды білемін. Біз жеңіліске ұшыраймыз" деді. Франко-пруссия соғысы барысында Тьерс ескерткендерінің дұрыс екені дәлелденді. Елдегі тиімсіз теміржолдар мен кемшікті жоспардың салдарынан француз армиясы соғыстың алғашқы апталарында 450 000 неміске қарсы 264 000 адамды ғана жұмылдыра алды. Наполеон III басқарған француз армиясының тамаша кавалериясы болды, бірақ немістердің артиллериясы мен басшылығы артық болды. 1 қыркүйекте француз армиясы Седан қаласында қоршауға алынды. Қырғынды болдырмау үшін император 2 қыркүйекте армияны тапсырды және армиясымен бірге тұтқынға алынды.

Ұлттық қорғаныс үкіметі (18701871)

Апат туралы хабар 2 қыркүйекте Парижке жетті және келесі күні расталды. Ассамблеяның екі жүз жиырма депутаты 4-і күні жиналып, Тьердің формуласына сәйкес, "жағдайға байланысты" билік бос екенін мәлімдеді. Сонымен қатар, Леон Гамбетта және генерал Трочу бастаған республикалық депутаттар тобы Хотел-де-Вилде кездесіп, соғысты жалғастыруға бел буған Ұлттық қорғаныс үкіметі деп аталатын уақытша үкімет құрды. Тьер монархист депутаттарға: "Жау жақын арада Париждің сыртында болатындықтан, біздің бір ғана міндетіміз бар: осы жерден лайықты түрде кетуге тиіспіз". Ол Ассамблеяның сессиясын аяқтап, жаңа республикалық үкіметке өз қызметін ұсынды. 9 қыркүйекте жаңа үкіметтің Сыртқы істер министрі Жюль Фавр Тьерден Лондонға барып, британдықтарды Пруссияға қарсы Франциямен одаққа қосылуға көндіруді сұрады. Тьер 74 жаста болғанымен, бұл тапсырманы қабылдауға келісті, сондай-ақ басқа да астаналарға баруды ұсынды. Ол пойызбен және қайықпен Кале мен Лондонға барып, британдық Сыртқы істер министрі лорд Гранвиллмен және премьер-министр Уильям Гладстонмен кездесті. Тьер сапардан соншалықты шаршаған еді, ол Гладстон сөйлеген кезде ұйықтап қалды. Гладстон британдықтардың бейтараптығын түсіндірді. Ол соғыс аяқталуы үшін қандай шарттар жасалатынын білу үшін Фавр мен немістердің кездесуін ұйымдастыруды ұсынды. Бисмарк пен Фаврдің кездесуі 18-20 қыркүйекте Парижге жақын Ферриердегі Ротшильдтердің үйінде өтті. Бисмарк Фаврге соғысты аяқтау үшін Францияға Эльзас пен Лотарингияның бір бөлігін, бірнеше шекаралық бекіністерді және үлкен ақшалай қаражат беру керектігін түсіндірді. Фавр бұл ұсынысты қабылдамайтынын мәлімдеді: "Біздің территориямыздан бір дюйм жерді де, қамалдарымыздың бір тасын да бермейміз". Келіссөздер аяқталып, неміс әскері Парижді қоршауға тез қозғалды. Тьер одақтастар іздеу жолында ұзақ сапарды жалғастырды. Ол Венаға барып, Австрияның канцлерімен кездесті, содан кейін Санкт-Петербургке барып, патша мен Ресей премьер-министрімен кездесті, бірақ одан қолдау алмады. Ол Венаға қайтып, император Франц Иосифпен кездесті, Флоренцияға король Виктор Эммануэль II-мен кездесті, оны жылы қабылдады, бірақ әскери қолдау ұсыныстарын алмады. Тьер соғысты тоқтату үшін үкімет келіссөздер жүргізуі керек деп сеніп, Францияға оралды. Францияға оралғаннан кейін ол Парижге барды. Канцлер Бисмарк Тьерге неміс шекарасынан өтіп, қаладағы француз үкіметімен кездесуді ұйымдастырды, бұл уақытта қала неміс әскерлерімен толық қоршалған болатын. Тьер 1870 жылы 31 қазанда Парижге келген кезде жағдай өте шиеленіскен еді. Фэликс Пья, радикалды социалист және Париж коммунасының болашақ басшысы, Тьерге қарсы демонстрациялар ұйымдастырды, оны Францияны немістерге сатумен айыптады және оны асып тастаумен қорқытты. Фавр Тьерді Версальға барып, Бисмаркпен келіссөз жүргізуге шақырды. Тьер тағы да шекарадан өтіп, Бисмаркпен кездесті. Келіссөздер төрт күн бойы жалғасты; Бисмарк тек Эльзас пен үлкен төлемді талап етті. Тьер Парижге оралып, Фавр мен үкіметті ұсынысты қабылдап, соғысты тоқтатуға шақырды, бірақ генерал Трочу мен Фавр Париждің төтеп бере алатынына және Франция әлі де соғыста жеңіске жететін күшті екеніне сенді. Париждегі француз күштері неміс қоршауын бұзуға сәтсіз күш салды, ал неміс армиясы Луара алқабы арқылы алға жылды, ал Тьермен бірге Ұлттық қорғаныс үкіметі Бордоға көшуге мәжбүр болды. 1871 жылы 6 ақпанда Гамбетта үкіметтен кетті. 8 ақпанда жаңа сайлаулар жарияланды. Үкімет 17 ақпаннан бастап уақытша қарулы келісімді қабылдады. Сол күні Версаль сарайында өткен салтанатты рәсімде немістер Вильгельмді жаңа Германия империясының бірінші императоры деп жариялады. Париж әлі де қарсылық білдіргісі келсе де, Францияның көпшілігі соғысты мүмкіндігінше тезірек тоқтатуды қалады. Тьер сайлауда үміткер болды және жиырма алты түрлі департаментте жеңіп, жалпы саны екі миллион дауыс жинады. Ол Париждегі орындықты таңдады. Жаңадан сайланған екі жүз депутаттың көпшілігі конституциялық монархияны жақтады, бірақ оған Виктор Гюгоны қоса алғанда, республикашылдардың едәуір тобы да кірді. Бірінші сессияда Тьерге оң көзбен қарайтын республикашыл Жюль Греви 536 дауыс берудің 519 дауысымен ассамблеяның президенті болып сайланды. 14 ақпанда Ассамблея Ұлттық қорғаныс үкіметінің өкілеттіктерін жаңа Ассамблеяға беру туралы дауыс берді. 17 ақпанда Гревидің ұсынысы бойынша Тьер үкімет басшысы болып сайланды. Ол Ассамблеядан өзінің атауына "Француз Республикасының" деген сөздерді қосуды сұрады. "Мен аспаздық шеберлерге зор құрмет көрсетемін", - деді ол Ассамблеяға. "Оларды шефтер дейді. Сіз мені Атқару билігінің шефі деп атадыңыз. Мені аспаз деп ойлайсыз ба? Францияны асүй деп ойлайсыз ба?" Депутаттар күліп, қосымшаны мақұлдады. Жаңа үкіметтің Британия, Италия, Австрия және Ресей ресми түрде мойындады. 1852 жылдан бері Франция енді ресми түрде республика болып табылады.

Бас атқарушы және ұрыс-керістің аяқталуы

19 ақпанда Тьер тоғыз министрден тұратын жаңа үкімет құрылғанын жариялады, олардың көпшілігі республикашылдар, оның ішінде Жюль Фавр мен Жюль Симон болды. Ассамблея алдындағы бірінші міндет – соғысты аяқтау туралы келіссөздер жүргізу еді. Тьер Ассамблеяның бес мүшесінен құралған делегациямен Версальге сапар шекті, онда Бисмарк күтіп отырды. Ол қонақ үйге келгенде прусстың фельдмаршалы Мольткемен кездесті, ол оған: «Бисмаркпен келіссөздер жүргізуіңізге өте қуаныштысыз. Егер мен болсам, сіздердің еліңізді отыз жылға дейін оккупациялап, сол уақыт ішінде Франция деген елдің аты-жолы қалмас еді». Бірінші кездесуде Бисмарк Эльзас провинциясын және сегіз миллиард франк талап етті. Тьер Франция бес миллиардтан артық төлей алмайтынын айтты, Бисмарк төлем сомасын азайтты, бірақ Германия Лотарингияның және Мецтің бір бөлігін де талап етуі керек екенін қатыстырды. Келіссөздер ұзақ және қиын болды; бір кезде Тьер шаршап, көз жасына алды. Бисмарк оны диванға отырғызып, үстіне пальтосын жапты да: «Ах, кешіріңіз, мырза Тьер, Францияны сіз бен меннен басқа ешкім осылай шын сүймейді» деді. Келіссөздер қайта басталды, ал Тьер төлемді азайту шартымен Эльзас пен Лотарингияның бір бөлігін беруге келісті. Ол француз делегаттарына: «Біз бір-екі провинцияны жоғалтсақ, онша маңызды емес. Франция жеңіске жеткенде тағы да соғыс болады, сонда біз оларды қайтарып аламыз. Бірақ Германияға қазір берген миллиардтарды біз ешқашан қайтарып ала алмаймыз» деді. Бірақ Тьер Франция Белфорт бекінісін сақтап қалуды талап етті. Бисмарк қалаға келісім берді, бірақ соғыс аяқталғаннан кейін прусстың әскері Елисей алаңында қысқаша жеңіс шеруін өткізе алатынына келісті, және келісім ратификацияланғанша қаладан кетпеуі керек еді. Тьердің қабылдаудан басқа амалы қалмады. Тьер және оның делегациясы Бордоға оралды, ал 28 ақпанда Тьер, кейде көз жасына алған күйі, Ассамблеяға шарттарды оқып берді. Соңынан болған пікірталас барысында елу мүше бейбітшілік үшін, ал елуі қарсы сөйледі. Эльзас және Лотарингиядан келген мүшелер қарсылық білдірді, ал Виктор Гюго мүшесі тарих пен болашақ ұрпақтардың мүддесі үшін соғысты жалғастыруды талап етті. Депутат Луи Блан он миллион француз соғысты жалғастыруды қалайтынын мәлімдеді. «Бірақ олар қайда?» – деді Тьер. «Бұл Ассамблеяда, жалпыға бірдей дауыс беру арқылы сайланған мүшелердің үштен екісі бейбітшілікті қалайды». Тьер болжағандай, Ассамблея 1 наурызда Бисмарктің шарттарын қабылдау үшін 546 дауысқа 107 қарсы дауыс берді. 2 наурызда немістер Елисей алаңында шеру өткізді. Барлық дүкендер жабылды, көшеде париждіктер жоқ еді.

Париж коммунасы

Соғыс аяқталғаннан кейін Ұлттық Ассамблея өзінің алғашқы отырысын Версальде өткізді, ал Тьерс 15 наурызда Парижге барып, онда үкіметтік министрліктерді қайта ашуға ниеттенді. Ол қаланы революциялық қызулықта тапты. Бітімге қол қойылған кезде Париждегі Ұлттық гвардияның саны 380 000-ға жеткен еді. Көпшілігі жұмысшы табынан шыққан, мүшелерінің көп бөлігі күніне 1,5 франк жалақы алатын. Гвардия бірнеше революциялық және социалистік қозғалыстардың ықпалымен радикалданған болатын. Соғыс аяқталғаннан кейін Ұлттық Ассамблея олардың жалақысын тоқтатуды ұсынды. Гвардия пруссиялықтардың Елисей далаларында өткізген жеңіс шеруіне де наразылық білдірді; олар соғыстың жалғасуын талап етті. Қалалық үкіметті құлатуға бір әрекет жасалған еді, бірақ ол қиындықпен тоқтатылды. Париж гарнизонында бар болғаны отыз мың тұрақты әскер сарбазы болды; француз әскерінің көп бөлігі әлі неміс тұтқын лагерьлерінде қамауда ұсталған. Қаладағы әскери қоймаларда 450 000 мылтық пен екі мың зеңбірек сақталған. 18 наурызда Тьер зеңбіректерді Парижден шығарып алу үшін әскер бөлімдерін жіберді. Көптеген зеңбіректер қиындықсыз алынып кетті, бірақ Монмартрда, ең ірі зеңбіректер орналасқан жерде, әскер қарулы және жауырыңқы гвардияшыларға тап болды. Шайқас басталды, екі әскер генералы гвардияшылар тарапынан ұсталып, өлтірілді. Жалпы көтеріліс басталды, революционерлер маңызды үкіметтік ғимараттарды басып алды. Гвардияшылар Тьердің әлі де Парижде, Орсе жағасындағы жаңа Сыртқы істер министрлігінде екенін білмеді; егер олар білгенде, ол әрине тұтқындалып, мүмкін, өлтірілген болар еді. Оның орнына ол Булонь орманы арқылы қаладан қашып, Версальге жетті. Содан кейін Тьер 1848 жылғы революция кезінде Луи Филиппке ұсынған, бірақ король қабылдамаған жоспарды іске асырды; ол өзінің әскерлерімен Париждегі көтеріліспен бірден күресудің орнына, тұрақты армияға Версальге шегінуге, күшін жинауға, содан кейін, дайын болғанда, қаланы қайта басып алуға бұйрық берді. Тьер күштерін жинап жатқанда, неміс тұтқын лагерьлерінен жаңа ғана босатылған француз сарбаздары да болды, 26 наурызда париждіктер радикалды республикалық және социалистік қалалық үкіметті сайлады: Париж Коммунасы. 224 мың париждік дауыс берді, ал 257 мың адам дауыс беруден бас тартты. Жорж Клемансо сияқты орташа мүшелер сайланғаннан кейін, Коммунаны ең белсенді революциялық қозғалыстардың бақылауына қалдырып, кетіп қалды. Ұқсас Коммуналар Лион, Марсель және басқа қалаларда да жарияланды, бірақ олар әскер тарапынан тез басып тасталды. Коммунаның Орталық комитеті егер француз үкіметі Парижді Францияның астанасы деп танымаса, Париж және оның айналасындағы Сена департаменті тәуелсіз республика болады деп мәлімдеді. Тьер 27 наурызда Версальде Ассамблеяны шақырып, "Біз Республиканы құлатуға тырысамыз деп мәлімдейтін тәртіптің жаулары бар. Мен оларға ресми түрде қарсылық білдіремін, олар Францияға өтірік айтады. Біз осы тапсырманы қабылдадық, тәртіпті қорғау және елді қайта ұйымдастыру. Тәртіп орнағаннан кейін ел өзінің болашақ тағдырын өз еркімен таңдай алады" деді. Тьер елдің Республиканың артында бірігуі керек екенін мәлімдеді; ол өзінің әйгілі формуласын айтты: "Республика - бізді ең аз бөліп тұратын үкімет түрі". Тьер жаңа Версаль армиясына командирлік ету үшін Италияның кейбір бөліктерін австриялықтардан азат ету үшін жеңіске жеткен соғыста француз армиясын басқарған маршал Патрис Макмахонды тағайындады. Сәуірдің басында Париж маңында армия мен Коммуна жасақтары арасындағы алғашқы шайқастар болды. Париждің ішінде Коммуна Жорж Дарбойды, Париж архиепискобын, Мадленнің пасторын және екі жүзге жуық діни қызметкерді тұтқынға ала бастады. Олар оларды Мон-Сен-Мишельдегі түрмеде отырған революциялық көшбасшы Луи Бланкиге айырбастап беруді ұсынды. Тьер Ұлттық Ассамблеяның қолдауымен "қаттылармен келіссөз жүргізбейміз" деп, бас тартты және ол алмасу тек қана көбірек тұтқынға әкеледі деп қорықты. Бұған жауап ретінде наразылар Тьердің бос тұрған үйіне шабуыл жасап, оның барлық жеке заттарын алып кетіп, кейін үйді өртеп жіберді. 21 мамырда француз әскері 120 000 сарбазбен қорғалмаған қақпа арқылы қалаға кірді. 22-сінің соңында армия қаланың батысын және Монмартрды басып алды, ал 23-сі күні орталықтың көп бөлігін басып алды. Коммуна сарбаздарының саны армиядан 4-5 есе кем болды, олардың бірегей әскери басшысы, қорғаныс жоспары және сырттан көмек алу мүмкіндігі болмады. Олар шегіне бастағанда, үкімет ғимараттарына, соның ішінде Тюйлери сарайына, Корольдық кеңеске, Қаржы министрлігіне, Полиция префектурасына, Әділет сарайына және Ратушаға өрт қойды, қала мұрағаты жойылды. 24 мамырда Париж архиепискобы және көптеген тұтқынға алынған діни қызметкерлер атып тасталды. Коммуна сарбаздары 25 мамырда жаңа қорғаныс шебін құрды, шайқас күшейді. Тьер мен Макмахон өздерінің штаб-пәтерін Орсе жағасында орналастырды. Тьер мен Макмахонның бұйрықтарына қарамастан, көптеген әскер бөлімдері ұстаған Коммуна тұтқындарын жүйелі түрде атып тастады. 26 мамырда шайқас Бельвильде және бұрынғы Троно алаңында (қазіргі Ұлт алаңы) орын алды. Сол күні Коммуна Ру Хаксо көшесінде отыз алты полицей және он діни қызметкердің өлім жазасын орындауға бұйрық берді. Шайқас 28 мамырға дейін жалғасты, содан кейін Пер-Лашез зираты мен 11-ші округтің ратушасы басып алынды. 29-ы күні Коммунаның соңғы бекінісі, Винсенн форты капитуляциялады. Армияның жоғалғандары 873 қаза тапқан және 6 424 жараланған адамды құрады. 6 562 Коммуна жауынгерлері жалпы қабірлерге көмілді, кейін қала зираттарына көшірілді. 43 522 күдікті Коммуна мүшелері мен жақтастары, оның ішінде 819 әйел, тұтқынға алынып, әскери соттарда сотталу үшін Версальге жеткізілді. Көптеген адамдар дереу босатылды, бірақ әскери трибуналдарда сотталғаннан кейін тоқсан үш адам өлім жазасына кесілді (олардың 23-і орындалды; қалғандары Франциядан тысқары жерге жіберілді), және шамамен он мың адам депортацияға немесе түрмеге кесілді. Коммунаға қатысқан мыңдаған адамдар, соның ішінде Коммуна кеңесінің көптеген мүшелері, эмиграцияға қашып кетті. Барлығы 1879 және 1880 жылдары кешірім алды және үйлеріне оралуға рұқсат етілді. Кейбіреулері, соның ішінде әйгілі анархист Луиза Мишель, тез саяси белсенділікке қайта оралды.

Татуласу

Коммунаның драмалық оқиғалары кезінде Франция әлі де Пруссиямен, содан кейін жаңа Германия империясымен ресми түрде соғыста болды. Соғыс тоқтаған еді, бірақ неміс әскерлері Францияның шамамен жартысын басып алды. Бисмарк пен Германия үкіметі Париж көтерілісінен алаңдап, Франция соғысты қайта бастауы мүмкін деп қорқыды. Бисмарк Германия француз үкіметі нығайғанға дейін әскерлерін Франциядан шығармайтынын мәлімдеді және Тьерге оны басуға көмектесу үшін екі рет неміс әскерлерін ұсынды, бірақ Тьер бас тартты. Коммуна француз армиясының қолына түскен соң, Тьер француз жерін неміс оккупациясынан азат етуге көшті. Ол Эльзас пен Лотарингияның бір бөлігін жоғалтты, оның халқы Францияның 36,1 миллион тұрғынының 1,6 миллионын құрады; үкіметтің дефициті үш миллиард франкқа жуық болды, Франция бейбіт келісім шарты бойынша Германияға бес миллиард франк қарызы болды, оның көп бөлігі алтынмен төленуге тиіс еді; Париж коммунасы кезінде болған бұзу-шабу 232 миллион франк жөндеу жұмыстарын қажет етті. Тьер өзінің мол қаржылық тәжірибесін пайдаланып, ақша табуға тырысты. Ол Франция банкінен және Лондондағы Морган банкінен қарыз алды, сондай-ақ 1871 жылдың маусымында 4 миллиардтан астам франк кіріс әкелген облигациялар шығарды. 1871 жылдың шілдесінде Тьер Германияға алғашқы бес жүз миллион франкты төлей алды. Олар уәделегендей, немістер үш департаменттен – Эур, Сомма және Төменгі Сенадан әскерлерін шығарды.

Республика Президенті (18711873)

Ұлттық қаржыны басқарудағы табыстарына қарамастан, Тьер саяси тұрғыдан осал жағдайда болды. Франция негізінен ауылдық, діни және консервативті ел болды, ал Ұлттық ассамблея осыны көрсетті. Ассамблея мүшелерінің көпшілігі конституциялық монархияның қандай да бір түрін қолдады, бірақ олар бұрынғы Бурбон монархиясынан патшаны қалағандар мен Луи-Филипптің ұрпағын қалаған орлеандықтар арасында шамалы бөлінді. Тіпті бірнеше депутаттар Наполеон III-тің ұрпағының таққа отыруын қалады. 1871 жылғы маусымда Тьердің қарсылығына қарамастан, Ассамблея Бурбондар мен Орлеан отбасыларының елден қуылған мүшелеріне Францияға оралуға рұқсат беру үшін 472 дауысқа 97 дауыспен дауыс берді. Олардың басшылығын Бурбон тағына мұрагер болған Шамбор графы Генри басқарды, ол Францияны Генрих V ретінде басқаруға дайын екенін мәлімдеді. Ол бастапқыда айтарлықтай қолдау тапты, бірақ француз үш түсті Бурбондардың ақ туымен алмастыратынын мәлімдегенде көп бөлігін жоғалтты. Тьер үш түрлі патша әулеті – Бурбондар, Орлеандар және Бонапарттар бар, олардың барлығы таққа таласатынын айтты. Ассамблеядағы республикашылар, соның ішінде Леон Гамбетта, Тьердің республиканы қорғаушы ретінде айналасына жиналды. Шамбор графының пайда болуы саяси дағдарыс тудырды, бұл Тьердің пайдасына жұмыс істеді. Ол республикашыларды өзі монархистердің арасындағы ең аз монархист екеніне сендірді, ал монархистерді республикашылардың арасындағы ең аз республикашыл екеніне көндірді. 1871 жылғы 30 тамызда Ассамблея 494 дауысқа 94 қарсы дауыспен Тиердің атағын атқарушы биліктің басшысынан Республика Президентіне өзгертуді мақұлдады. Бұл – ерекше саяси жетістік, Үшінші республика республикаға қарсы монархистердің дауысымен құрылды. Жеке өмірде ол ассамблеяға өте мейірімді емес еді; ол досына: «Менің 150 көтерілісші [республикашылар] және төрт жүз жүрексіз адамнан тұратын ассамблеям бар. Республиканың нағыз негізін салушы – Шамбор графы деуге болады» деді. Тьер тез арада күшті және консервативті республика құруға кірісті. Ассамблея мен үкімет Париждегі үкіметтік ғимараттар жөнделгенге дейін Версальде қалды. Тьер Версаль префектурасының ғимаратында тұрды. Ол Париждегі ресми президенттік резиденцияға, Елисей сарайына көшуді ойлады, бірақ әйелі бұл идеяны қабылдамады, «Біз Мессье Тьердің өлтірілуінен он бес күн бұрын Парижде боламыз» деп мәлімдеді. Ол Элизеде қабылдаулар мен іс-шаралар өткізді, Парижге үлкен полициямен бірге барып-келді. Ассамблея коммунарлар өртеп жіберген Париждегі Сен-Жорж алаңында орналасқан үйін қайта құру үшін қаражат бөлді және оған тоналған заттарын, өнер коллекциясын және кітапханасын ауыстыру үшін ақша берді. Оның басты міндеті Францияның шығысы мен солтүстігіндегі Германияның басып алуын тоқтату болды. 1871 жылғы қыркүйек айының соңында 1,5 миллиард франк төленгеннен кейін тағы алты департамент босатылды, бірақ он екісі әлі де қарыз толық төленгенге дейін оккупацияда қалды. Бұл сома Республиканың барлық бюджетінің алтыдан бір бөлігін құрады. Ассамблеяда республикашылар конституциялық монархистердің есебінен жеңіске жетті, бірақ олар бірнеше фракцияларға бөлінді, Тьер әдетте орташа республикашылдардың қатарында, ал Леон Гамбетта сол жақтан көшбасшылық етті. Оң жақ та фракцияларға бөлінді, кейбіреулері Париждің Орлеандық графының басшылығымен конституциялық монархияны, ал басқалары Шамбор графының Бурбон графының басшылығымен қалады. Бұл өте тұрақсыз қоспа болды. Президент болғаннан кейін Тьер былай деп мәлімдеді: «Жалпы алғанда, ел ақылды, бірақ саяси партиялар емес. Біз тек осылардан ғана қорқуымыз керек. Біз тек олардан ғана сақтанғанымыз жөн». Тьер өз мемуарларында конституциялық монархияны артық көретінін жазды, бірақ ол сол кезде республикашылардың басым көпшілігін ескере отырып, бұл мүмкін емес екенін білетін және монархияны қолдау «Францияға қатысты міндеттерімді бұзу болар еді; менің міндетім – бейбітшілік орнату және партиялардың қақтығыстарын болдырмау» еді. 1872 жылғы қаңтарда Ұлттық ассамблеяға жартылай сайлауда Виктор Гюго Тьердің қолдауымен қарапайым республикашылға қарсы радикалды республикашыл ретінде Париж үшін Ұлттық ассамблеяға үміткер болды. Гюго 121 000 дауыспен 93 000 дауыспен жеңілді. Сайлауға қатысқан он алты орынның он бірін республикашылар, ал төртеуін монархистер жеңіп алды. Тьер былай деп жазды: «Орта таптың, бизнесмендердің және ауыл тұрғындарының басым көпшілігі, олар республиканы қолдайтынын айқын айтпай, «біз Тьердің үкіметіне қолдаймыз» деді». Тьерс орта тап пен бизнесмендердің қолдауын табысты табыс салығын қабылдауға қарсы шығу арқылы нығайтты, ол «саяси жеккөрушілік пен құмарлыққа негізделген» деп мәлімдеді. Салық қабылданбады. Ол бейімділікке сенген адам болды, француз өнеркәсібін еркін сауда мен шетелдік бәсекелестіктен қорғауға ниеттенді. Бұл мәселеде ол азшылықта болды; Ассамблея импортталған тауарларға баж салымын төмендету үшін 367 дауысқа 297 дауыспен дауыс берді. Тьер өкілдігінен бас тартты, бірақ Ассамблея оны қабылдамады; тек сегіз қарсы дауыспен олар президенттік лауазымда қалуын талап етті. Тьер ұзақ мерзімді әскери қызметті міндетті етуді жақтады; ол француз азаматтарының бес жылдық міндетті қызметін талап ететін заңды қабылдады. Монархистерге ол республикашыл сияқты көрінді. Ол оларға: «Мен Республиканы дайын күйде таптым. Бір таққа үш әулет болғандықтан монархия мүмкін емес» деді. 1873 жылы Ассамблеяның монархистері, Герцог де Брогли басшылығымен, оны құлатудың жолын іздеуге кірісті. Тьердің 1873 жылғы басты мақсаты Германияға қарызды төлеу және немістер басып алған Францияның соңғы аумағын босату болды. Франция әлі де үш миллиард франк қарызды, ұлттық бюджеттен көп, 1875 жылғы тамызда толық төлеуге міндетті болды. Ол Еуропаның ең ірі елу бес банкімен келісімдер жасады және Францияның жақсы кредитіне негізделген облигациялар шығарды, бұл қажет сомадан көп ақша әкелді. Тьер 1873 жылғы 15 наурызда Германиямен жаңа келісімге қол қойды, онда немістер 1873 жылдың шілдесіне дейін, екі жыл ертерек Арденн, Вогез, Мёрт және Мозель және Мёз департаменттерін тастап кетуге міндеттелді. Германия Верден бекінісін және оның айналасындағы үш километрлік аумақты ғана сақтап қалды. Ұлттық ассамблея Тьерге Францияның аумағын мерзімінен бұрын босатуы үшін алғыс айту туралы арнайы қаулы қабылдады. Оңшыл депутаттар қалыс қалды, бірақ ол республикашылардың толық қолдауымен қабылданды. Қаулы қабылданғаннан кейін Тьердің ұзақ жылдық досы және серігі Жюль Симон оны құттықтады: «Енді сізге мұрагер тағайындау керек». Тьер: «Бірақ ешкім жоқ!» деп жауап берді. Симон: «Олар маршал Макмахонды тағайындайды» деді. «Ол туралы айтпаңыз», - деді Тьер, «Ол қабылдамайды».

Құлау (1873)

Герцог де Брольи Тьерді құлатудың жолын мұқият дайындады. Ол Ассамблеяның ережелерін өзгертті, соның салдарынан Президент Ассамблея қабылдаған заңдарға вето қою құқығына ие болды, бірақ сонымен қатар Президенттің Ассамблеяның басшысынан рұқсатсыз орган алдында сөйлеуіне тыйым салынды. 2 сәуірде Ассамблеяның орташа республикалық президенті Жюль Греви жеке скандалға байланысты отставкаға кетуге мәжбүр болды және оның орнына конституциялық монархияны қолдаған оңшыл орталықтың депутаты Баффет келді. Көп ұзамай, 27 сәуірде Парижде Ассамблеядағы бос орынды толтыру үшін сайлау өтті. Монархистердің үміткері де, Тьердің қолдауымен орташа республикалық үміткер де Леон Гамбетта мен республикашылдардың сол қанаты қолдаған Бароде есімді радикалды республикашылдан жеңілді. 11 мамырда тағы сайлаулар өтті: жеті ашық орынның бесеуін республикашылдар жеңіп алды. Ассамблеяның оң қанаты елдің тым солға жылжи бастағанына алаңдап, Тьерден құтылу уақыты келді деп шешті. Герцог де Броли Маджента шайқасында австриялықтарды жеңген, немістермен шайқаста жараланған және Коммунаны жеңген тәжірибелі әскери қолбасшы маршал Макмахонға жүгінді. Макмахон бастапқыда бас тартты, бірақ де Броли әрі қарай талап еткен соң, оның саяси амбициялары жоқ екенін, бірақ Тьер зейнетке шыққан жағдайда Францияны үкіметсіз қалдырғысы келмейтінін айтты. Одан кейін парламенттегі пікірталаста Тьер: «Әрине, мен республикадан тыс республиканы жақтаймын, одан басқасы – тек хаос қана» деді. Тьерді сол жақ республикашылдардың жетекшісі Гамбетта бірден қолдады, ол: «Тьер – Ассамблеядағы монархистерге қарсы ең жақсы қалқан» деді. Оның одақтасы Жюль Симон оны ескертті: «Сіз сол жақты ашуландырасыз, бірақ оң жақты көндіре алмайсыз», бірақ Тьер жеңіске сенімді болды; ол Симонға: «Менің танымалдығым бар; ел менімен бірге» деді. Тьер жаңа кабинет құруды ұсынды, бірақ де Броли мен оңшылдар жаңа үкімет консервативті емес деп қарсылық білдірді. 23 мамырға оның үкіметіне сенімсіздік дауысы талқылауға және дауыс беруге жоспарланған. Дипломатиялық корпус, Тьер отбасы және маршал Макмахон (азаматтық киімде) көрермендердің қатарында болды. Де Броли дебатты бастады, елімізге оңшылдардың берік үкіметі қажет екенін ескертіп, олай болмаған жағдайда Коммунаны ешқашан мойындамаған радикалдық партия жеңіске жетеді. «Тарих үкіметтер мен министрлерге, әлсіздік танытып, қорғауға міндетті заңдар мен қоғамды жаудың қолына тапсырғандарына қатысты мейірімсіздік танытады», - деді ол. Ассамблеяның жаңа ережелеріне сәйкес, президент ретінде Тьер Ассамблея отырысында тікелей жауап беруге құқылы емес еді. Алайда ол жауап беру құқығын талап етіп, алды. Ол ұзақ бойға сезімтал сөздермен, өзінің монархияны көптен бері қолдаушы екенін, бірақ «қазіргі цивилизациялық әлемдегі жағдайды ескере отырып, сіздер мен үшін монархия іс жүзінде мүмкін емес» деген шешімге келгенін түсіндірді. Ол жетістіктерін және саясатын сипаттап, «Мен сипаттап отырғаным – консервативті саясат; біздің саясатымыздың жолы – екі шеттің арасындағы саясат» деп сөзін аяқтады. Содан кейін Ассамблея дауыс берді, нәтижесінде 362 дауысқа қарсы 348 дауыспен Тьер үкіметіне сенімсіздік жарияланды. Келесі күні, 24 мамырда, Тьер президенттік лауазымынан кетті. Сол күні Ассамблея Тьердің орнына маршал Макмахонды тағайындады. Де Броли жаңа президенттің министрлер кеңесінің төрағасы болды. Де Броли жаңа үкіметтің басымдықтары «радикалды элементтердің енуіне жол бермеу» және «әлеуметтік тәртіптің негізін нығайту» болады деп жариялады.

Соңғы жылдар

Тьер өзінің құлдырауынан кейін Парижден депутат ретінде Ассамблеяда отыруды жалғастырды, бірақ ол тек бір рет, 1874 жылғы 27 наурызда Париждің айналасына көбірек бекіністер салу туралы ұсынысқа қарсы сөйледі. Парижді қайтадан соғыс алаңына айналдырудың орнына, Тьер ақшаны әскерге қосымша сарбаздар жұмсауға ұмтылды. Оның қарсылығына қарамастан, бұл шара консервативті үкімет тарапынан қабылданды. Тьер де Бройдің Францияны конституциялық монархияға айналдырудағы сәтсіздігіне куә болды; де Брой ұсынған монарх, Шамбор графы, үш түсті туды және оның билігіне шектеулерді қабылдаудан тағы да бас тартты. Қайта орнату жоспары Ассамблеяда жеңіліске ұшырады, де Брой 1874 жылғы 16 мамырда отставкаға кетті. Шамбор графы қайтадан елден қуылды және Францияға оралмады. 1876 жылғы 20 ақпанда жаңа сайлаулар өтті. Тьер Париздегі өкілдігіне қайта сайланды, ал республикашылдар жеңіске жетті. Жаңа Ассамблеяда 360 республикашыл, 120 роялист және 80 жаңа Бонапарт режимін қолдайтын адамдар болды. Үкіметтен кеткен кезде жетпіс алты жастағы Тьердің денсаулығы нашарлап, Ассамблеяға жиі бара алмады. Ол уақытын үйінің қайта құрылуын бақылауға және Швейцария мен Италияға саяхаттауға жұмсады. Германияға берілуден бас тартқан Белфорт қаласының өкілі ретінде жаңа француз Сенатына сайланды, бірақ ол Ассамблеяда отыруды жөн көрді. 1876 жылы ескі Ассамблея таратылғаннан кейін Жаңа Депутаттар палатасында да отырды.

Соңғы парламенттік сессиясында ол монархиялық үкіметке қарсы республикашылдардың жағында болды. Оңшыл басылымдардың бірі Тьерді «қарт қадірсіз» деп атады. Бір дебатта үкімет мүшесі француз территориясын немістерден азат етуге Тьер емес, Ассамблея жауапты екенін мәлімдеді. Тьер республикашылдардың басшысы Леон Гамбетта сөз сөйлеуге көтерілген кезде бұл сөздерді естіді. Гамбетта Тьерге қарап былай деді: «Мен өзімнің алдымда тұрған көрнекті мемлекет қайраткерінің құрметі мен даңқын, ешкімнен артық құрметтейтін менің өзімнен бұрынғылардан ажыратпаймын, бірақ ол оны өзіне ғана талап етуді қаламайды. Ол жасай алмайтын нәрсені тарих жасайды». Палата Тьерге ұзақ алғыс айтты, ал қарт кісі сезімге беріліп жылады. 1877 жылғы 15 сәуірде Тьер 80 жасқа толды; ол бүкіл Еуропадан құттықтау телеграммаларын алды, соның ішінде Бисмарктен келген достық хабар да болды. Президент МакМахон, саяси жаңағыл, үкімет құруда қиындықтарға тап болды. Ол де Бройді премьер-министр етіп қайта шақырды. 1877 жылғы 16 мамырда Тьер де Бройге сенімсіздік білдірген 363 депутаттың бірі болды. Үкімет құлады және жаңа сайлаулар жоспарланды, бірақ Тьер оларды көруге үлкермеді. 3 қыркүйекте республикашылдар үшін сайлау манифестін жазып жатқанда, ол Сен-Жермен-ан-Лейде инсульттан қайтыс болды. 8 қыркүйекте өткен Тьердің қоштасу рәсімі мемлекеттік және саяси оқиға болды. Президент МакМахон мемлекеттік қоштасу рәсімін ұйымдастырып, табытты жеке ілесіп жүруді қалаған, бірақ мадам Тьер бас тартты; ол монархистердің салтанатты шараға қатысуын қаламады. Оның орнына Тьер әскери құрметпен жерленді; кортежге үш жаяу әскер батальоны, атты әскер эскадрильясы және артиллерия батареясы ілесіп жүрді. Париждегі дүкендер жабылды, ғимараттар қара күрең матамен жабылды. Пьер-Лашезге соғыс кортежін 363 республикашыл депутаттар тобы бастап барды, олар Тиермен бірге үкіметке қарсы дауыс берген еді. Олардың алдында Леон Гамбетта мен Виктор Гюго жүрді. Тарихшы Жюль Ферри қоштасу процессиясын былайша сипаттады: «Ру-Ле-Пеллетьеден Пьер-Лашезге дейін миллиондаған адамдар кортеждің жолы бойында тығылып, Францияның түккіл бұрыштарынан әкелінген гүлдермен қапталған табытқа салют айтып, бас киімдерін шешіп тұрды. Көпшілік бір дауыстан, қаһарлы, қатаң, қорқынышты дауыста бульварлардың екі жағынан: «Vive la République!» деп айқайлады».

Отбасылық және жеке өмірі

Адольфтің әкесі Луи Тьердің мансабы өте даулы болды; ол төленбеген қарыздарды жинағаннан кейін бір жыл бойы әкесімен монастырда қамауда болды; ол бірнеше рет тұтқындалып, түрмеге отырды, бірақ Наполеон Бонапарттың кіші інісі Люсьен Бонапартпен байланысы арқасында қорғалды, оны түрмеден босатып алды. Луи Тьер 1785 жылы Мари Клер Фугассеге үйленді, одан ұлы болды, бірақ уақытының көп бөлігін сүйіктілерімен өткізді. Мари Клер Фугас 1797 жылдың 3 наурызында қайтыс болды. Алты аптадан кейін, 1797 жылдың 15 сәуірінде, Луидің сүйіктісі Мари Мадлен Амиктен Мари Жозеф Луи Адольф Тьер дүниеге келді. Төрт аптадан кейін, 1797 жылдың 13 мамырында Пьер Луи Мари Мадлен Амикке үйленді, осылайша Адольфтің тегі заңдастырылды. Бірнеше күннен кейін Пьер Луи мекенжайын қалдырмай, жоғалып кетті. Әйелі мен баласын тастап кеткен соң Луи Тьердің мансабы көтеріліп-төмендеп жатты. Ол Наполеонның Италия армиясына азық-түлікпен қамтамасыз етуші болып тағайындалды, бұл оған үлкен байлық әкелді. Ол Италиядан екі сүйіктісін алып келді, тағы бір жоғары лауазымға ие болды, одан үлкен сома ақшаны жымқырған болуы мүмкін; оны қуғынға алып, тұтқындады, бірақ Люсьен Бонапарттың араласуымен қайтадан босатылды. Ол сүйіктілерінен бірнеше балаға әке болды, бірақ Адольфпен қарым-қатынасы болмады, оны анасы тәрбиеледі. 1825 жылы, Адольф танымал бола бастағанда, әкесі оған ақша сұрап хат жазды. Тьер суыққандай жауап берді, Пьер Луи оған әке болған емес, оның адалдығы тек оны өсірген анасына ғана екенін айтты. Дегенмен, кейін әкесіне де, жартылай бауырларына да қаржылай көмек көрсетті. Адольфтің анасы ақын Андре Шениенің туысы еді. Адольфтің анасының әкесі Марсель қаласынан келген саудагер, ал анасы Грециядан шыққан. Акс-ан-Прованс қаласында студент болып оқыған кезде Тьер бай Акс отбасынан шыққан Эмили Боннефо атты жас қызға ұсыныс жасады. Ол Парижге көшіп кеткенде оны тастап кетті, бірақ оның ағасы Тьерді Парижге қуып жетіп, оған дуэль шақырып, айқасты. Тьер соққы алмады және қарсыласына оқ атудан бас тартты, осылайша мәселе шешілді деп есептелді. Екі жылдан кейін Эмили басқа еркекке тұрмысқа шықты. Парижге келгеннен кейін көп ұзамай Тьер бай кәсіпкердің әйелі Евридика Доснемен танысты. Ол Тьермен танысқанда он бес жылдан бері үйленген және екі баласы болған. Ол Тьерден үш жасқа ғана үлкен еді. Олар жақын болып кетті және оның сүйіктісі болған болуы мүмкін. Оның күйеуі Тьердің саяси мансабында маңызды қаржылық қолдау көрсетті. 1833 жылдың 7 қарашасында Тьер оның он алты жасар қызы Элис Доснеге үйленді, ол Тьерден жиырма жас кіші еді. Бұл үйлену Тьерге қарыздарын төлеуге және Сен-Жорж алаңындағы үйді сатып алуға мүмкіндік берді. Оның жаулары жаңа әйелінің өзінің қызы екенін айтты, бірақ Элис Тьер Aix en Provence қаласында заң студенті болып оқып жүргенде дүниеге келді. Тьер барлық ресми шараларға әйелімен және қайын анасымен бірге қатысты, оларды "Mes Dames" деп атады. Бұл Париждің аристократиялық қоғамын ренжітті, олар Тьерді тіпті үкімет министрі болса да, әлеуметтік шыңға көтерілген адам деп санайтын. Париждегі өмірінің басында Тьер, сол кездегі басқа да саяси және әдеби тұлғалар сияқты, бірнеше сүйіктісі болды. Ол 1835 жылдың жазында ішкі істер министрі және Француз академиясының мүшесі болып тұрғанда, шағын дауға қатысты. Ол және бірнеше министр мен үкімет шенеуніктері Париждің сыртындағы Гранво сарайында өте шулы кеш өткізді. Министрлердің бірі тоқып, Тьердің терезесінің алдында серенада орындады. Тьер терезені ашып, оларға артқы жағын көрсетті. Оқиға туралы хабарлар Франция мен Еуропаның баспасөзінде пайда болды және Тьердің Париж аристократиясы көз алдындағы беделін нашарлатты. Сыртқы түрінен Тьер өте кішкентай, Ассамблеядағы трибунадан жоғары көрінбейтін еді. Ол президент болған кезде оны көру үшін трибунаны сәл төмендетті. Оның дауысы қатал еді және ол айқын провансальдық акцентпен сөйлейтін. Дегенмен, көп жаттығудан кейін ол ашық, тікелей сөйлеу стилін дамытып, өте тиімді дебатерге айналды. Оның қарсыластары оны сөйлеуден тоқтатуға барлық күшін салды, бірақ көп табысқа жете алмады.

Әдеби мансап

Тьер – 19 ғасырғы саяси мансабы бар француз жазушыларының бірі ғана емес. Басқалары Виктор Гюго, Альфонс де Ламартин және Алексис де Токвиль еді; бірақ Тьер француз мемлекетінің ең жоғары деңгейіне жеткен жалғыз жазушы болды. Оның маңызды әдеби еңбектері – Француз революциясының он томдық тарихы және одан кейінгі кезеңнің, Наполеонның консулдығы мен империясының жиырма томдық тарихы. Екі еңбек те Тьердің жеке пікірлерімен және бағаларымен толы болды, сонымен қатар оның көптеген қатысушыларға, оның ішінде саяси кеңесшісі Тальеранға және Наполеонның сақталған генералдарына тікелей қол жеткізу мүмкіндігінен пайдаланды. Бірінші еңбегі, 1823-1827 жылдары жарық көрген Француз революциясы туралы, француз сыншыларының жоғары бағасын алды. Бұл революцияның француз тіліндегі алғашқы маңызды тарихы болды және Тьерге Франция Ғылым академиясының ең жас екінші сайланған мүшесі атағын әкелді, сонымен қатар үлкен коммерциялық сәттілікке жеткізді. Ол Террордың зорлық-зомбылығын және Марат, Робеспьер және Сен-Жюст сияқты ең радикалды көшбасшыларды айыптады, француз революциясының идеалдарын және Мирабо, Бейли және Лафайетт сияқты орташа көшбасшыларын дәріптеді, бірақ кітап жарық көрген кезде Франция әлі де монархия болып қалып, Марсельезаны ән салуға тыйым салынған еді. Бұл кітаптар 1830 жылғы революцияда құлатылған Бурбон әулетінің соңғы патшасына халықтың қолдауын әлсіретуге үлкен үлес қосты. Оның екінші маңызды еңбегі – 1845 және 1862 жылдар аралығында жарық көрген жиырма томдық "Консулдық және империя тарихы". Революция тарихы сияқты, бұл Франциядағы сыншылардың және оқырмандардың жоғары бағасын алды, француз халқы батырлар іздеген кезде жарық көрді. Кітаптың 50 мың толық жинағы сатылды. Француз әдебиеті жөніндегі американдық профессор О. Б. Супер 1902 жылы жарық көрген Ватерлоо шайқасы туралы Тьердің кітабының американдық басылымына алғы сөз жазды. Ол былай деп жазды: "Тьердің стилі жарқын және көрнекті сипаттамалармен және либералдық және төзімді рухпен сипатталады, бірақ ол кейде қатаң тарихи дәлдіктен кемшіліктерге ие, және жазушының ұлттық сезімінің күшті болуына байланысты Наполеонға деген құрметі кейде оның бағалауын басып кетеді. Тьер француздар арасында "наполеондық аңызды" сақтап қалу үшін басқа француздардан гөрі көп жұмыс істеді, бұл Франция үшін барлық апатты салдарымен екінші империяның құрылуына мүмкіндік берді". Тьердің Ресейге француз шапқыншылығы туралы баяндамасын Лев Толстой нақты деректердің дұрыс еместігі және "жалпы жоғарыпарлы, мақтаншақты стиль, тікелей мағынасы жоқ" деп қатты сынға алды. Тьер сонымен қатар 1830 жылғы революцияның тарихын жазды, онда ол маңызды рөл атқарды, және "Соғылған естеліктер" деп аталатын естеліктерді жазды. Оның сөздерін оның әйелі жинап, оның өлімінен кейін жариялады.

Тарихтағы орны

Тьердің тарихтағы орны туралы қазіргі заманғы бағалар көбінесе бағалаушылардың саяси көзқарастарына байланысты болды. Тьердің ең қатал сынаушысы, әрине, Карл Маркс болды, ол Тьер француз үкіметінің басшысы болған кезде Парижден кетуге мәжбүр болған. 1871 жылы ол Тьерді былай сипаттады: "Тьер, осы есімсіз гном, француз буржуазиясын жарты ғасырға жуық уақыт бойы баурап алды, себебі ол олардың сыбайлас жемқорлығының ең толыққанды интеллектуалды бейнесі. Тьер байлыққа құмарлығымен және оны өндіретін адамдарды жек көруімен ғана тұрақты болды". Виктор Гюго Тьерді Француз академиясына мүше болуына қолдаған кезде оны жоғары бағалады, бірақ кейіннен Тьердің қолдауымен кандидат Гюгоны Ассамблеяға сайлауда жеңген кезде, Гюго былай деп жазды: "Мен әрқашан сол әйгілі мемлекет қайраткеріне, көрнекті ораторға, орташа жазушыға, тар және кішкентай жүректі адамға таңданыс, жек көру және кемсіту сезімдерін сезіндім". Дегенмен, Гюго Леон Гамбеттамен бірге Тьердің жерлеу рәсіміне қатысушылардың қатарын бастады. Тьер француз әдебиетінде Оноре де Бальзактың "Адамдық комедиясынан" Эжен де Растиньяк кейіпкерінің прототипі ретінде орын алды. Растиньяк кейіпкері Бальзақтың 28 романында кездеседі. Растиньяқтың кедейліктен қаржы және саясаттағы табысқа дейін тез өрлеуі және оның ерекше отбасылық өмірі Тьердің өмірімен үндеседі. Тьер қайтыс болғаннан кейін Густав Флаубер оның жерлеу рәсіміне келген көпшілік туралы жазды: "Бұл шын мәнінде ұлттық демонстрация маған үлкен әсер етті. Мен осы буржуазияның патшасын ұнатпайтынмын, бірақ бұл маңызды емес. Ол өзін қоршағандармен салыстырғанда алып еді, сонымен қатар оның бір үлкен қасиеті болды: патриотизм. Францияны одан да жақсы ешкім бейнелемеген. Оның өлімі үлкен резонанс тудырды". Тағы бір тарихшы Максим дю Камп Тьердің жерленгеннен кейін былай деп жазды: "Әрине, адамдар оның қайшылықтарына күлді, және өмір бойы ол сындардан құтылмады, бірақ оны құрметтеуді жалғастырды, себебі ол Францияны шын жүректен жақсы көрді. Жақсы күндерде ол Францияның ұлы, мықты және құрметке ие болуын армандады, ал Франция өзінің қателіктері салдарынан келген бақытсыздықтың салмағы астында бүгілген кезде, оны құтқару және оны азайту үшін адамнан асып түсетін күш жұмсады. Бұл оның жанындағы жақсылықты көрсетеді және болашақта оған кешірім беруге тиіс. Тарихшы Джордж Сентсбери Тьерге мынадай баға берді: "Оның елдің агрессивті және шовинистік рухын қоздыруға бейімділігі Францияның салыстырмалы күші мен мүдделерін дұрыс бағалауға негізделмеген және оның елін бірнеше рет үлкен апаттың алдына жеткізді. Луи Филипптің және империяның тұсында, тіпті өмірінің соңғы төрт жылында да оның ең нашар қасиеттері көріне берді. Бірақ барлық кемшіліктеріне қарамастан, ол жеңіске жетті және, мүмкін, ең жоғары, әрине, ең кішкентай мемлекет қайраткерлерінің қатарында орын алатын болады: елдің үлкен апатқа ұшырағанда көмекке шақырылған, оны осы апаттан тұрақтылықпен, батылдықпен, адалдықпен және шеберлікпен алып шыққан және жағдайға қарай жетістікке жеткен адамдар". 1968 жылғы мамырдағы Париждегі студенттік жұмысшы көтерілісінен кейін және 1980-1990 жылдардағы социалист Франсуа Миттеранның президенттігі кезінде Тьердің беделі төмендеді; жаңа үкімет Париж Коммунасының революциялық көшбасшыларының есімдерімен бірнеше Париж көшелерін, алаңдарын және метро станцияларын қайта атады, ал солшыл тарихшылар Тьерді әлеуметтік мәселелерге назар аудармағаны үшін, әсіресе Коммунаны басу үшін кінәлады. 1983 жылы тарихшы Рене де Ла Круа де Кастрис Тьердің мансабын былай қорытындылады: "Тьер, негізінен, амбициялық және өзімшіл адам болды. Ол өзінің мансабынан басқа ешнәрсе ойламады және ең жоғарғы деңгейге жетуді армандады. Ол ең жоғарғы орында болғысы келді, сондықтан ол бір күні мемлекет басшысы болуды армандады, бірақ монархия немесе империя болғандықтан бұл арман ұзақ уақыт бойы жүзеге аспады. 1848 жылы оған мүмкіндік туғанда, Луи Наполеонды қолдауды жөн көрді. Осылайша, ол өзінің арманын 1871 жылы жетпіс төрт жасында жүзеге асыра алды, бұл сол кездегі орташа өмір сүру мерзімінен едәуір асып түсетін жағдай болды. Оның қызметінің ішінде бірде-бір әлеуметтік заң болған жоқ. Осы тұрғыдан алғанда, ол 19 ғасырдың буржуазиясы болды, жұмысшы табының қайғысына бей-жай қарады және қоғамдық тәртіпке қауіп төнгенде, көпшілікке оқ атудан тартынбады. Оған Германияның басып алуын тоқтатып, Францияның қайта тірілуіне себепкер болды. Бірақ ол ғибрат алғанмен, көпке ұнамады. Тьер 19 ғасыр француз саясатының жиынтығы еді". Тарихшы Пьер Гираль 1986 жылы жазған "Адольф Тьер, немесе Саясаттағы қажеттілік" еңбегінде: "Ол негізін қалаушы, Францияның Вашингтоны, кемшіліктері көп, бірақ даусыз патриот болды. Ол пруссиялықтарды Франциядан қуды (Франко-пруссия соғысында). 1871 жылға дейін, "Ұлттық" журналын құрған сәттен бастап, ол елді бүлдіретін қауіптерден қорғады, ол ұлттық болды".

Мұра

Париждегі Сен-Жорж алаңындағы қайта құрылған Тьер қонақ үйі оның қайтысынан кейін қазір Франция институтының құрамына кіретін Дос Тьер қорының бас кеңсесіне айналды. Онда оның кітапханасы, мұрағаты және жеке заттары сақталған. Оған Франция институтының рұқсатымен қол жеткізуге болады. Бұл үй сонымен қатар камералық музыка концерттерінің тұрақты орны болып табылады. Тьер Наполеонның Лес-Инвалидедегі мазарының құрылысын, Вендом алаңындағы бағананы және Триумф аркасын аяқтауға жауапты болды, оларды ол өзі салтанатты түрде ашты. Тьер Париждің айналасында Тиер қабырғасы деп аталатын бекініс сақинасын салдырды, оның қалдықтарын әлі де көруге болады. Бұл қабырғаның орны бүгінде Париждің шекарасын белгілейді. Париждің 16-ауданында Тьер есімімен аталатын шағын көше мен алаң бар. Бордо, Нанси, Тур, Фонтенбло, Мелун, Медон, Шомон, Грайон және оның туған қаласы Экс-ан-Прованс қалаларында Тьердің есімімен аталған көшелер мен алаңдар бар, ал Марсельде Тьер атындағы лицей жұмыс істейді. Бұрын Францияның Нанси және Сен-Жермен-ан-Лайе қалаларында Тьердің ескерткіштері орнатылған, бірақ олардың кейбіреулері 1970 және 1980 жылдары алынып тасталды.