Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Гелугтық тибет буддизмінің Моңғолиядағы рухани басшысы
Spiritual head of Gelug Tibetan Buddhism in Mongolia
Жебцундамба Хутукту немесе Халха Джетсун Дампа Ринпоче – Моңғолиядағы Гелуг тармағының тибет буддизмінің рухани басшысы атағы. Олар сонымен қатар Богд Гегеен атағын алып, Моңғолиядағы ең жоғары дәрежелі лама болып табылады.
The Jebtsundamba Khutuktu or Khalkha Jetsün Dampa Rinpoche is a title given to the spiritual head of the Gelug lineage of Tibetan Buddhism in Mongolia. They also hold the title of Bogd Gegeen, making them the top ranked lama in Mongolia.
Тарих
Бірінші Жабцундамба, Занабазар (1635–1723), Тибет буддизмінің Жонанг мектебінің ғалымы Таранатаның реинкарнациясы ретінде танылды. Занабазар – Халха Монголиясының билеушісі Тюшет хан Гомбодорждың ұлы және өзі Халха моңғолдарының рухани басшысы болды. 29 мамырда Джебцундамба Хутухту 1691 жылы Долоннорда Канси императорына құрмет көрсетті. Занабазар сияқты, 2-ші Джебцундамба Хутугту Монголияның ең жоғары дворяндарының мүшесі және Шыңғыс ханның тікелей ұрпағы болды. Чингунжавтың көтерілісінен және екінші Джебцундамба Хутугтудың қайтысынан кейін, Цин әулетінің Цянлун императоры 1758 жылы барлық болашақ реинкарнацияларды Тибет халқының арасынан табуға бұйрық берді. Сыртқы Моңғолия 1911 жылы Цин әулетінен тәуелсіздігін жариялағанда, сегізінші Джебцундамба (1869–1924) теократиялық билеуші болып тағайындалды, оны Боғд хан деп атады және Моңғолияның Боғд хандығын құрды. Ол 1924 жылы қайтыс болғанға дейін мемлекет басшысы болды. 1924 жылы теократияның орнына келген Моңғол Халық Республикасының коммунистік үкіметі енді реинкарнация болмайды деп жариялады. Бірақ солтүстік Моңғолияда реинкарнация тез арада табылды, тіпті қайтыс болған Хутугтудың жоғары ламалары баланың анасы Ценджавқа сұхбаттасып, оған бұрынғы инкарнациясының өмірі туралы толыққанды мәлімет берді, осылайша бала үміткерін болашақ сынақтарға дайындауға болатын еді. Монголияда туған және тіпті Тибеттен келмеген жаңа Хутугту пайда болу мүмкіндігіне тап болған Моңғолия Халықтық-революциялық партиясының Орталық комитеті 1925 жылдың шілдесінде мәселені Лхасадағы қарт 13-ші Далай-ламаға жүктеуге шешім қабылдады. Далай-ламаның шешімі Монголияның шіркеу мен мемлекетті бөлу туралы жаңа заңнамасына бағынатын болады. 1929 жылдың ақпанында кез келген Хутугтуды орнатуға тыйым салынды. 9-шы Джебцундамба Хутугту 14-ші Далай-ламамен қайта жанданған Жонанг дәстүрінің басшысы ретінде тағайындалды. Ол 1932 жылы Жампал Намдол Чоқый Гьяльцен болып дүниеге келді және 2012 жылдың басында қайтыс болды. Қытай үкіметі Монголия мен Тибеттегі барлық ламалардың ізбасарына билік ету және соңғы шешім қабылдау құқығын мұра еткенін мәлімдесе де, 9-шы Джебстундамба тәуелсіз Монголияда реинкарнацияланады және таңдау Далай-ламамен бекітіледі. Бұл Қытайды келесі ламаны таңдау үшін Монголиямен сыртқы қатынастарын қауіпке тігуге немесе діни істерді бақылау құқығынан бас тартуға, соңғы нәтижеде келесі Далай-ламаны таңдаудағы билігінен айырылуға және Панчен-ламаны таңдау мәселесіне келуге мәжбүр етеді.
The first Jebtsundamba, Zanabazar (1635–1723), was identified as the reincarnation of the scholar Taranatha of the Jonang school of Tibetan Buddhism. Zanabazar was the son of the Tüsheet Khan Gombodorj, ruler of central Khalkha Mongolia, and himself became the spiritual head of the Khalkha Mongols. On May 29, the Jebtsundamba Khutukhtu paid homage to the Kangxi Emperor in 1691 at Dolonnor. Like Zanabazar, the 2nd Jebtsundamba Khutughtu was a member of Mongolia's highest nobility and direct descendant of Genghis Khan. After Chingünjav's rebellion and the demise of the second Jebtsundamba Khutugtu, the Qianlong Emperor of the Qing dynasty decreed in 1758 that all future reincarnations were to be found from among the population of Tibet. When the region of Outer Mongolia declared independence from the Qing dynasty in 1911, the eighth Jebtsundamba (1869–1924) was elevated to theocratic ruler, called Bogd Khan and established the Bogd Khanate of Mongolia. He was the head of state until his death in 1924. The communist government of the Mongolian People's Republic, which replaced the theocracy in 1924, declared that there were to be no further reincarnations. A reincarnation was in fact found almost at once in north Mongolia, and some high lamas of the dead Khutughtu's suite went to interview the child's mother, Tsendjav, and to instruct her in the details of the life of the former incarnation, so that she could familiarize the child candidate with the tests which he would have to undergo. Faced with the possibility of a new Khutughtu who was born within Mongolia and was not even a foreigner from Tibet, the Central Committee of the Mongolian People's Revolutionary Party decided in July 1925 to turn the matter over to the elderly 13th Dalai Lama in Lhasa. The Dalai Lama's decision would nonetheless be subject to new Mongolian legislation for the separation of church and state. In February 1929, the installation of any further Khutughtus was forbidden. A 9th Jebtsundamba Khutughtu was installed by the 14th Dalai Lama as the head of a reinvigorated Jonang lineage. He was born Jampal Namdol Chökyi Gyaltsen in 1932 and he died in early 2012. Despite the Chinese government's claim to have inherited the authority and ultimate decision right for the choice of successor of all high lamas in Mongolia and Tibet, the 9th Jebstundamba will be reincarnated within the independent Mongolia and the selection will be confirmed by the Dalai Lama. This puts China in a dilemma of endangering their foreign affairs with Mongolia for the choice of the next Lama or to forfeit this right that they claim to have control of religious affairs, ultimately giving up their authority over the choice of the next Dalai Lama and putting their current choice of the Panchen Lama in question.