Кіріспе
Араб тіліндегі "кеңес" сөзі – Шура (شُورَىٰ). Ол кеңес немесе референдум түрінде болуы мүмкін. Құран мұсылмандарды өз істерін бір-бірімен ақылдасып шешуге шақырады. Шура мешіттердің, ислам ұйымдарының істерін ұйымдастыруда жиі қолданылатын, мақтауға лайық амал ретінде ескеріледі және парламенттерді атау үшін қолданылатын кең таралған термин болып табылады. XXI ғасырдағы кейбір жаңа ғалымдар Шураны цифрлық технологиямен үйлестіруді, мемлекет және қоғам құру мақсатында мұсылмандар арасындағы қатысушы басқаруды немесе электрондық үкіметті күшейту құралы ретінде қолдауға шақыруда.
Shura (شُورَىٰ) can for example take the form of a council or a referendum. The Quran encourages Muslims to decide their affairs in consultation with each other. Shura is mentioned as a praiseworthy activity often used in organizing the affairs of a mosque, Islamic organizations, and is a common term involved in naming parliaments. In the 21st century, some emerging scholars are now advocating the infusion of Shura with digital technology as a means to enhance participatory governance or E Governance among Muslims for state and community building purposes.
Исламдағы Шура
Сунни мұсылмандары исламның мұсылман қоғамдары қабылдаған шешімдерді мұсылман қауымының шурасы арқылы қабылдауын талап етеді деп санайды. Бірақ дәстүр бойынша әмір, сұлтан немесе халифа өзінің уәзирлерімен (министрлерімен) кеңесіп, олардың пікірлерін ескере отырып шешім қабылдайтын. Шиит мұсылмандары исламның дұрыс тағайындалған билеушілерге бағынуды талап ететінін айтады, олар шариғат немесе ислам заңдарына сәйкес билік жүргізген жағдайда. Бұл ислам тарихының көп ғасырларына тән, көне тәсіл. Екі топ арасындағы айырмашылық көбінесе мағыналық сипатта болып көрінеді. Екінші жағы, билеушілердің барлық іс-әрекеттері есепке алынуы керек екенін, соның арқасында істер ең жақсы деңгейде жүзеге асырылады, шешімдер кеңес арқылы қабылданса да, қабылданбаса да, деп мойындайды.
Шура мен халифат
Әлидің халифалық дәуірінде және одан кейін мұсылман қауымы азамат соғысына түсті. Бірақ соңында билікті Омейяд халифалары, содан кейін Аббасид халифалары басып алды. Мысыр мен Аль-Андалуста (қазіргі Испания мен Португалия), сондай-ақ Үндістан субконтинентінде де қарсы халифаттар құрылды. Осман халифаты 1924 жылы Түркияның жаңадан құрылған Ұлы Ұлттық Мәжілісімен ресми түрде таратылды. Кейінгі халифалардың көпшілігі көптеген ислам мемлекеттеріне тек номиналды ғана бақылауға ие болды, және ешқайсысы шура арқылы таңдалған жоқ; барлығы мұрагерлікпен билікке келді. Мұсылман дін ғалымдары билеушілерге бағынуды ұсынды, бірақ сонымен қатар билеушінің шура арқылы басқаруға міндетті екенін де еске салды. Олар бұл кеңесті жоғарыда айтылған Құран аяттарымен негіздеді. Аяттар шураның мақтауға лайық екенін көрсетеді, бірақ кіммен кеңесу керек, қандай мәселелер бойынша кеңесу керек және егер билеуші мен шура арасында келіспеушілік туса, кімнің пікірі басым болуы керек екені туралы нақты айтылмаған.
Шура және қазіргі мұсылман көпшілі мемлекеттер
Кейбір мұсылман елдерінде шуралар конституцияда немесе басқаруда рөл атқарады. Түркия сияқты кейбір мұсылман елдері – зайырлы республикалар, ал Марокко – конституциялық монархия. Осылайша, олар шураның бір түрімен басқарылады деуге болады. Мысалы, екі палаталы Пакистан Парламенті ресми түрде Маджлис и Шура деп аталады, бірақ Конституцияда осы терминді әртүрлі жазу тәсілдері қолданылады. Мысырда Парламенттің Жоғарғы Палатасы Шура Кеңесі деп аталды. Индонезиядағы Халықтық Консультативтік Ассамблея индонезия тілінде Маджлис Пермусяваратан Раят деп аталады. «Мусяварат» сөзі «шура/шавара» сөзінен туындаған. Кейбір монархиялар мен діни басшылардың билігінде кеңес беру немесе консультативтік рөл атқаратын шура бар. Сауд Арабиясына 1993 жылы Шура Кеңесі, Сауд Арабиясының Консультативтік Ассамблеясы құрылды; қазір 150 мүшесі бар. Нақты биліктің бәрі патшаның қолында, ол отбасы мүшелері тарапынан сайланады. Оман, сондай-ақ монархия, Шура Кеңесіне ие; барлық мүшелері сайланады, президенттен басқа, оны солтан тағайындайды. Кеңес тек кеңес бере алады, бірақ солтан оны қабылдамауға құқылы. Иранда «сарапшылар кеңесі» деп аталатын кеңес жоғары басшыны қызметтен алуға құқылы. Бұдан өзге, жалпы шура заманауи батыс парламенттеріне тең заң шығару билігін жүзеге асырады. Шуралар 1979 жылғы Иран төңкерісі сияқты исламдық қоғамдардағы төңкерістердің маңызды бөлігі болды, онда олар жұмысшылар тарапынан құрылып, бір жыл бойы экономиканың бір бөлігіне едәуір ықпал етті, содан кейін таратылды. Шуралар 1991 жылы Ирактағы көтерілістерде де маңызды рөл атқарды, олар қатысу демократиясының бір түрі ретінде жұмыс істеді.
Мәжлес әл-шура мен парламент арасындағы ұқсастық
Көптеген дәстүрлі сунниттік ислам заңгерлері исламға сәйкес болу үшін үкіметтің кеңес кеңесі немесе мәжіліс әл-шураға ие болуы керек екенін келіседі, бірақ ол Құдайдың егемендігін, емес халықты мойындауы тиіс. Әл-Мауарди мәжіліс мүшелері үш талапқа сай болуы керек дейді: олар әділ болуы керек, жақсы халифаны жаманнан ажырата алатын білімі болуы керек және ең жақсы халифаны таңдауға қабілетті даналығы мен ой-өрісі болуы керек. Әл-Мауарди сондай-ақ, халифат пен мәжіліс болмаған жағдайда, халықтың өзі мәжіліс құрып, халифалыққа үміткерлердің тізімін жасап, содан кейін мәжіліс тізімнен халифаны таңдауы керек екенін айтты. Көптеген қазіргі заманғы мұсылмандар шура ұғымын батыстық парламенттік демократия принциптерімен салыстырады. Мысалы: Исламдағы шура принципі қандай? Ол үш негізгі қағидаға негізделген. Біріншіден, кез келген қоғамдағы барлық адамдар адам және азаматтық құқықтарында тең. Екіншіден, қоғамдық мәселелерді көпшілік пікір арқылы шешу дұрыс. Үшіншіден, исламның моральдық ядросын құрайтын әділдік, теңдік және адамдық қадір-қасиет принциптері жеке және қоғамдық өмірде шура басшылығымен ең жақсы жүзеге асырылады. Кейбір қазіргі заманғы мұсылман ойшылдары демократиядан алшақтап кетті. Қазіргі Хизб-ут-Тахрир трансұлттық исламшыл партиясының негізін қалаушы Тақиуддин әл-Набани шураның маңызды екенін және ислам халифатының "үкім ету құрылымының" бір бөлігі екенін, бірақ оның тірегі емес деп жазады. Егер халиф оған көңіл бөлмесе, тіпті мүлдем назар алмаса, алғашқы төрт халифтен кейін болғандай, "ол кінәлі болар еді, бірақ үкім ету жүйесі исламдық болып қала береді". Себебі исламдағы шура (кеңес) пікір алу үшін, ал үкім шығару үшін емес. Бұл демократиядағы парламенттік жүйеге қайшы. Тақиуддин әл-Набанидің пікірінше, демократиялық парламенттік жүйе шынайы ислам халифаты жүйесінен өзгеше және одан төмен тұр. Хизб-ут-Тахрир конституциясына сәйкес, мұсылман емес адамдар халифаға немесе басқа да билік иелеріне қызмет ете алмайды, оларға дауыс бере алмайды, бірақ мәжіліске қатысып, "билеушілердің әділетсіз әрекеттеріне немесе оларға исламның дұрыс емес қолданылуына қатысты шағымдарын" білдіре алады. Басқалары, мысалы, мұсылман жазушысы Сәйід Құтып одан да әрі барып, ислам шурасы халифаға кеңес беруі керек, бірақ оны сайлауға немесе бақылауға құқығы жоқ деп санайды. Құранның шура тарауын талдап, Құтып ислам билеушінің билік етушілердің кем дегенде бірімен (әдетте элитамен) кеңесуін талап ететінін, бұл билеуші орындауы тиіс Құдайдың заңдарының жалпы контексінде екенін атап өтті. 1950 жылы Құтып демократияны диктатураға алмастырды, ол батыста банкротқа ұшырады және неге оны Таяу Шығысқа әкелу керек деп сұрады. Консультативтік, бірақ заң жобаларын қабылдамайтын, халифаны сайлайтын немесе халық сайлаған шураны таңдау тәжірибесі өзін қатаң исламдық деп жариялаған Ауғанстан Ислам Эмиратымен қабылданды. Талибанның Қандаһардағы шурасы мәселелерді талқылаған кезде, соңында оның өкілі: "Біз Әмірдің пікіріне, тіпті ол жалғыз болса да, бағынамыз" деп мәлімдеді.
What is the shura principle in Islam? It is predicated on three basic precepts. First, that all persons in any given society are equal in human and civil rights. Second, that public issues are best decided by majority view. And third, that the three other principles of justice, equality and human dignity, which constitute Islam's moral core, are best realized, in personal as well as public life, under shura governance. Other modern Muslim thinkers distance themselves from democracy. Taqiuddin al Nabhani, the founder of the modern transnational Islamist party Hizb ut Tahrir, writes that shura is important and part of "the ruling structure" of the Islamic caliphate, "but not one of its pillars." If the caliph "neglects it," by not paying much or any attention, as happened after the first four caliphs, "he would be negligent, but the ruling system would remain Islamic." This is because the shura (consultation) in Islam is for seeking the opinion and not for ruling. This is contrary to the parliamentary system in democracy. The democratic parliamentary system being distinct from and inferior to the true Islamic caliphate system according to Taqiuddin an Nabhani. Under the Hizb ut Tahrir constitution, non Muslims may not serve a caliph or any other ruling official, nor vote for these officials, but may be part of the majlis and voice "complaints in respect to unjust acts performed by the rulers or the misapplication of Islam upon them." Still others, such as the Muslim author Sayyid Qutb, go further, arguing that an Islamic shura should advise the caliph but not elect or supervise him. In an analysis of the shura chapter of the Qur'an, Qutb noted that Islam requires only that the ruler consult with at least some of the ruled (usually the elite), within the general context of God made laws that the ruler must execute. In 1950 Qutb denounced democracy in favor of dictatorship, saying it was already bankrupt in the West and asking why it should be imported to the Middle East. The practice of a consultative, but not bill passing, caliph electing or popularly elected shura, was adopted by the self described strict Islamic Emirate of Afghanistan. While the Kandahar Shura of the Taliban debated issues, in the end its spokesman declared, "we abide by the Amir's view even if he alone takes this view."
Кеңес әліпбиі
Парсы тілінде және Ауғанстандағы дари тілінде "Совет" сөзі үшін "шурави" (شوروی) термині қолданылады, оның этимологиясы "кеңес" сөзімен байланысты. Тәжік тілінде ол Шӯравӣ деп жазылады.