Кіріспе

1154-1159 жылдар аралығында Католик шіркеуінің басшысы

Папа Адриан IV (Адриан IV; туған кездегі есімі Николай Брекспир; шамамен 1100 – 1 қыркүйек 1159, сондай-ақ Адриан IV) – 1154 жылдың 4 желтоқсанынан 1159 жылы қайтыс болғанға дейін Католик шіркеуінің басшысы және Папалық мемлекеттердің билеушісі. Ол – папа болған жалғыз ағылшын. Адриан Англияның Гертфордшир округінде дүниеге келген, бірақ оның ерте өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Ол жас кезінде Францияның оңтүстігіне сапар шегіп, Арльде заң оқыған, бірақ көп білім алмаған. Кейін Авиньонға барып, Сен-Руф д'Авиньон аббаттығына қосылды. Мұнда ол канондық мінезді ұстанды және ақырында абат болып тағайындалды. Римге бірнеше рет сапар шекті, онда Папа Евгений III-нің назарын аударды және Реконкиста мұсылмандық Аль-Андалустан жерді қайтарып алуға тырысқан Каталонияға миссионерлік сапарға жіберілді. Осы кезде аббаттығы Евгенийге Брекспирдің тым қатал тәртіп сақшысы екені туралы шағымданды. Оны папалық легат ретінде пайдалану және монахтарды тыныштандыру үшін ол шамамен 1149 жылы Альбано епископы болып тағайындалды. Епископ болғаннан кейін Брекспир көп ұзамай тағы бір дипломатиялық миссияға, осы жолы Скандинавияға жіберілді. Азамат соғысының ортасында Брекспир Норвегиядағы шіркеуді қайта ұйымдастырды, содан кейін Швецияға көшті. Мұнда ол халық арасында үлкен құрметке ие болды, ал ол кеткеннен кейін жылнама жазушылар оны қасиетті деп атады. 1154 жылы Брекспир Римге оралды. Евгенийдің ізбасары Папа Анастасий IV бірнеше апта бұрын қайтыс болды. Себептері қазір белгісіз, бірақ бұрынғы папаның өтініші бойынша кардиналдар Брекспирді келесі папа етіп сайлады. Алайда, Римдегі саяси жағдайдың нашарлығына байланысты (ол кезде "ересь" пен республикашылдықтың ошағы болғандықтан) ол таққа отыру рәсімін толық аяқтамады. Адриан бұл жерде папалық билікті қайта орнатты, бірақ оның басқа да маңызды саясаты – жаңадан таққа отырған Киелі Рим императоры Фридрих I-мен қарым-қатынас – жаман басталды және уақыт өте келе нашарлай түсті. Әр тарап, белгілі бір оқиғадан кейін, екіншісін айыптауға себеп тапты. Нәтижесінде Адриан Византия императоры I Мануил Комненмен одақтасты, ол Италияның оңтүстігінде билігін нығайтуға ниеттенген, бірақ Норман патшаларының аймақты басып алуына байланысты мұны істей алмады (қазір Сицилияның I Вильгельмі билейді). Адрианның Византия императорымен жасаған одағы нәтижесіз аяқталды, өйткені Вильгельм Мануилді жеңіп, Адрианды Беневенто шартына келісуге мәжбүр етті. Бұл император Фридрихті одан да қатты ренжітті, өйткені ол мұны олардың қолданыстағы келісімін бұзу деп қарады. Фридрих Солтүстік Италияның үлкен бөлігіне иелік етуді талап еткенде, қарым-қатынас одан әрі нашарлады. Алайда, Адрианның туған елімен қарым-қатынасы жақсы болған сияқты. Ол Сент-Олбанс аббаттығына көптеген артықшылықтар берді және король II Генрихтің саясатын қолдан келгенше қолдады. 1158 жылы Адриан Генрихке "Laudabiliter" атты пап бұйрығын берді деп есептеледі, бұл Генрихке Ирландияға шабуыл жасауға рұқсат берген болуы мүмкін. Алайда Генрих бұл бұйрықты 14 жыл бойы қолданбады және ғалымдар оның бар болғанына күмән келтіреді. Адрианның Ананьиде қайтыс болғаннан кейін, оның орнын кім алмастыратыны белгісіз болды, императорға жақтас және қарсы кардиналдар әртүрлі кандидаттарға дауыс берді. Папа III Александр ресми түрде билікке келсе де, кейіннен антипапа сайлануы 22 жылға созылған шиеленіске әкелді. Ғалымдар Адрианның паптығын көп талқылады. Оның құрылыс жобалары мен папалық қаржыны қайта ұйымдастыруы сияқты оң жақтары, әсіресе оның қысқа мерзімді билігін ескеретін болсақ, айқын көрінеді. Ол өзінің бақылауынан тыс күштерге қарсы тұрды, оларды жеңе алмаса да, тиімді басқаруға қабілетті болды.

Ерте өмір

Ричард Брейкспирдің ұлы, оның отбасы салыстырмалы түрде қарапайым болды. Туған жылы нақты белгісіз, бірақ сайлау кезінде шамамен 55 жаста болған. Оның өмірі туралы мәлімет аз, ал Брук былай дейді: «Бұл ақылға қонымды тарих емес, көбінесе әңгімелерге ұқсайды». Ол Гертфордширдегі Сент-Олбанс қаласында немесе оның маңында туған болуы мүмкін. Сөйтіп, белгілі деп саналатын нәрселердің көбісі сол жердегі ұлы аббатта өнегеленген мифологиялық «дәстүр» болуы мүмкін. Ол Бедмонд ауылында, Абботс Лэнгли шіркеуінің аумағында дүниеге келген деген болжам бар. Тарихшыларға белгілі мәліметтердің көп бөлігі кардинал Босо мен Ньюбургтік Уильямның жазбаларынан алынған, бірақ екеуі де Брейкспирдің қайтысынан кейін 30 жылдан астам уақыт өткен соң жазған. Нәтижесінде, Поул атап өткендей, Брейкспирдің өмірінен, папа болып сайланғанға дейінгі кезеңге дейінгі мәліметтер, әсіресе даталар жетіспейді, сондықтан «әдетте берілетін барлық даталар қате» деуге болады. Ағылшын жылнамашысы Мэтью Пэрис оның Абботс Лэнглиден шыққандығын айтады, бірақ Пэрис қателікпен әкесіне Роберт де Камера есімін жатқызады. Роберт клерк болған болуы мүмкін, бірақ Сайерс Пэрис Роберттің діни қызметкер болғаны туралы айтқан сөзінің дұрыс екенін, сондай-ақ кейінірек монах болғанының ықтималдығын айтады. Осыған байланысты, Николастың некеден тыс туған бала болғанына сенуге негіз бар. Николастың ағасы Ранулф немесе Рэндалл болды, ол Эссекстің Феринг қаласында клерк болып жұмыс істеген. Пэрис сонымен қатар Николастың тегінің Брейкспир екенін айтады. Пэрис Николайдың аббат Роберт де Горроннан жаңадан оқуға қабылдануын қабылдамауы туралы әңгімені баяндайды, бірақ Пулдың айтуынша, бұл әңгіме 1151 жылға дейін Роберт аббат болмағандықтан, дәлелсіз. Сайерс, бұл шындыққа сәйкес пе жоқ па, Брейкспирдің понтификаты кезінде және одан кейін «Сент-Олбанс, әрине, жақсы өмір сүрген жергілікті бала туралы әңгімемен көңіл көшірген» дейді. Уильям Ньюбург Николайдың өте кедей болғанын, сондықтан қарапайым білімнен артық ештеңе ала алмағанын хабарлайды, ал Брук ол Францияға клерк мамандығын үйрену үшін барған болуы мүмкін деп болжайды. Ол атап көрсетеді, бұл 12 ғасырда жоғарылаудың қалыпты жолы болған, бірақ Брейкспирдің мұндай жағдайы бұлай істегендер үшін ерекше жағдай еді. Ол Мертон, Суррейдегі августиндік монастырьдің каноны болған болуы мүмкін. Пул бұл теорияға қосылады, Брейкспирге жазған хатында оған «Сіздің табынуыңыз Мертон туралы әңгімелерде жиі айтылатын» еске салады.

Францияға көшіп келу және жоғарылату

Келесі нүктеде Брейкспирді нақты анықтауға болатын орын – Оңтүстік Франциядағы Арль қаласы. Мұнда ол канондық құқықты оқуын жалғастырды, сонымен қатар рим құқығының шеберлерінен де білім алған болуы мүмкін. Оқуын аяқтаған соң, ол Арльдің солтүстігінде орналасқан Авиньондағы Сент-Руф аббаттығында тұрақты канон болып қызмет етті. Ұзақ өтпей ол Сент-Руфтың приоры, сосын аббаты болып тағайындалды. 1140 жылы ол Барселонада каноник болып тұрғанда бір жарлық жазған көрінеді. Бірақ, оның тым қатаң екендігіне шағымдар түскен, және монахтар көтеріліс жасады. Осының салдарынан ол Римге шақырылды, уақытша бейбітшілік орнатылды, бірақ монахтар көп ұзамай қайтадан бүлік көтерді. Брейкспир Сент-Руфте қызмет еткен кезінде Римге үш рет сапар шеккен болуы мүмкін – "әр сапары алдыңғысынан табыстырақ болды", және бұл оның көп уақытын алған болар еді. Сайерс Брейкспир Сент-Руфта болғанда Папа Евгений III-нің назарын аударғанын айтады, ол оның көшбасшылық қабілеттерін жоғары бағалады. 1147 жылы Евгений Викода болғанда, ол "Сент-Руфтың Н. аббатына" иелік бергені белгілі. 1148 жылы Брейкспир Реймсте өзінің жақын досы Джон Солсберимен кездесіп, көп ұзамай Евгений оны Альбаноның кардинал-епископы етіп тағайындады. Осылайша Адриан осы мәртебеге көтерілген екінші ағылшын азамат болды. Ол 1148 жылғы қарашада Реймсте өткен кеңеске қатысты. Пуллдің пікірінше, Брейкспирдің жоғарылауы Евгенийдің монахтардың наразылығын басу әрекеті болды, себебі Евгений оларға "бірігіп, татулықта өмір сүретін әке таңдап алуды" айтты, ал Брейкспир енді оларға ауыртпалық болмайтын еді. Бірақ, Брейкспир кейін Папа болғаннан кейін Сент-Руфқа көмек көрсеткен сияқты, мысалы, оларға Пиза соборының тарауына делегация жіберуге рұқсат берді. Эггердің айтуынша, тараудан "олардың істерін жүргізуде барлық жағынан көмектесуді" сұраған. Пулл Брейкспирдің епископтық лауазымға тағайындалу себебін сұраққа толы қарастырады. Оның аббаттығының саяси маңызы шамалы болды, сондай-ақ үлкен қаражаты да болған жоқ. Брейкспирдің Папалық сарайға бару себептері оның өзін таныстыруына мүмкіндік бермеген. Шындығында, бір рет ол өзінің мінез-құлқына қатысты шақыруға жауап ретінде Римге барды. Алайда, Пуллдің пікірінше, мүмкін түсіндірме Брейкспирдің Мертон қаласында тұруымен байланысты болуы мүмкін. Дагган Альбино кардиналдық епископтығының Папаның ішкі шеңберіне кіретінін атап өтті, ол оның осындай сезімтал лауазымға жылдам көтерілуін одан да ерекше етеді және Евгенийдің оның ішінде таныған қасиеттерін көрсетеді.

Каталонияға саяхат

Реймс кеңесінде Евгений Брейкспирді Каталонияға миссиямен жіберген болуы мүмкін, мүмкін ол крестшілер үшін ресми емес легат ретінде. Брейкспир 1147 жылдан бері маврларға қарсы соңғы науқан жүргізіп жатқан Барселона графы Рамон Беренгуер IV-пен кездесті. Брейкспирдің өзі науқанға қатысқандығын көрсететін жазбалар жоқ, бірақ ол цистерциандық орденді қайта ұйымдастыру және басқару, сондай-ақ оның қауымдастығы ішіндегі дауларды шешуге белсенді қатысты. 1149 жылдың жазында ол Ллейда қамалында болған болуы мүмкін. Қазан айында ол онда болмауы ықтимал, себебі ол желтоқсанға дейін Римге оралған. Алайда, ол тағы бір сәтті қамал туралы жаңалық әкелген болуы мүмкін – Тортоса қамалы туралы жаңалық, бұл Евгенийдің «жаралы және шаршаған» паптығы үшін аса қуантарлық болған еді, дейді Дэмиан Смит. Смит сондай-ақ Брейкспирдің Сент-Руфтан ұзақ уақытқа кеткені оның монахтарының шағымдануына себеп болуы мүмкін екенін айтады, «бірақ бұл Папа үшін басты мәселе емес еді». Эггер болса, Брейкспирдің Каталониядағы миссиясы Сент-Руфқа үлкен пайда әкелгенін, ол мұсылман империясы шегінуінен кейін Беренгер құрған діни орындардың үлгісіне айналғанын айтады. Шамамен 1152 жылдың ортасында ол Скандинавияға Папаның легаты ретінде жіберілді.

Скандинавияға сапар, 1152 жыл

Сент-Олбанс аббатшылығының бұрынғы тұрғыны Андес Бергквист Брейкспирдің Солтүстік Еуропаға жасаған саяхатын өміріндегі «жақсы құжатталған» саяхаттарының бірі деп сипаттады. Көптеген мәліметтерді берген Босо оның сүйемелдеушісі болған болуы мүмкін, бірақ бұл нақты емес. Норвегияға келгенде елде азаматтық соғыс болды, король Инге I-нің билігі күшті де, құрметті де емес еді. Брейкспир соғысқан тараптарды уақытша татуластырып, монархияны қайта орнатты. Оның нұсқауларының ресми жазбалары сақталмағандықтан, Бергквист олардың іс-әрекеттерінен көрінетінін айтады: Норвегия мен Швецияны қамтитын Лунд архиепископтығын екі жеке ұлттық митрополияға бөлу, Петрдің алымын ұйымдастыру және шіркеуді итальяндық және еуропалық үлгіде қайта ұйымдастыру. Брейкспир Франция мен Англия арқылы Норвегияға барған болуы мүмкін, Сэйерс бұл аймақты білетін саудагерлермен байланысқан болуы мүмкін деп болжайды. Оның миссиясы құпия сақталған болуы мүмкін, себебі Бергквист оның келуі күтпегендей болғанын айтады: Лунд архиепискобы Эскил Францияға сапармен кеткен еді, ал Норвегия королі әскери науқанда болды. Оның алғашқы аялдамасы Норвегия болды. Бір кезде Брейкспир Нидароста кеңес өткізді. Робинсонның айтуынша, бұл кеңес «шіркеудің экономикалық жағдайын және дін қызметкерлерінің әлеуметтік мәртебесін нығайтты». Оның уақытын анықтау қиын, Бергквисттің пікірінше, 1152 жылдың күзінде келгеннен кейін мұндай ірі кеңес ұйымдастыруға уақыт жеткіліксіз, ал одан кеш болса, норвегиялық қыстың суықтығы одан да қиын. Нидарос сол кезге дейін тек епископтық болған. Адрианның кеңесі канондарды жариялау мақсатымен шақырылды. Осы мақсатта Брейкспир Нидаросты Норвегия, Исландия және Гренландияның, сондай-ақ Фарер, Оркней және Шетланд аралдарын қамтитын кең географиялық епархияға айналдырды. Брейкспир сонымен қатар Еуропаның ең солтүстік ортағасырлық соборы және ең үлкені болатын собордың кеңейтуіне рұқсат берді. Норвегияда ол 1152 жылы Нидароста және келесі жылы Берген мен Хамарда тағы екі кафедралық мектеп құрды. Норвегиядағы еңбегі үшін ол замандас исланд жазушысы және саясаткері Снорри Стурлусонның мақтауына ие болды. Бергквисттің айтуынша, егер Нидарос кеңесі 1153 жылдың басында өткен болса, онда Брейкспир кеңес аяқталғаннан кейін бірден Швецияға аттанған. Оның Швециядағы қызметі Норвегиядағы қызметіне ұқсас болды. Ол тағы бір кеңес шақырды, бұл жолы Линчепингте, ол швед шіркеуін Лунд архиепискобының басшылығымен қайта ұйымдастырды (бұрын ол неміс патриархатына бағынған). Сонымен қатар ол швед монархиясынан Петрдің алымын енгізуге және шіркеудегі қара халықтың ықпалын азайтуға рұқсат алды. Оның Швецияға сапары замандас тарихшылармен жазылған және 13 ғасырда жарияланған. Норвегиядағы Тронхейммен жасаған әрекетіне ұқсас, Адриан Швеция үшін архиепископтық орын құруға тырысты. Бұл жобаға үш провинцияның бірі – Готланд қарсылық көрсетті, нәтижесінде жоба сәтсіз аяқталды. Бергквисттің сөзіне сүйенсек, Брейкспир «осы орынсыз қақтығыстан таң қалды және екі халықтың да бұл ең жоғары шіркеу құрметіне лайық емес екенін мәлімдеді». Ол Брейкспирдің жоспарлары жаңадан оралған архиепископ Эскилдің іс-қимылдарының салдарынан құлап кеткен болуы мүмкін екенін айтады. Эскил өзінің жоқтығында архиепископтығының жартысын жоғалтқанын білген соң, одан да көптерін жоғалтудан сақтану үшін шведтер мен готтардың бәсекелестігін қоздырған болуы мүмкін. Оқиға солай болса, Брейкспир Эскилмен қарым-қатынасын жақсартқан көрінеді, оған Эскил жоғалтқаннан гөрі көп нәрсені алатынына сендірген. Нәтижесінде ол Эскилді жаңа швед митрополиті етіп тағайындады. Дуган Адрианның солтүстікке жіберген өкілдігін «дипломатиялық жеңіс» деп сипаттайды, ал Сэйерс «кейіннен ол Скандинавияның елшісі ретінде танылды» дейді. Босо кейіннен Брейкспирдің «патшалықтарға бейбітшілік, варварларға заң, монастырларға тыныштық, шіркеулерге тәртіп, дін қызметкерлеріне мінез-құлық, Құдайға ұнамды және жақсылыққа берілген халық әкелгенін» мақтап айтты. Ол Скандинавияда жаңа ондық салықты енгізді – «denarium sancti Petri», яки Санкт-Петерге төлем, бұл Скандинавия шіркеуінің Папалық билікті мойындауының қаржылық белгісі. Ғалым Эндрю Бек Брейкспирдің «швед шіркеуіне оның иерархиясын және Римге деген адалдығын сыйлағанын» дәлелдейді. Ол Скандинавиядан 1154 жылдың күзінде кетіп қалды, аймақта жақсы әсер қалдырған сияқты: кейінірек жазылған сагаларда Брейкспир «жақсы кардинал, қазір қасиетті деп есептелетін» деп сипатталған. Римге оралғанда ол Папа Евгенийдің өткен жылы қайтыс болғанын және оның ізбасары да бірнеше апта бұрын қайтыс болғанын білді, ал Кардиналдар коллегиясы жаңа басшыны іздеп жүрген.

Саяси ахуал

Тарихшы Энн Дуган сол кездегі кең ауқымды саяси жағдайды талқылап, "папа өз үйінің қожайыны емес еді" дейді. Сол сияқты, Вальтер Ульманн бұл дәуірдің радикалдық болғанын, онда уақытша билік – әсіресе "білімді жай адамдар" – дәстүрлі рухани салаларға тиіссіз араласып жатқанын айтады. Евгений 1153 жылдың шілдесінде қайтыс болды. Оның орнын басатын Анастасий IV оны алмастыру үшін сайланған кезде қарт болған және бір жыл ғана билік жүргізді. Джон Джулиус Норвич екеуін салыстырып, біріншісінің "қарт және тиімсіз, негізінен өзін-өзі мақтаумен айналысқан" екенін, ал Адрианның "мүлдем басқа деңгейдегі адам" болғанын айтады. Анастасий 1154 жылдың 3 желтоқсанында қайтыс болды, сол кезде Брейкспир Римге оралған еді. Барбердің сөзіне қарағанда, Евгенийдің өлімінен бұрын-ақ саяси аренада "жаңа және күшті тұлға пайда болды". Фредерик Барбаросса 1152 жылдың 4 наурызында Киелі Рим империясының императоры болып сайланды. Барбаросса мен Евгений Констанц келісімінде Сицилияның Вильгельмы мен Рим коммунасына қарсы бірігуге келісті. Ульманн Адрианның понтификатының басында төрт маңызды мәселені анықтады: Арнольд Брешианың Рим қаласы, таққа отыру үшін Римге қарай бет алған жаңа император, оның шығыстағы қарсыласы, оның әскері жақында Оңтүстік Италияға басып кірді, және Рим папасының мұрасындағы вассалдары арасындағы алалау. Адрианның тағайындалуына дейін Рим қаласы Папалық аристократиялық аймақтық саясатта маңызды рөл атқарды. 1144 жылдан бері республикалық коммуна басқарып келе жатқан қаланы Евгений келесі жылы мойындады. Қала әдетте Папаның феодалдық билігін мойындауға дайын болса да, ол басқа итальяндық қала-мемлекеттермен салыстырғанда "өзін-өзі жақсы білетін және ерекше ерекше" болды. Коммуна Папалыққа қарсы болды. Римде Папалықтың ықпалы әлсіз болды. 1146 жылдан бері билік жүргізіп келе жатқан еретик Арнольд Брешиа халыққа ұнады және Рим коммунасының қолдауын алды. Арнольдтың танымалдылығы тікелей Папаларға қарсылыққа айналды. Чичеле профессоры Крис Уикхэм Папа мен оның Патримоний иелері арасындағы қарым-қатынасты былай сипаттайды: "олардың иелерінің барлығы Римге қарамайтындықтан, оларды кері қайтаруға немесе күшпен әкелуге тура келді". Папалық саясат ішкі және сыртқы проблемалармен күресті. Папалық ғалымы Иан С. Робинсонның айтуынша, Адриан IV-тің Папа болып сайлануы, және оның тікелей алдыңғыларының сайлануы "Римдегі коммуналық революцияның көлеңкесінде өтті". Евгенийден Адрианға Вальтер Ульманн императормен "өзара көмек туралы келісім" деп атаған, Евгенийдің қайтыс болған жылы қол қойылған Констанц келісімі мұра болып қалды. Папалар үшін оның ең маңызды жағы келесі императордың таққа отыруы Римнен Арнольд Брешианы қууға байланысты болды. Бұл келісім екі тарапқа да Сицилиядағы король Вильгельмге және қажет болған жағдайда Византия империясына қарсы қолдау көрсетуді қамтамасыз етті. Адриан бұл келісімді 1155 жылдың қаңтарында бекітті. Евгений Папалық үстемдік туралы Григориандық ілімге сенді, Мәсіх Петрге "көктегі патшалықтың кілттерін, жердегі және көктегі империяның билігін" бергенін мәлімдеді. Барбаросса өзінің билігін бастаған кезден бастап, өзін Рим императорларының ұзақ тарихының мұрагері ретінде көрсетуге тырысты, сондай-ақ оның империясы олардың жалғасы екенін айтты. Тарихшы Энн А. Латовский бұл Еуропалық саясаттағы шиеленістің себебі екенін түсіндіреді. Норвич қазірдің өзінде Папалық немесе Императорлық тараптың қоғамдық мәлімдемелеріне қарамастан, олар өзара қарама-қайшылықта болды және көп жылдар бойы солай болды дейді. Ол тіпті Адрианның понтификатынан бұрын да оларды ұзақ уақытқа біріктіретін бейбітшілік келісімі болмағанын айтады: "Христиан әлемінің екі қылышы туралы айтудың мағынасы болған шақтар Григорий VII мен Генрих IV бір-бірін қарғыс атқаннан бері, шамамен жүз жыл бұрын өткен". Дюганның айтуынша, бұл жағдай Папа үшін "миналаң" болды және Адриан оны келіссөздер арқылы шешуге тиіс болды. Шығыс империясының императоры Мануэль I Коммен екі империяны бір тәж астында біріктіруді көздеді, сондықтан ол батыс императорлары сияқты Рим Папасынан таж кигізуді қалады. Роджер II-нің өлімі Мануэльге жіберіп алмауы керек мүмкіндік берді, дейді профессор Пол Магдалино. Италиялық Грэхам Лаудтың айтуынша, Сицилия патшалығы 1143 жылы Инокентий II мойындаған, бірақ "Папалықпен қарым-қатынас әлі де шиеленісіп тұрды". Сицилияның бұрынғы патшасы Рожер II өз патшалығын темір қолмен басқарды, және оның ақсүйектері наразылық білдірді, әсіресе ол іс жүзінде мүліктің иесінен айырған көптеген адамдар. Оның ұлы әкесі сияқты үкіметтің ең ұсақ бөлшектеріне қызығушылық танытпады, және Рожер 1154 жылы қайтыс болғанда олар жаңа патшаның әлсіздігін пайдаланып, көтеріліс жасады. Бұл Папалық үшін қызығушылық тудырды, өйткені көтерілісшілер өз мақсатына жету үшін кез келген адаммен одақтасуға дайын болды.

Сайлау, 1154 жыл

Брейкспирдің "дұрыс уақытта дұрыс жерде" болғаны, Папалық кітапханашы Брэдфорд Ли Иденнің пікірінше, оның 1154 жылғы 4 желтоқсанда папа болып сайлануына себеп болды. Бірақ Дуган оның осы мәртебеге жетуі үшін де, Скандинавияға жасаған сапарында байқалғандай, ерекше қасиеттері болуы керек екенін айтады. Бұл кезең папалық билік үшін үлкен дағдарыс шағы болды. Адриан 5-і күні таққа отырғызылып, 6-ы күні Санкт-Петерде тәж кигізілді. Босо айтқандай, оның сайлануы "құдайлық кеңессіз болған жоқ, олар бірауыздан келісті" Адрианды сайлауға. Бүгінгі күнге дейін Адриан – жалғыз ағылшын папасы. Ол өз дәуіріндегі папалардың арасында сайлау кезінде мінездемеге ие болуы қажет болмаған аз ғана папалардың бірі болды, себебі ол бұрыннан бері епископ еді. Босоның сөзіне қарағанда, Брейкспирді "өз еркіне қарсы" Папалық таққа отырғызуға мәжбүр болды. Ол Адриан IV есімін қабылдады, мүмкін, Санкт-Албанды құрметтеген және осы атаумен аталатын аббатқа алғашқы артықшылықтар берген Адриан I-ге құрмет ретінде. Джулиус Норвичтің пікірінше, бұл "ақылға қонымды шешім болды, себебі энергия мен күш үлкен қажеттілікте болды". Кардиналдардың бірауыздан сайлағанмен, римдік халқының рөлі ескерілмеді. Осылайша, Папа мен оның қаласы арасындағы қарым-қатынас бастапқыда нашар болды, сондай-ақ Адриан мен Оңтүстік Италияның көп бөлігін бақылаған Сицилия королі арасындағы қарым-қатынас та нашар болды. Коммунамен қарым-қатынас соншалықты нашар болды, Адриан Леонин қаласында қалуға мәжбүр болды және дәстүр бойынша Римге кіру арқылы таққа отырғызу рәсімін дереу аяқтау мүмкін болмады. Нәтижесінде, Адриан келесі төрт ай бойы сол жерде қалуға мәжбүр болды. Ол мінездемеге ие болғанмен, Латерандағы dies coronae рәсімінде тәж кигізілмеді, ол оған титул емес, пап аймақтарының феодалдық титулын берді. Римдіктермен қарым-қатынасының қиындығына байланысты, ол келесі Пасхаға дейін тәж кимеген болуы мүмкін.

Римді бейтараптандыру

Арнольдтың Римде болуына байланысты, діни маңызы бар бірқатар амалдарды жасау мүмкін болмады, мысалы, sede stercoraria рәсімін өткізу, қасиетті Петр мен Пауылдың куруллдік орындықтарын иелену сияқты. Адриан сайланғаннан кейін көп ұзамай Рим республикашылдары бір кардиналды қатты ұрып-соқты. Адриан бұрынғы папаларға қарағанда Рим халқы мен Коммунасы үшін де жағымсыз болды, сондықтан келесі жылы Пасхада ол Витербоға аттанды. Сэйерс пікірінше, оның "басты міндеті - императорды" Фредерик Барбароссаны бақылау еді. Барбаросса императорлық таққа жақында ғана сайланған еді, және Папа мен Император өзара қажеттілікте болды. Адриан Сицилия королі Вильгельмге ("Жаман" атанған) қарсы әскери қолдауға мұқтаж болды, ол Папаның мұрасына қауіп төндіріп отырды. Ал императорға дәстүрлі тәж кигізу рәсімін орындау үшін Адриан қажет еді. Адриан Рим коммунасына қатысты қатал позиция ұстанды. Ол Арнольдты қорғағандықтары үшін қалаға тыйым салумен қорқытты, ал иерархия оны еретик деп айыптады. Бұл стратегия коммуна мен Арнольд арасында араздық туғызды, нәтижесінде Арнольд қуылды. Ол бұл қаулысын кардиналдарының біреуі ұрып-соққаннан кейін орындады. Норвич мұны "ерлікке толы әрекет" деп атады, себебі Адриан жаңа ғана сайланған, шетелдік папа еді, ол "қаланы және оның күшейіп келе жатқан ксенофобиялық халқын жақсы білмейтін, және халықтың қолдауына аз немесе мүлдем сене алмайтын" жағдайда болды. Бұл оқиға Via Sacra көшесінде болды. Рим Папаға бағынуға мәжбүр болды, ал Арнольд Брешиядан қуылды. Ол қаладағы Папалық билікті қалпына келтіргенімен, республикашылдық идеясын жоя алмады, және коммуна басқарушы орган ретінде сақталды.

Арнольдты бейтараптандыру

Адриан еретик Арнольдты қолға түсіру үшін императордың қолдауын алуға тырысты. Арнольд 1155 жылғы жазда императорлық әскерлермен қолға түсті. Ол ерестік емес, бүлік жасады деген айыппен Папа сотында тұтқындалып, сотталды, асылып, денесі өртеліп жіберілді. Адриан Арнольдты Рим префектінің бастамасымен өлтіргенін мәлімдеді, бірақ Рейхерсбергтік Герхо сияқты кейбір замандас бақылаушылар Адрианның өзі өлтіруге бұйрық берді деп күдіктенді. Императордың өз қаласында Папаға көмектесуге және оның жауларын жеңуге дайындығы – Барбароссаның Папаның Римге ие екенін нақты мойындауы еді. Папаның Кампания ақсүйектерімен қарым-қатынасы бұрыннан бері шиеленісіп келді, өйткені Папаның пікірінше, олар қарақшы бароннан аспайтын, бір-бірімен соғысып, оңтүстіктен Римге қажылыққа бара жатқандарды тонап алатын адамдар еді.

1155 жылдың аяғында Сутриде императорлық қиындықтар

Барбаросса Италияның Павия қаласында Ломбардияның темір тәжін – Италия королі ретінде – алған, бірақ сонымен қатар Рим папасынан императорлық тәжін алуды да қалаған. Адриан бастапқыда императорды шіркеудің қорғаушысы және қамқоршысы ретінде қарастырған. Ульман атап көрсеткендей, екі тараптың да Римде беделсіздікке тап болған:

Осы мақсатта Адриан мен Барбаросса 1155 жылдың маусым айының басында Сутриде кездесті. Сайерстің айтуынша, бұл жақын арада "екі тараптың арасында үгіт-насихат үстемдігін бағындыру үшін өткізілген тамаша бәсекеге айналды". Императорлық жылнамашылардың бірі Адрианның "барлық Рим шіркеуімен бірге" оларды қуанышпен қарсы алғанын, әкедей қамқорлықпен қасиетті киялау рәсімін өткізгенін және римдік халықтан көрген зиянын айтқанын хабарлады. Барбаросса кейіннен 1189 жылы Шығыс императорына жазған хатында осы рәсімді еске алды:

Адриан императордың Италияға жылдам кіруінен және Римге жақындауының жылдамдығынан ойсырап қалған болуы мүмкін. Дау Барбароссаның Папаның атын жетектеп баруға, яғни Папаның жылқысын ымырт бағып жүргізуге немесе дәстүр бойынша күтілгендей, Адрианға аттан түсуге көмектесуге құлықсыздығынан туды. Жауап ретінде Папа императорға бейбітшілік сүйісін беруден бас тартты, бірақ император әлі де Адрианның аяқтарын сүйіп, міндетін орындауға дайын болды. Барбердің айтуынша, бұл ең болмағанда ұсақ қорлаулар еді, "бірақ символдық әрекеттерге ерекше мән берілген дәуірде" олар үлкен саяси маңызға ие болды. Сутридегі жағдай кездейсоқ болған болуы мүмкін, бірақ Фридрих өзінің ізашары Лютардың Латерандағы қабырғалық суретінен де ашуланды, онда император Папаның вассалы ретінде бейнеленген. Суретте мына өлең жазылған:

Ашуға мініп, Барбаросса Папаға "достық сөккеніш" айтты. Неміс епискобына жазған хатында ол: "Бәрі суреттен басталды. Сурет жазуға айналды. Жазу сенімді мәлімдеме жасауға тырысады. Біз оған төзімділік танытпаймыз, мойынсұнбаймыз" деді. Адриан Барбароссаға оны алып тастауды бұйырды, "өйткені осылайша ұсақ мәселе әлемдегі ең ұлы адамдардың арасында дау-жанжал мен келіспеушілікке себеп болуы мүмкін". Бірақ Адриан оны алып тастамады, ал 1158 жылға қарай императорлық комментаторлар картина мен оның жазуын Папа мен Император арасындағы даудың түпкі себебі деп сипаттады. Фридтің айтуынша, Адриан императордың оған шалқамақыздық көрсетуден бас тартуына "таң қалды": ол "аттан түсіп, бүгілетін орындыққа отырды". Барбаросса тәж кигізілгісі келсе, Папаға қарсы мүмкіндіктері шектеулі болды. Ол кеңесшілерден ақыл сұрады, олардың кеңестері "ескі әміршілердің, әсіресе патша Лотармен бірге Папа Иннокентийге келгендердің" жазбаларына негізделген. Бір күн бойы "ескі құжаттарды" қарап, 1131 жылғы рәсімге қатысқандардың пікірін тыңдады. Папаның жақтастары мұны агрессия белгісі деп қабылдап, Адрианды тастап, жақын маңдағы қамалдың қауіпсіздігіне қашты.

Императорлық таққа отырғызу, 1155 ж.

Император, ақырында, қажетті қызметтерді орындауға көндірілді. 18 маусымда Непиде таққа отырғызылды. Непиде бейбітшілік сақталды, сондай-ақ Папа мен Император бірге тамақтанып, Әулие Петр мен Пауыл мерекесін бірлесіп тойлады. Замандастары осыған қуанышпен қарап, тіпті “екі княздықтан бір мемлекет құрылды” деп жариялады. Ал Ульманн, Императордың билігі Пападан ғана емес, сонымен қатар Адрианның өзінің таққа отырғызу рәсімін өзгерту арқылы оны әлсіреткенін айтады. Жаңа Императордың ресми таққа отырғызылуы да болған жоқ. Сэйерстің айтуынша, бұл рәсім дәстүрлі рәсімнің жаңа нұсқасы болған, ол енді “жалғыз ғибадатшының және дін қызметкерінің майлауы арасындағы айырмашылықты көрсетті”. Бұрын Императорлар дін қызметкері сияқты басына май жағатын, ал бұл жолы Адриан Барбароссаны иықтарының арасына майлады. Сонымен қатар, Папа оған қылыш сыйлады, бұл Императордың Папалықты және оның құқықтарын қорғаушы ретіндегі рөлін көрсетті. Адриан, керісінше, өзінің кеңсесіне Императорды augustus semper немесе semper augustus деген сүйікті атауларымен атауға тыйым салды. Мүмкін, Адриан Императордың Римге жасаған шешуші әрекетінен қорқып қалған шығар – Дуган оның “мойынсұнуға мәжбүр еткен қалаларды және Императорлық құқықтарды қайта жариялаған” әрекеттерін атап өтті. Егер осылай болса, ол тіпті ең кішкентай қорлыққа да шамадан тыс ден қойған болуы мүмкін. Императорлық таққа отырғызудан кейін екі тарап та Констанц шартын сақтау үшін ерекше күш жұмсады. Мысалы, Барбаросса Рим коммунасынан келген елшілерді қабылдаудан бас тартты. Алайда, ол Адрианның күткенін істемеді және Папалықты қорғамады. Барбердің сөзіне сәйкес, ол Римде тек таққа отыру үшін болды, содан кейін дереу кетіп қалды: Папа үшін “күмәнді қорғаныс”. Бірақ ол кетіп бара жатқанда, оның әскері Римнің азаматтарымен қақтығысқа түсті, олар Императордың өз қалаларындағы билігін көрсетуіне ашуланып, наразылық білдірді. 1000-нан астам римдік қаза тапты. Сенат Римде көтерілісін жалғастырды, ал Сицилиялық Вильгельм Патримонияда бекінді. Адриан патша мен Императордың арасында қалды. Фрид, Барбароссаның Адриан үшін Рим коммунасын басып алмауы Папаны Император Констанц келісімін бұзды деп ойлануына себеп болды деп болжайды. Сонымен қатар, Императордың солтүстікке қарай жорығында оның әскері Сполето қаласын тонап, қиратты. Адриан да Римнен кетіп қалды, өйткені оның коммунамен қарым-қатынасы әлі де нашар болғандықтан, Император кеткеннен кейін өзінің қауіпсіздігіне кепілдік бере алмады. Нәтижесінде Папа Витербода “іс жүзінде жер аударылды”, ал екеуінің арасындағы қарым-қатынас одан әрі нашарлады.

Норман, грек және апулиандар

Мүмкін, осының нәтижесінде ол Византия императоры Мануил I-нің және Оңтүстік Италияның жергілікті барондарының шақыруларына жағымды жауап берді. Олар Адрианның қолдауында Вильгельмді құлату мүмкіндігін көрді, оны Адриан Папалық мүліктеріне шабуыл жасағаны үшін жақында айыптаған еді. Көтеріліс Бари, Трани және Андрия қалаларындағы жеңістермен үміт беруші түрде басталды. Олар Византия императоры Мануилдің қуатты одақтасы екенін біліп, Вильгельмге қарсы болғандардың барлығын, соның ішінде Адрианды да, құшақ жара алды. Көтерілісшілердің басшысы Лортителло графы Роберт Вильгельм тарапынан мемлекетке опасыздық жасады деген айыпталды, бірақ солтүстікке қашып құтылды. Ғалым Джошуа К. Бирк түсіндіргендей, Вильгельм белгісіз ауруға шалдығып, уақытша денсаулығына келмеді, бұл «Сицилия патшалығының жауларын жасырын жерлерден шығарды»; олардың арасында Адриан Вильгельмді айыптады. 1154 жылға қарай Вильгельм Патримониядағы маңызды қалаларды басып алды. 1155 жылғы жазда Оңтүстік Италияда жергілікті ақсүйектер Сицилия патшасына қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Император Мануилдің қолдауына ие болған көтерілісшілердің бір тобы Анконаны басып алды. 1155 жылдың қысына қарай, Норвичтің пікірінше, замандастары «Сицилия монархиясының болашағына көп үміт арта алмады». Босоның сөзіне сүйенсек, көтерілісшілер Адрианнан олардың феодалдық билеушісі ретінде оларға келуін, рухани кеңесші ретінде қызмет етуін және олардың ісіне бата беруін сұрады. Вильгельмнің патшалығының жақын арада құлап кететініне сенген Адриан Вильгельмнің әлсіздігін пайдаланып, қыркүйек айында көтерілісшілермен одақтасты. Бірақ бұл қате есеп болып шықты. Вильгельм Адрианнан бейбіт келісімдер өткізуді сұраған, бірақ Папа оны («ақылға сыймас») қабылдамады.

Мануэль І-мен одақ, 1156 жыл

1154 жылы император Мануил I Вильгельмге қарсы Оңтүстік Италияда әскери операциясын бастады. Ол Адрианды ынталы одақтас ретінде тапты. Ресейлік тарихшы Александр Васильев Адрианның "барлық бауырластарды бір шіркеуге біріктіруге көмектесуге ниет білдіргенін" және шығыс шіркеуін жоғалған драхма, адасқан қой және өлген Лазармен салыстырғанын" айтады. Адрианның оқшаулануы 1156 жылы Шығыс империясымен келісімге тікелей әкелді, бірақ Дуган оның жаңа саясатты әдейі бастаудың орнына сыртқы саяси қысымға ден қойғанын атап өтті. Барбердің сөзіне сүйенсек, осының нәтижесінде ол "Нормандарды жеңуді көздеген сәтсіз Византия жоспарына қатысты, бірақ бұл жоспарлар, бұрынғыдай, папалар қарулы күшпен Оңтүстікке аттанғанда Нормандардың жеңісімен аяқталды". Партнердің айтуынша, Адриан – "кем дегенде үш папаның бақытсыз тәжірибесі папалық билікке ештеңе үйретпегендей" – Рим және Кампания аристократиясынан тұратын папалық әскерді ұйымдастырып, 1155 жылдың қыркүйегінде Апулия шекарасын кесіп өтті. Мануил Адрианға Апулияның бірнеше қалаларын беру үшін үлкен сома ақша ұсынғаны туралы мәліметтер бар, бірақ бұл мәміле жасалмағаны мүмкін. Дуганның пікірінше, Адриан өз үйінің алдында Византия патшалығының құрылуына қарсы болды. Бұл Мануилдің ата-бабасының Оңтүстік Италияға деген тарихи талабын әдейі көтермегеніне және негізінен жағалау аймақтарына қызығушылық танытқанына қарамастан болды. Бастапқыда ол сәттілікке жетті, 1155 жылға қарай Анконадан Тарантоға дейінгі аймақты басып алды. Византиялық қаржыландыру Адрианға өзінің вассалы Лорителло графы Робертті уақытша қалпына келтіруге мүмкіндік берді, бірақ бір рет Уильям Папаның соғыс қорына арналған Мануилден алтынды тартып алды. Рим папасы мен Шығыс императоры арасында одақ құру туралы пікір-таластар болды, Адриан оны ұйымдастыру үшін Хавельбергтің Анзельмін шығысқа жіберді, бірақ келіссөздер нәтижесіз аяқталды. Магдалиноның пікірінше, Адриан "Византия алтынының тартымдылығы болмаса" одаққа қызығушылық танытпаған болар еді. Византия императоры Италиядағы папаға қолдау көрсету үшін әскерін жібергенімен, Балқанның даулы аймағын да бағындырды. Сайерстің сөзіне сүйенсек, Адриан "папаға тәуелсіз императордың билігін қабылдай алмады". Ульманн Адрианның Мануилдің Шығыс және Батыс Рим империяларын біріктіру ниетіне құлақ асқанын, бірақ ұсыныстың қалай жасалғанына риза болмағанын айтады. Ол әсіресе папаның қылышы тек рухани күш екенін айтқан Мануилдің ұсынысына қарсы болды және Ульманның пікірінше, "Мануилдің ұсыныстарын олар лайықты күмәнмен қабылдады". Бірақ Адриан бір император және бір шіркеу қағидасына келіссе де, батыс шіркеуі шығыс шіркеуіне қосылуы емес, соңғысының Мануилге жазған хатында айтқандай, "анаға тиісті құрметпен" бұрынғысына қайта оралуы керек деп сенді. Басқаша айтқанда, барлық христиандар, Шығыс немесе Батыс, Санкт-Петер шіркеуіне бағыну керек.

Норман жеңісі

Стратегиялық тұрғыдан алғанда, король Вильгельмнің жағдайы жақсы емес еді, сондықтан ол Адрианға папаның әскерін қайтарып алуы үшін үлкен қаржылық өтемақы ұсынды. Бірақ Адрианның куриясының көпшілігі сицилиялықтармен келіссөздер жүргізуге қарсы болды, ал корольдің ұсынысы біршама жоғарыпарлықпен қабылданды. Бұл қателік болып шықты. 1156 жылдың ортасында Вильгельм грек және апулиялық әскерлерге қарсы шешуші жеңістер оді, Бриндизи шайқасында Шығыс империясын толық жеңді. Вильгельм бүлікшілерді жеңген соң, Рим мәселесіне одан да терең батып, одақтастары қалмаған Адриан корольдің талаптарымен бейбітшілікке келісуге мәжбүр болды. Дуганның айтуынша, бұл тағы бір сыртқы оқиға – тіпті, понтификаттың ең маңызды оқиғасы болған шығар – Адрианның оған әсер ете алмай, салдарымен күресуге тура келді. Ол дерлік тұтқынға алынып, үш аптадан кейін Беневентода келісімге келуге мәжбүр болды. Дюганның сөзіне қарағанда, бұл оқиға Адрианның саясатын түбірімен өзгертті, ұнаса да, ұнамаса да. Нәтижесінде, Беневенто конкордатында Адриан Вильгельмге Оңтүстік Италиядағы талап еткен жерлерін беруге мәжбүр болды, бұл Рим папасының жеке қаламтарын табыстауымен және бейбітшілік сүйіспеншілігімен көрсетілді. Папа Вильгельмнің феодалдық сюзерені ретінде мойындалды, сонымен бірге корольдің шақыруынсыз Сицилияға кіруіне тыйым салынды, осылайша Вильгельмге өз жеріндегі шіркеу үстінен Легаттық билік берілді. Өз тарапынан Вильгельм папаға құрмет көрсетті және жыл сайынғы салық төлеуге, қажет болған жағдайда әскери көмек беруге міндеттенді. Келісім Сицилия корольдеріне кем дегенде келесі 40 жылға дейін сақталатын кеңейтілген өкілеттіктер берді, сондай-ақ аймақтың феодалдық иелері ретінде папалар дәстүрлі түрде иеленген шіркеу тағайындауларына қатысты өкілеттіктерді қамтыды. Адрианның Вильгельммен жасаған келісімі императорды ашуландырды, ол Адрианның Италиядағы екі императорлық қарсыласымен келісім жасағанын жеке қорлау деп қабылдады және Адрианның папалық жоғарыпарлығына деген көзқарасын нығайтты. Робинсонның пікірінше, бұл Адрианның өлімінен кейін даулы сайлаудың тұқымын септі. Мануил әскерінің жеңілуі папаны әлсіз қалдырды, ал 1156 жылдың маусым айында Адриан Сицилия корольімен келісімге келуге мәжбүр болды. Бірақ Робинсонның айтуынша, бұл келісім жомарт шарттармен жасалды, оған "қасиетті жерді сыйлау, пап мұрасына тиген зиянды өтеу, римдіктерге қарсы көмек, сицилиялық шіркеуді корольдік бақылаудан босату" кірді. Адрианның Вильгельммен жаңа одағы Барбароссамен қарым-қатынасты нашарлатты, ол Адрианның Вильгельм корольімен де, Византия императорымен де одақтасқанын және Констанц келісімін екі рет бұзғанын сенді. Латовскийдің сөзіне қарағанда, папа мен император арасындағы қарым-қатынас "өзгермейтіндей зақымдалды". Адриан келесі жылы Вильгельм мен Мануил арасындағы бейбіт келісімге делдалдық жасады. Император келісімге кедергі келтіру үшін өзінің ең тәжірибелі дипломаты, аббат Вибальдты араласуға жіберді, өйткені ол сицилиялық-византиялық одақтың өзіне қарсы бағытталғанын сезді. Вильгельммен одақ папаның Барбаросса Констанц келісімін бұзғанына сенгенінен күшейген болуы мүмкін. Беневенто келісімінде Адрианды кардиналдар Убальд, Юлий және Роланд өкілдік етті; Папалық Вильгельмге көптеген құнды жерлерді, құқықтарды және кірістерді беруге мәжбүр болды. Император өзін сатқындыққа ұшыраған сезінді: сол кездегі елші Гефрей Витерболықтың айтуынша, папа "Кезардың жауы болғысы келді". Бірақ Дуган империяның папалықпен одақтасуы тек ыңғайлылық үшін болғанын, "мақсатына жеткеннен кейін тастауға дайын" болғанын айтады. Болтон, бұл арада, Беневенто императорлық қала болғандықтан, келісімнен кейін ол тағы сегіз ай сол жерде болғаны Адрианның билігін нығайтуға тырысқанын көрсетеді.

Аудармадағы қиындықтар, 1157

1157 жылы, Уэлленнің айтуынша, оңтүстік шекараны (Сицилиямен одақ арқылы қамтамасыз етіп) және коммунаны біраз уақыт бойы бейбіт қалпында ұстағаннан кейін, Адриан Римге қайта оралып, «оның алдыңғылары ондаған жылдар бойына болжағаннан да қауіпсіз жағдайда болды» деуге болады. 1157 жылы императорға жолдаған хатында Адриан империяны латын тіліндегі beneficium терминімен атады, бұл жағдай одан да нашарлады. Барбароссаның кеңесшілері бұл терминді «фиф» деп аударды, «бенефис» емес. Олардың пікірінше, бұл Папа империяны Папалыққа бағынышты деп санайтынын білдіреді. Император Виттельсбахтың Оттосын Папаның елшілеріне шабуыл жасамас үшін жеке тоқтатуға мәжбүр болды. Алайда, Ульманн Адрианның бұл сөзді қолдануын «императорлық тәжді сый ретінде беруінің зияны жоқ» деп бағалады. Дуган да оқиғаны «дипломатиялық инцидент – жазба дайындаушының абайсыздығын көрсететін қателік» деп сипаттады. Тарихшылар бұл сөзді қолданудың мақсатына қатысты келіспейді. Мысалы, Питер Мунц бұл қасақана жасалған, императорға қарсы фракцияның курия ішінде жасаған қастандығы деп санайды, мақсаты Адрианның Вильгельм патшамен жасаған келісімін ақтау. Ал Энн Дуган бұл пікірдің «сенімді емес» екенін айтады: Адриан Фредерикке қарсы күшті позицияда болған жоқ, сонымен қатар император келесі жылы Миланға жорық жоспарлап отырғанын білді және оны Папалық мемлекеттеріне қарай басуға итермелегісі келмеді. 1157 жылдың қазан айында Барбаросса Безансонда патшалық диетамен бірге үйлену тойын тойлап жатқанда, Папаның легаттары Роланд пен Бернард оны құттықтауға келді. Олардың маңызды миссиясы Адрианның жеке хаттарын жеткізу болды, олар «құрметпен және мейіріммен қарсы алынды, олардың жақсы хабар жеткізуші екендерін мәлімдеді». Папа империя аумағы арқылы сапарлап бара жатқан Лунд архиепископы Эскилге шабуыл жасағандарды анықтаудағы баяулыққа наразылық білдірді. Адрианның айтуынша, Эскил «неміс жерінде, Құдайға мойынсұнбайтын және жаман атпен танылған белгілі бір адамдар» тарапынан тұтқындалған, ал Фредерик оны босатуға тырыспаған. Годманның айтуынша, Адрианның хатында император «жалғандық» және «салғырттық» көрсеткені үшін айыпталады, ал Дасселдің Рейнальді «жаман кеңесші» деп сипатталады, бірақ Дуган оны «жеңіл сөгіс» деп бағалайды. Барбер былай дейді: «Бұл сөздер Фредерикке осыншалықты сүйіспеншілікпен және құрметпен қарағанына қарамастан, одан жақсы жауап алмағанына таңқалған және аздап ренжіді, бірақ осы сезімдерін білдіру үшін қолданылған сөздер бірден наразылық тудырды». Адрианның Лундтық Эскилді қорғауы Барбароссамен қарым-қатынасының нашарлауына себеп болды. Норвич Адрианның императорды сөгіс беру үшін таңдаған уақыты оны ренжітуі мүмкін екенін айтады. Бірақ, тіпті қасақана болмаса да, Фридтің пікірінше, Папа өзінің өкілдеріне Барбароссамен ашық емес, жеке кездесуге нұсқау беруі керек еді. Фридтің айтуынша, императордың мінез-құлқын сынаған хаттар оның пайдасына болды деген Адрианның кейінгі мәлімдемесі де қоздырғыш болды. Адрианның «қатаң» сөздері императордың кеңесшілерінің оның елшілеріне деген наразылығын арттырды. Папа сондай-ақ, кез келген келіссөздер басталар алдында император кеңесі Адрианның хаттарын «біздің аузымыздан шыққандай, ешқандай күмәнсіз» қабылдасын деп бұйырды. Кардиналдар Фредерикті «бауыр» деп атау арқылы оның қабылдауын нашарлатқан көрінеді. Император, сондай-ақ, өкілеттіктердің бөлмелерін тексеруге бұйрық бергенде, Папа мөрі қойылған бос пергаменттерді тауып, ашуланды. Оның түсінуінше, елшілер қажет деп тапқан жағдайда Пападан тікелей нұсқаулар беруді көздеген. Барбаросса өзінің тәжін тікелей Құдайдан алғанын және Адрианның «басқаша ойласа, өзінің Петриандық тапсырмасын түсінбегенін» мәлімдеді. Годманның айтуынша, Адрианның хаты жарияланғаннан кейін «қырқыс дау-жанжал болды». Барбароссаның замандасы, Фрайзингтік Оттонның айтуынша, жағдай одан да нашарлаған, елшілер сол жердегілерге: «Егер біздің мырзамыз Пападан басқа кімнен империяны алды?» деп сұрақ қойып, осылайша олардың қорлауын арттырды. Екі дін қызметкері шабуылға ұшырады, бірақ император олардың тез қашуына мүмкіндік берді.

Қайта аудару

1158 жылдың маусым айында екі тараптың өкілдері Аугсбург императорлық қаласында кездесті. Адриан императорды жұбатуға тырысып, ол "феод" емес, "жақсылық" дегенді айтқан жоқ: "Біздің арамызда бенефициум – феод емес, жақсылықты білдіреді", – деп жазды ол. Барбердің айтуынша, "оның түсіндірмесі көңілді болған жоқ". Екінші жағынан, императордың өмірбаяншысы Джон Фрид Барбароссаның сауатсыз болғанын, ал барлық нәрсені аудартуды қажет еткенін айтады. Сондықтан ол қате аудармаларға тәуелді болу қаупімен үнемі күресіп жүрді, және мұндай жағдай Бесансонда орын алған болуы мүмкін. Бұл сөз тіркесі Адрианның императордың феодалдық үстемдігінде екенін көрсететіндей болды. Латовский қате аударманың Барбароссаның архиканцлері Дасселдің Рейнальдының қасақана жасаған әрекеті болғанын айтады, ол оны "көп тілді науқас қозушы" деп сипаттайды. Папа Римский бұрын Рейнальдтың Кёльн архиепископы болып сайлануын айыптаған, Рейнальдты шайтанның өкілі деп есептеген. Латовскийдің пікірінше, Рейнальд император мен Папа арасында дау тудыруды көздеген. Егер осылай болса, ол сәтті болды, өйткені Барбаросса Адрианға қарсы әскер жіберуден тек қана тоқтатылды. Дегенмен, император Адрианға қарсы ашық мәлімдеме жасап, дін қызметкерінің ұлы болғандықтан, ол канонды емес папа екенін айтып, оны қызметтен шеттетуді талап етті. Ульманның айтуынша, канондылық "әрине, екі жиекті қару болды; егер Адриан канонды емес папа болса, онда Фридрих те канонды емес император болды, және осы мәселені одан әрі көтерудің жалғыз себебі осы болды". Дугган Адрианның Аугсбург хатын бастапқы құқық бұзушылықты түсіндіруге байланысты екенін қорытындылап, "контекст бәрін анықтайды" деп атап өтті. Мунц Аугсбург нәтижесін Адрианның "ұятты" шегінуі деп қараса, Дугган егер Бесансон хатын қасақана науқас қозушылық деп қарамайтын болсақ, "онда бұл науқас қозушылықтан бас тарту болған жоқ" дейді. Адрианның сөздерді таңдауы "сақ есептелген екіұштылық" болуы мүмкін, деп болжайды Абулафия, және оқиғада Адриан өзінің қандай түсіндіруді ойлағанын ешқашан ашық мойындаған жоқ. Бұл оған императордың оны дұрыс түсінбегенін айтуға, сонымен бірге Папаға өз шіркеуіне императордың шын мәнінде Папаның вассалы екенін білдіруге мүмкіндік берді. Адриан Барбароссаның ашуын "жеңілдетіп" ирониямен айтты, "мұндай нәрсе тіпті қарапайым адамның жүрегін де ренжітпеуі керек, сондай-ақ осындай ұлы адам туралы айтудың қажеті де жоқ" деді. Аугсбург кездесуі Папа мен император арасындағы қарым-қатынасты жақсартқан сияқты көрінеді. Дегенмен, Фридтің айтуынша, "негізгі мәселе шешілмеген күйде қалды", және қарым-қатынастың жақсаруы уақытша болды, өйткені сол жылдың соңында олар Равеннаның келесі архиепископын тағайындау мәселесі бойынша қайтадан дауласты. Бұл олардың тиісті рөлдері туралы мәселені қайта жандандырды, өйткені үміткерлер әр тараптың қалауынша бөлінді; оқиға кезінде императорлық үміткер – Биандраттың Гвидосы – Адрианның қалауына қарсы сайланды. Солтүстік Италияда жиналатын дәстүрлі фурум салығы бойынша да келіспеушіліктер күшейді.

Солтүстік Италияға императорлық талап

Адрианның Гвидо Биандраттың тағайындалуына қарсылығы императорды соншалық ашуландырды, ол бұрынғыдай дәстүрлі құрмет белгісі болғандықтан, хат-хабарларында Папаның атын өзінен бұрын жаздырмай қалды. Сонымен қатар, ол Ломбардияға деген өз талаптарын агрессивті түрде алға тарта бастады, ал 1159 жылы Ронкалья диетасы Солтүстік Италиядағы кең аумақтарды талап ететін бірқатар жарлықтар қабылдады. Бұл жағдай Барбароссаның "жартылай қиратқан" Милан, Бреша, Пьяченца және Крема қалаларын (олар да "қатаң қоршауға алынды", - деп Дуган атап көрсетеді) көмек сұрауына себеп болды. Бұл жерлер Папаның феодалдық иелігіне кіргендіктен, Болоньядағы Адриан Барбароссаның талабын қабылдамады және оған 40 күн ішінде олардан бас тартуды бұйырды, әйтпесе қауымнан шығарылатынын ескертті. Алайда, классицист Питер Партнердің пікірінше, Адрианның император мен Ломбард қалалары арасындағы дауға араласуы "бәлкім, қажет болған жағдай, бірақ ол заманның ең жарылғыш мәселелерінің біріне айналды". Дуган Адрианның жағдайын қаншалықты қиын екенін баса көрсетті: Фредериктің талаптарын қабылдау, оның сөзіне сүйенсек, Адрианның "түгелдей итальян шіркеуінен бас тартуымен" тең болар еді. Адрианның да қарсы талаптары болды. Фридрих Римге Папаның рұқсатынсыз елшілерді жібермеуі, Италияда болғанда оған тек итальяндық жерлерден императорлық салық төленуі және Солтүстік Италиядағы Папаның жерлері шіркеуге қайтарылуы тиіс еді. Дуганның айтуынша, Адриан "керексіз жазаға ұшырады". Оқиғаның соңында Адриан 40 күндік мерзімі аяқталуына дейін қайтыс болды. Император мен Папа арасындағы қарым-қатынас нашарлаған сайын, Барбаросса хат-хабарларында өзінің атын Адрианнан бұрын жаза бастады, сондай-ақ Папаға жеке тұлғада сөйледі. Дуганның сөзіне қарағанда, император бұл кезде Адрианды еңбек етпейтін адам ретінде қарастырды.

Лаудебилизатор

Әлдебір Адрианның Англияға жасаған "ең елеулі" үлесі 1155 жылғы "Лаудабилитер" паптық бұйрығы болды. Бұл Адрианның Беневентода болғанда немесе Флоренцияға көшіп кеткенде жасалған деп есептеледі. Кейіннен Солсберилік Иоанн "мен сұрағаннан кейін [Адриан] Ирландияны Англияның көрнекті королі Генрих II-ге мұра ретінде берді" деп жазды. Осылайша Генрих II-ге Ирландия аралы толық құқықпен берілді. Адрианның түсіндіруінше, Константиннің сыйлығынан бері христиан елдері Папаның қалауынша таратылатын болған. Адриан мұрагерлік алған Vicarius Christi құқығы арқылы өзінің поддандыларының уақытша билігін олар арқылы жүзеге асыруға сенді. Сайерс "Адрианның қандай да бір ирландтық миссияны" жоспарлағаны анық болғанын, бірақ бұл үлестің нақты мәні әлі де түсініксіз екенін айтады. Дагган да Генрих пен Адриан өз хаттарында мұны еске салған емес екенін атап өтеді: "Адриан не берді, ол бірдеңе берді, бірақ оның мәнісіне немесе құрамына қатысты сенімді дәлел жоқ". Генрих патша өзін ирландтарды өркениетке жеткізу ниетімен қозғалғанын мәлімдеді. Алайда, Виктория дәуірінің тарихшысы Кейт Норгейт 12 ғасырдағы Ирландиядағы рухани қауымның "гүлденгенін" және Папаның мұны білген болуы керек екенін айтады, өйткені жақында ғана Ирландия шіркеуі архиепископтықтарға қайта ұйымдастырылып, ұлттық шіркеуге айналдырылған. Норгейт Адрианның үлесі Ирландиядағы шіркеуді қорғау қажеттілігінен емес, ирландтардың біртұтас патшасы болмауынан және христиан қоғамының біртұтас басшысы болмауынан туындағанын дәлелдейді. Ол сондай-ақ бұл құжатты бұйрық деп атаудың қате екенін, оның стилі "мақтау хатынан аспайтын" екенін атап өтеді. Папа қарапайым тәсілмен Генрихке Ирландияға шабуыл жасаса, шіркеу атынан жасауға кеңес береді. Басқа ғалымдар бұл құжаттың Джеральд Уэльскийдің жалғандығы болуы мүмкін екенін, бірақ Адрианның басып алу идеясына ең болмағанда ықылассыз болғанын, өйткені ол Франко-ағылшын крестовый походына да құштарлық танытпағанын айтады. Бұл бұйрық "Генрих II патшаға Ирландияны мұрагерлік құқықпен иеленуге берді, оның хаттары осы күнге дейін куәлік етеді" және "инвеститура белгісі" ретінде алтын Папалық сақинамен бірге келді. 14 ғасырдың басында ("Ирландияның қарапайым [яғни ағылшын] халқы") Папа Генрих II-нің ықпалымен емес, ирландтардың өтінішімен Лаудабилитер бұйрығын беруге көндірілгенін мәлімдеді. Егер ол бұл бұйрықты шығарған болса, онда Адрианға Ирландия шіркеуінің Петрдің алымына төлемегені әсер еткен болуы мүмкін, ол Папалық табыстың маңызды көзі болған. Ол, әрине, Бернард Клервоның 1149 жылғы хатынан хабардар болған, онда ол жазған: "Адриан қайтыс болған кезде бұл бұйрықтың салдары әлі көрінбеді". 1317 жылы Адрианның Генрихке берген үлесі Ирландияда оның ұлтына байланысты болды, ал Тир Эогейннің патшасы Домналл Адрианды "нағыз Папа емес, Антихрист" деп тануға шақырды. Ирландиялықтар оны "ағылшын тегі ғана емес, ағылшындық көзқарастары бар адам" деп атады, ол "екі ұлт арасындағы алғашқы қақтығыста өз отандастарын қолдады", ал Салоника епископы Адрианды пастор ретінде мақтады ("Византиялықтар Папаларды осылай көруді ұнатқан", - деп түсіндіреді ғалым Аверил Камерон).

Папа ретінде әрекет етеді

1155 жылы Генуя қаласы Адрианға келіп, шығыстағы сауда құқықтарын қорғауға көмектесуін сұрады. Сол жылы Адриан крепостнойларға дәстүрлі түрде болғандай, иелерінің рұқсатынсыз үйленуге рұқсат берген Dignum est декретін шығарды. Адрианның пікірінше, құрметті діни рәсімдер феодалдық құқықтардан артық және ешқандай христианның басқа біреудің құрметті діни рәсімдерді қабылдауына кедергі жасауға құқығы жоқ еді. Бұл неке туралы соңғы мәлімдеме болып табылады және 1917 жылы Канондық заң қайта құрылғанға дейін солай болды. Сол жылы Адриан Градо епискобы Энрико Дандолоны Далмация приматы етіп тағайындады. Екі жылдан кейін Адриан оған Шығыс империясындағы барлық Венеция шіркеулерінің үстінен билік берді. Бұл «ерекше қадам» деп сипатталды: тарихшы Томас Ф. Мэдден бұл бір митрополиттің екіншісіне билік ету құқығына бірінші рет берілгені ғана емес, сонымен қатар Адриан батыста Шығыс Патриархына тең келетінін жасады деп атап өтті. Ол сондай-ақ Папаның легатына бағынбағаны үшін Евгенийдің Баум абаттығының төмендеуін растады. Адриан Темплиерлер орденінің артықшылықтарын растады және оны Liber Censuum кітабында тіркеді. Сонымен қатар ол шіркеудің еркін сайлауына қарсы ережелерді күшіне енгізді және шіркеуге қарсы күш қолданған шіркеушілерді айыптады. Мүмкін, өзінің ертедегі мансабын көрсете отырып, ол Остин канондарына жақтап бірнеше бұйрықтар шығарды. Ол жеке қауымдастығының үйлеріне ерекше назар аударды; мысалы, Сент-Руф кем дегенде 10 артықшылық бұйрық алды. Олардың бірінде ол өзінің бұрынғы аббаттығына «ерекше сүйіспеншілік» білдірді, ол оған ана сияқты болды. Адриан Арагон Альфонсо I-нің мұрагерлік мәселесі кезінде Альфонсо заңды түрде мұрагерді – өзінің ағасын – тағайындағанына қарамастан, оның ұлы болмағандықтан, оның ағасы Патшалықтың тікелей мұрагері емес деп дәлелдеді. Бұл Англия мен Франция патшалары ұсынған Испанияға жоспарланған крест жорығының себебі болды, бірақ Адриан оны қабылдамады. Алайда ол олардың жаңа достығын қуана қарсы алды. Бұл, әрине, Адриан 1158 жылы Швециядан шыққан Зигфридті қасиетті деп жариялаған, осылайша Зигфрид Швецияның апостолы болды. Робинсон Адрианның Скандинавияға деген қызығушылығы оның понтификатында, әсіресе шведтік метрополия құруға тырысқанда жалғастырғанын айтады. Ол сондай-ақ шіркеуді лайықты емес адамдардың араласуынан қорғауға тырысты. 1157 жылдың қаңтар айында архиепископ Эскил Дания королі Свейннен қорғаныш сұрап, Адрианға Римде жеке өтініш білдірді. Адриан Лунд епископын аймақтағы легаты етіп тағайындады және оны Швеция мен Данияның приматы ретінде мойындады. Адрианның басқа кардиналдық тағайындамаларына 1156 жылы Альберто ди Морраның тағайындалуы кірді. Ди Мора да Адриан сияқты канондық тұрақты болды, кейіннен 1187 жылы Григорий VIII папа ретінде қысқа уақыт билік жүргізді. 1154 жылдан бері папаның палата қызметкері болған Босо сол жылы тағайындалды. Адриан сонымен қатар Вальтерді Папаның Альбано епископтық кардиналдыққа көтерді; Вальтер ағылшын болған деп есептеледі, мүмкін ол Сент-Руфтан шыққан, бірақ оның мансабы туралы жазбалар аз сақталған. Керісінше, оның 1158 жылы Реймонд де Аренесті тағайындауы Адрианның алдыңғылары кезінде қалыптасқан мансабы бар белгілі заңгер болды. Бұл Куриалдық кеңсеге лайықты қосымшалар болды, деп дәлелдейді Дуган, барлығы «тәжірибелі, академиялық білімді және әкімшілік және дипломатиялық шеберлік» иелері болды, бұл өз кезегінде тағайындаушының даналығын көрсетеді. Ол Адрианның понтификаты кезінде Сицилиядан Римге жалғыз сапар шеккен Троиналық Сильвестрді қабылдаған болуы мүмкін. Адриан өзінің алдыңғысының кезінде кірісті арттыру мақсатында басталған Папалық қаржы реформасын жалғастырды, бірақ ол Корси және Франгипан сияқты ірі асыл отбасылардан үлкен қарыз алуды үнемі қажет ететін. Босоны Пап мұрасының камералині немесе камерариус етіп тағайындау Паптық қаржыны жеңілдету арқылы Паптық қаржыны жақсартуға көп септігін тигізді. Алайда, ол Папайдың өзін қорғау үшін жұмсаған шығындарын да мойындады, «ешкім ақысыз соғыса алмайды» деп түсіндірді. Сонымен қатар, Адриан Рим папасының аймақтық барондықтың феодалдық иелері ретінде ұстанымын нығайта түсті; шын мәнінде, оның бұл істегі табысы «ерекше әсерлі» деп сипатталды. Мысалы, 1157 жылы Адриан Одон Франгипанға өзінің қаланы сыйға тартты, содан кейін Адриан оны Одонға ақы ретінде қайтарып берді. Кейде Адриан, Коркиано сияқты қалалар мен иеліктерді тікелей сатып алатын. Адриан Солтүстік Рим ақсүйектерінің көптеген адалдық сертін алды, осылайша оларды Петрдің құлына айналдырды. Мысалы, 1158 жылы Реконкистада шайқасқан үшін – «жабайы халықтарды және қатыгез ұлттарды бағындыру, яғни сарациндердің ашуын» – Барселона графы Рамон Беренгер «Петрдің және біздің қорғауымызға» қабылданды. 1159 жылы Адриан Остия қалалық басшылығымен келісімге келді, олар Папаға оның иелігі үшін жылдық феодалдық жалдау төлеуге келісті. Адрианның вассалдары, олардың отбасылары мен вассалдары Папаға адалдық серт берді, осылайша вассал өзінің вассалдарына берген сертінен босатылды. Енді барлығы тікелей Папалықтың вассалы болды. Босоның сенімді болғанындай, Адрианның ең үлкен жетістіктерінің бірі – Орвиетоны Папалық феоды ретінде сатып алу болды, өйткені бұл қала «өте ұзақ уақыт бойы Петрдің билігінен шығып кеткен» еді. Босоның айтуынша, 1156 жылы Адриан Орвиетоға кірген алғашқы папа болды және «онда кез келген уақыттық билікке ие болды». Адриан Сент-Руф аббаттығынан бастап крест жорығын жақтаған адам болды және папа ретінде де христиан басшылары арасында крест жорығының рухын қайта жандандыруға мүдделі болды. Соңғы крест жорығы 1150 жылы нашар аяқталды, бірақ Адриан жаңа крест жорығын бастауға «жаңа тәсіл» жасады. 1157 жылы ол бұрынғыдағыдай, Шығыста шайқасқандарға ғана емес, сонымен қатар соғысқа тікелей қатыспаса да, соғысқа қолдау көрсеткендерге де индульгенция берілетінін жариялады. Бұл крест жорығының пайдасын ақша, адам немесе материалдық заттармен қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Алайда, оның ұсынысы, жаңа болсын болмасын, аз қызығушылық танытты және 1189 жылға дейін тағы бір крест жорығы болған жоқ. Алайда ол христиандық ішіндегі крест жорығын мақұлдамады, мысалы, француз және ағылшын патшалары мұсылмандық Испанияға крест жорығын ұсынғанда, ол оларға сақтық танытуға кеңес берді. 1159 жылғы қаңтардағы Satis laudabiliter хатында, екі патшаға да дипломатиялық түрде құрмет көрсеткен Адриан, «шетелдік жерге кірудің ақылды да қауіпсіз емес екенін» айтты. Шын мәнінде, Адриан Генри мен Луиге Екінші крест жорығының салдарынан ескертіп, Луидің де сол жерде «аудан халқымен кеңеспей шапқандығын» еске салды. Адриан Рим және мұралық жерлерде ғимараттар салу бағдарламасын да жүзеге асырды, бірақ Дуган оның понтификатының қысқа мерзімі 21 ғасырда оның жұмысының көрінуін азайтқанын атап өтті. Жұмыс қаланың физикалық қорғанысына және қоғамдық ғимараттар мен кеңістіктерді қалпына келтіруге дейін ауқымды болды. Босо, мысалы, «Сент-Петер шіркеуінде Адриан құлап кеткен Сент-Процессоның шатырын жаңартты» деп хабарлады, ал Латеранда «өте қажетті және өте үлкен цистерна салынды». Оның понтификатының көшпенді табиғатының арқасында ол мұралық жерлерде, соның ішінде Сегни, Фераентино, Алатри, Ананьи және Риетиде көптеген жазғы сарайлар салды. Бұл бекініс және құрылыс жұмыстарының көп бөлігі – әсіресе Рим маңында – паломниктерді қорғау үшін болды, s...

Жеке философия және діни көзқарастар

Папа өзінің қызметіне қатысты "зор жауапкершілік" сезінгенін, - дейді Сэйерс. Ол Солсберидің Иоаннына өзінің Папалық тиарасын "керемет деп ойлағанын, себебі ол отпен жанып тұрды" деді. Ол сондай-ақ Петр дәстүрінің тарихилығын жақсы білген; Дюганның айтуынша, Адриан өзінің алдыңғыларының кез келгенінен де "Папалық кеңсесінің біріктіруші және үйлестіруші рөлін" қолдады және өзінің орнын басқарушы болуға ұқсас деп қалай қарағанын үнемі білдірді. Ол сол дәстүрде өзінің қарапайымдылығын мойындап, Солсберидің Иоаннына "Иеміз мені бұрыннан бері балға мен керпе арасына қойды, енді ол маған жүктеген салмақты көтере білуі керек, өйткені мен оны көтере алмаймын" деді. Бұл оның Servus servorum Dei аталымын қолдануын түсіндіреді, деп түсіндіреді Дюган: бұл тек риторикалық емес, оның "басқарушылық, міндет және пайдалылық" тұжырымдамасын үш сөзбен біріктірді. Адриан Батыс шіркеуінің Шығыс шіркеуінен басым екенін көрсетуге құштар болды және оларға оны айтуға мүмкіндік жаратты. Адриан Салоника архиепискобына жолдаған хатында саяси қарсыластарымен қарым-қатынас жасаудағы көзқарасын сипаттады. Петрдің билігі бөлінбейтін және оны әлемдік билеушілермен бөлісуге болмайды деп мәлімдеді. Осылайша, Петрдің ұрпағы ретінде ол да солай болуы керек. Сэйерс айтуынша, Адрианның Папалығына қатысты басты ұстанымы – оның соты христиан әлеміндегі ең жоғары сот және соңғы апелляциялық сот екендігіне сенімділігі болды, және ол көптеген елдерден шағымдарды қабылдауға ынталандырды. Алғашқы хатында Папалық монархия принципін қорғай отырып, ол христиан әлемін адам денесімен салыстырды: барлық мүшелер тек басшылық және үйлестіруші болса ғана дұрыс жұмыс істей алады. Адриан үшін христиандық Еуропа – дене, ал Папа – бас. Тарихшы Нил Хегарти Лаудабилитердің қолданыстағы нұсқасына сенуге болатын болса, Адриан "шіркеудің шекарасын кеңейтуге, зұлымдықтың өршуіне тосқауыл қоюға, жаман әдеттерді түзетуге, ізгілік тұқымын себуге және христиан дінін арттыруға" берілгенін айтады. Адриан Рим шіркеуінің адамдарының пікірін білуге құштар болды және осы сұрақпен Джон Солсбериге жиі жүгінді. Иоанн Адрианның христиандардан сыйлық қабылдауға қатысты Папалық билік туралы көзқарасын да жазды, оны кейбіреулер симоналық және жемқорлықтың белгісі деп қарады. Джонның баяндауына сәйкес, Адриан құрсақ туралы мысал келтіріп жауап берді. Еуропалық сарапшы Андреас Мусолф Папаның ұстанымын "осыдан шіркеудің христиан денесіне қажетті нәрді лайықтылығы мен пайдалылығына қарай алуға және бөлуге құқығы бар" деп түсіндірді. Ульманның пікірінше, Адриан "ұзақ теориялық талқылауға бейімделмейтін" әрекетке бейілді адам болды, бірақ Норвич оның күмәнді болуы мүмкін екенін айтады. Мысалы, Беневентодағы Папалық саясаттағы радикалды өзгерісінен кейін, ол жасаған ісінің маңыздылығын толыққанды түсінбеген болуы мүмкін, әрине жаңа саясатты радикалды түрде пайдалану деңгейінде емес. Партнер Адрианды "қабілетті агенттерді қолданған қабілетті әкімші" деп сипаттайды. Ол сондай-ақ дәстүршіл болды; Папа Григорий VII-нің берік ізбасары, Адриан осы идеалдарға сену ғана емес, оларды күштеп жүзеге асыруды өз міндеті деп санайтын. Ол сондай-ақ реформаның қажеттілігіне сенді, өйткені неке туралы түсіндірмесі және епископтарды еркін сайлауды күштеп орындауы оны көрсетеді. Ол да, Евгениус сияқты, Рим епископтарының империя мен басқа шіркеулердегі үстемдігіне берік сенді.

Жазбалар

XVI ғасырдағы иезуит комментаторы Аугустино Олдоини, Альфонс Цаккониустың Папалық тарихының қайта басылымында Адрианның сайлауға дейін бірнеше еңбек жазғанын мәлімдейді. Олардың ішінде "De Conceptione Beatissimae Virginis" трактаты, "De Legationae sua" монографиясы және Скандинавия шіркеуі үшін жазылған катехизис бар. Оның хаттарының бір бөлігі сақталған. Солардың бірі, Хилдегардадан келген хат, оны Рим коммунасын жоюға шақырады. Хилдегардтың хаттарының жинағын редакциялаған Джозеф Бэрд пен Радд Эрман, бұл хаттың "мүмкін, қажет болмаған" екенін айтады, себебі Адриан қалаға бірден тыйым салды. Адрианның архиепископ Теобальд пен Солсберидің Иоаннымен айырбастасқан хаттарының көп бөлігі соңғысының хаттары жинағында жарияланған. Адрианның епископтық тіркелімі қазір жоғалып кеткен, бірақ кейбір декреттер – ресми шешімдер сақталған. Олар, дін қызметкерін шәкірт өлтірген жағдайда лауазымына қайта орнату мүмкін бе, ондықтан төлеу және еркін еместердің некесі сияқты мәселелерді қарастырды. Адрианның ондық төлеу туралы пікірлері де Канон заңының құрамына еніп, Дюганның сөзіне сүйенсек, "замандастары ерекше маңызды деп мойындап, сол кезде құрастырылып жатқан канон заңдарының жинақтарына қосылды".

Тұлға

Тарихшы Колин Моррис Адрианның мінезі қарама-қайшылықты көрінеді деп айтады: "Кейбір тарихшылар оны қатал және икемсіз адам деп есептейді, ал басқалары оның айналасындағылардың ықпалына бой ұсынуға болатын "шамалы жұмсақ" адам екенін көрсетеді". Дуган оның кардиналдардың қолданған құрылысы немесе примадонна болғанын жоққа шығарады. Оның пікірінше, ол "тәртіпті адам, қалыптасқан нормалар мен күнделікті тәртіпке сәйкес келетін, нақты бағдарламасы жоқ, бірақ сотының алдына келген мәселелерге салмақты түрде жауап беретін адам болды". Адрианның шамыршысы Босо – кейіннен Адрианның өмірбаянын жазған – Папаны "әдепті және мейірімді мінезді, жоғары моральдық қасиеттері мен білімімен, уағыздаушы ретінде танымал және әдемі дауысымен мәшһүр" деп сипаттады. Джулиус Норвич Адрианды шешен, қабілетті және "керемет келбетті" деп сипаттайды. Неміс антиквары Фердинанд Грегоровиус Адрианның табиғаты бойынша "күшті және қабірінің граниті сияқты берік" болғанына сенді, ал Норвич бұл пікірді жұмсартады, өйткені ол, кем дегенде, Беневентодан кейін, өзгеріске мүмкіндіктерге көбірек ашылған болуы керек деп санайды. Дуган оның осы қасиеттерін мансабын ілгерілету үшін пайдаланғанын жобалайды. Босоның сипаттамасы, оның пікірінше, "өзін күштілерге жақындатуға, достар табуға және ыңғайласу мен сүйкімділік арқылы адамдарға әсер етуге дайын екенін көрсетеді". Сайерс сондай-ақ, Адрианның куриялық сапарларынан бері Папаның жақын досы болған Солсберидің Джонның есептерінде де ұқсас белгілер байқалатынын айтады. Адрианның өзінің лауазымына қатысты көзқарасы, Сайерстің айтуынша, оның өзінің сөздерімен түйінделеді: оның "палиум тікендерге толы болды және жылтыратылған митра басын күйдірді", ол Сент-Руф канонының қарапайым өмірін артық көретін еді. Дегенмен, ол курияның аппараттарында жұмыс істейтін адамын да құрметтеді; бірде ол "біз осындай адамдарды, мүмкіндігі болғанда, шіркеудің игіліктерімен марапаттауымыз керек" деп бұйырды. Бұл тәсіл ағылшын әріптестері – Уолтер және мүмкін Солсберидің Джонның жоғары лауазымға көтерілуінде көрінді. Брук Адрианның "өз шығу тегін ұмытпағанын, өзінің жанында ағылшындарды ұнатуын" айтады. Оның Рим мен Патримонийге күшейтілген бақылауы оның тиімді ұйымдастырушы және әкімші екенін көрсетеді, деді ғалым Эдвард Уэллен. Дуган Адрианның жеке басының күші оның сайлануында көрінеді деп санайды: ол сырттан келген, жаңа адам болғанымен және итальяндық ақсүйек үйінің қолдауы мен қамқорлығы болмағанына қарамастан, ол шіркеуінің биік беделіне жетті. Оның айтуынша, осы қасиеттер оны тәуелсіз етті. Оның өмірбаянын жазған кардинал Босо 1155 жылдың қарашасынан келесі жылдың маусымына дейін Адрианды Римде кездескен жақын досы болды. Джонның Адрианға деген сезімі соншалықты күшті болғандықтан, оны, мысалы, Ричард Арыстанжүректің Франция патшасы Филипке деген сезімімен салыстырды. Босуэлл Джонның "Металогикон" еңбегінде патшалар арасындағы қарым-қатынасты сипаттау үшін тарихшылар қолданған терминдерді қолданғанын атап өтеді. Қазіргі тарихнама әрқашан Адрианға жақсылықпен қараған жоқ. Фрид Барбароссамен дау кезінде Адрианның ұятты және жалған аргументтерге қабілетті екенін айтады. Сол сияқты, Дэвид Абулафия Адрианды "көңілсіз" деп атады, ал Латовский оның Барбароссаға қатысты "сарказмды" мінез-құлқын сынады.

Өлім

1159 жылдың күзінде Адрианның үйі мен жақындарына оның көп уақыт қалмағаны анық болған шығар. Бұл, Норвичтің пікірінше, оның понтификатының тудырған стресінен де болуы мүмкін, ол қысқа болғанымен, қиын болды. Папа Адриан 1159 жылдың 1 қыркүйегінде императордан қорғану үшін Аннигниге келгенде қайтыс болды. Норвичтің айтуынша, ол "өзінен бұрынғы көптеген папалар сияқты, ашумен жер аударылып қайтыс болды; ал өлім келгенде, оны дос сияқты қарсы алды". Ол үш күннен кейін өзі таңдаған "ерекше көзге түспейтін үшінші ғасыр саркофагы" – порфирден жасалған қабірге жерленді. 1607 жылы итальяндық археолог Джованни Франческо Грималди склепті қазып, Адрианның қабірін ашты. Ол денесінің әлі де жақсы сақталғанын, "аяғында түрік табаны киген, қолында үлкен изумруд сақинасы бар, қара шапан киген кішкентай адам" деп сипаттады. Партнердің сөзіне қарағанда, Адрианның қайтыс болуымен "папалық билікке императорлық қысым Генрих V заманынан бері күшті болған емес, сондықтан кардиналдар оның ізбасары туралы келісе алмауы таңқаларлық емес". Кардиналдар оның өлімін күткен айларда, жақын арада жікшілік пайда болу мүмкіндігін білген болуы мүмкін; Фрид Адрианның саясатының арқасында "кардиналдар алқасының бөлінуі императордың араласуына қарамастан, алдын ала белгіленгендей болды" деп болжайды. Ульманн Адрианның понтификатының соңғы айларында жеке кардиналдардың идеологиялық ұстанымдары Курияда фракцияларды қалыптастырып, енгізгенін айтады. Алайда Норвич Фредерик Барбароссаның өзі бұл жікшілікті ұйымдастырғанын мәлімдейді. 1159 жылдың қыркүйегінде – императордың қарсыластарын басқарып отырған – Адриан Барбароссаны анафемаға салуға келісті ("бірақ ант бермеді"). Сондай-ақ, ол сол жазда Римге келген шотланд легаттарының Сент-Эндрюс епархиясын митрополиттікке көтеру және Мельроуздың Уолтхофын қасиетті деп жариялау туралы өтініштерін қарауға үлкермеді. Оның соңғы істерінің бірі – Порто епискобы, кардинал Бернардты, өзінің ізбасары ретінде жақсы көріп, баталауы болды, деп Бамберг епискобы Эберхард конклавқа куәлік берді. Сейерстің пікірінше, бұл Адрианның "шеберлік қадамы" болуы мүмкін. Бернардтың императорға қолайлы кандидат ретінде сайлануы болашақ жікшіліктің алдын алуға септігін тигізген болуы мүмкін. Кардиналдар Адрианның таңдауымен келіскені оның даналықпен таңдағанын көрсетеді, – деп санайды Баумгартнер. Папа Адриан 1159 жылдың 4 қыркүйегінде Санкт-Петербургте жерленді. Папаның қайтыс болғанда қасында болған үш императорлық елші де болды. Олар – Виттельсбахтың Оттосы, Бесансонда кардинал Роландты ұрып-соғуға тырысқан, Биандратеден Гуидо және Ахеннен Гериберт еді. Алайда, император папаның қайтысы туралы естіген соң, Мадденнің сөзіне сүйенсек, "Римге көптеген агенттер мен көп ақша жіберді", императорлық көзқарастарға жақын ізбасарды сайлауға тырысты.

Кейінгі оқиғалар

Адриан мен қала елшілерінің 1159 жылғы маусымдағы кездесуінде келесі Папа сайлауы талқыланған болуы мүмкін, өйткені Адрианның жанында оның Сицилия саясатын қолдаған 13 кардинал болғандығы белгілі. Кардинал Роланның Адрианның орнын басуы империямен қақтығыстың күшейгеніне және Сицилиялық Вильгельммен одақтың нығая түскеніне әкелді. Бұл Италиядағы Папалық саясатына әсер етіп, оны өз үйінің алдындағы оқиғаларға бейтарап бақылаушы етіп қойды. Папалық зерттеушісі Фредерик Баумгартнердің айтуынша, Папа мен императордың арасында дау туындаған кез келген жағдайда даулы сайлау болды. Барбаросса мен Мануэль арасындағы қарым-қатынас бұрыннан нашар болған еді – Мануэль батыс әріптесін «ұятты» деп санайды, деседі Магдалино, және 1159 жылдың басында Мануэльдің неміс әйелі Берта Сульцбахтың қайтысынан кейін Адрианмен болған дау толыққанды аяқталды. Барбердің айтуынша, Адрианның өлімінен кейін «Шіркеу тағы да ұзақ және ащы жікке бөлінді». Әр түрлі тараптар арасындағы шиеленіс «өзара қабылдамайтын кандидаттармен» екіжақты сайлауға әкелді. Бұл Франк Барлоудың Римде болған «артық көріністерге» әкелді, бірақ екі тараптың да бірін жеңуге күші жетпегендіктен, әрқайсысы Еуропа державаларына жүгінді. Папалық әскерлері Барбароссаны бірден жеңуге жеткіліксіз болғанымен, Ломбардиядағы соғыс біртіндеп императорға қарсы бұрылды, ал Франция мен Англия патшаларының мойындауынан кейін әскери жағдай тепе-тең болды. Дегенмен, Папалық, Империя, Сицилия және Византия императоры арасындағы бейбітшілік Барбароссаның 1176 жылы Легнано шайқасында жеңіліске ұшырағанға дейін және келесі жылғы Венеция шартына қол қойылғанға дейін орнатылмады. Бұл жік 1180 жылы Александр III Папа болып сайланғанға дейін жалғасты. Осы уақыт ішінде императордың кеңсесі императорлық үміткерді қорғау үшін Адриан жазған деп есептелетін бірнеше жалған хаттарды таратты. Латовскийдің айтуынша, Трир архиепископы Хиллинге жазылған бір хат «ерекше қызығушылық тудырады, себебі ол Карл I-нің императорлық атаққа ие болуы туралы қасақана қате ақпаратты қамтиды». Онда Адриан неміс патшаларының Папалыққа барлығы үшін қарызды болғанын, бірақ оны түсінуден бас тартатынын айыптайды. Латовскийдің пікірінше, бұл хат императорлық аудиторияны ашуға бағытталған. Император архиепископқа жазған тағы бір хатта Адрианның шіркеуі «жылан теңізі», «ұрлардың қонысы және әйіштер үйі» деп сипатталған, ал Адрианның өзі «Петірдің орынбасарымын деп мәлімдейді, бірақ ол емес». Адриан, өз кезегінде, императордың «ақылдан безгенін» айтады. Олардың құрамында Безансондағы екі тараптың дау-дамайының тұжырымдары бар, олар Фридтің пікірінше, Барбароссаның өзінің және Адрианның ең маңызды аргументтері деп санайтындығын көрсету үшін өте қызықты. Ал одан да алыс, Англия мен Франция арасында соғыс қаупі туды. Адрианның Беневенто шартында Сицилияға жоғалтқан жерлері келесі ғасырдың басында Папа Иннокентий III-тің қайтарып алған, ол кезде Сицилия Корольдігі Империямен біріккен. Иннокентий Адрианның алғашқы үлестіруін Апостолдық Креслоның беделінен кемсітетін деп санады және Империяны Оңтүстік Италиядан ығыстыру үшін біріккен және ақыры сәтті болған күш-жігер жұмсады.

1159 Паптық конклав

1159 жылғы папа сайлауы даулы болды, ал кардиналдар алқасы сектанттық бағыттар бойынша бөлінді: Адрианның Вильгельмге қолдау көрсету саясатын жалғастыруды қалаған «сицилиялықтар» және «империялық» жақтастар. Біріншілері кардинал Роланның кандидатурасын, екіншілері Оттавиано де Монтичеллидің кандидатурасын қолдады. Роланд Александр III папасы болып сайланды. Оның қарсыластары бұл шешімді қабылдамады және Иоанн Солсбери бұрын қысым көрсеткен Виктор IV антипапасын сайлады. Империялық партия Сицилиямен жақындасу саясатына қарсы болды және Империямен дәстүрлі одақты жақтады. Империялық партияның сайлаушыларының хатында Адриан кардиналдар ішіндегі сицилиялық фракцияның «құлы» екені айтылды. Барбароссаның кандидатына қатысты көзқарасын көрсеткендей, ол Викторға қызмет етуге дайын болды, өйткені ол Адрианға қызмет етуге қарсы болған, мысалы, антипапаның жылқысын ұстап, оның аяқтарына сүйіп құрмет көрсеткен. Олльман айтқандай, Адрианның орнын басушыны сайлауға арналған конклав «бұзақылық пен ар-ұятсыздықпен» өткен. Александр алқаның үштен екісінің дауысымен сайланды, ал Виктордың қолдауы тоғыздан бес кардиналға дейін азайды. Александр 1181 жылы қайтыс болғанға дейін тағы екі антипапа сайланды және біріктіру кандидаты табылды. Александрға Адрианнан Папалыққа күшті жауды кепілдік берген ауыр мұра қалды. Алайда Александр бірден-бір дағдарыстарды шешіп, билігін сақтап қалды. Бір жыл ішінде император Мануил Александрды мойындады, сондай-ақ Англия королі Генрих та мойындады, бірақ соңғысы тоғыз ай күтті. Октавиан конклавта куриядан аз қолдау алса да, Рим коммунасының қолдауына ие болды. Осының салдарынан Александр мен оның жақтастары Леонин Боргосының қасиетті жеріне тығылуға мәжбүр болды.

Мұра және бағалау

14 ғасырда Адриан Сент-Олбанс кітабына енгізілді, бұл, Болтонның сөзімен айтқанда, "ағылшын папасының есімі мәңгі сақталады" дегенді білдірді. 19 ғасырдың антикварианы епископ Стаббс Адриан IV-ті, өз пікірінше, "ұлы папа, яғни құрылысшы папа, ал оның алдындағы және кейінгі папалар сияқты даулы емес" деп сипаттады. Уолтер Уллман Адрианның понтификаты "қазіргі Еуропаға әлі толыққанды танылмаған із қалдырды" деп санайды. Бір рецензент Адрианның понтификатын дәстүр бойынша "көбінесе тривиальды сұраққа жауап ретінде (қандай папа ағылшын болды?) немесе ағылшын-ирланд тарихындағы жазба ретінде" еске алады. Кристофер Н. Л. Брук, Дикси шіркеу тарихының профессоры, оның жылдар бойы тұрған түрлі елдердің саны оның 12 ғасыр дінінің космополиттік сипатын көрсетеді деп мәлімдейді. Уллман Адрианның понтификаты уақытын маңызды деп атады, себебі ол оны "жаңа босатылған күштер" деп аталатын - жаңадан тәж киген король Генрих және император Фридрихтің алғашқы папасы етіп жасады. Эггердің пікірінше, Адриан корольдер Людовик пен Генрихтің Испанияға крест жорығын жүргізу туралы өтінішін қабылдамау арқылы, әлемдік биліктің өзін ұялуына жол бермеді: "не болар еді деп болжауға болады, бірақ Адриан Иберия түбегін Шығысқа екінші крест жорығының ауқымындағы апаттан сақтаған болуы мүмкін". Моррис "Адриан қысқа понтификатында орталық Италиядағы папалық мәртебені қамтамасыз етуде бұрынғылардан гөрі артық жұмыс істегенмен, империямен қарым-қатынаста одан да нашар болды" деп санайды. Норвич та ескерту жасайды. Адрианның "Ирбан II-ден кейінгі ең ұлы папа" болғанына келіссе де, "бірінші жарты ғасырда Петірдің орнында отырған орташа папалардың қатарына қосылмауы қиын, өйткені оның өзі оның керемет ізбасарымен көлеңкеленген" дейді. Дуган "папалық билігінің болашағы басқа адамдар мен оқиғалармен анықталар болса да, оның ұзақ тарихының өте маңызды кезеңінде оны қауіпсіз түрде басқаруға үлес қосты" деп санайды. Уллман Адрианды "дипломатиялық жағынан өте білгір және тәжірибелі, үкіметінде бейтарап және мақсатты" деп сипаттайды. Уллманның айтуынша, Адриан "әрекетке бейім папа" болды. Бірақ ол диктатор болған жоқ. Кристофер Тайерманның пікірінше, Адрианның 1157 жылы крест жорығына қолдау табуға жаңа тәсілі "Инокентий III билігінен бастап крест жорықтарының маңызды ерекшелігіне" айналды. Уллманның пікірінше, Инокентийдің өзі Адрианның понтификатына қарыз екенін мойындады. Инокентий Адрианның императорлық тәж кигізу рәсіміне енгізген өзгерістерін ресми рәсім ретінде бекітті. Уллманның айтуынша, тіпті Безансон ісі де оны жағымды жарықта көрсетеді, "Штауфен шабуылдарына қарсы тұруымен шулы немістермен салыстырғанда жартас сияқты көрінеді". Малкольм Барбердің пікірінше, Адрианның понтификатына дейінгі кезең "тікелей императорлық қауіп болмаса да, римдік жанжалдар, нормандықтардың амбициялары және нашар басқарылған крест жорықтары папаның ұлы жоспарларын күлге айналдыра алатын" кезең болды. Папалық билігінің өзі тұрақты күрес пен қақтығыстың бірі болды, бірақ ғалымдар папалық биліктің бұған қаншалықты кінәлі екендігі туралы келіспейді. Дуган "папалықтың осалдығын мойындамай, әділ шешім қабылдауға болмайды" дейді. Оның саясаты, егер оны бар деп айтуға болады, оқиғаларға байланысты қалыптасқан, оқиғаларды қалыптастырмаған. Уллман "Адрианның символдық әрекеттері мен оның үкіметтік әрекеттері арасында толық үйлесімділік болды" деп санайды. Дуганның айтуынша, Адриан мен оның про-сицилиялық кардиналдары 1159 жылы кейінгі қақтығыстың күнәлігіне ұшырады. Сайерс Адриан IV-ті "реформашы папаның шынайы ұлы" деп сипаттайды. Алайда, Папалық реформа қозғалысы Адрианның өз бағдарламасын жүзеге асыратынына сенбеді, өйткені сол кездегі жетекші реформаторлар - Рейхерсбергтің Герхо және Бингеннің Хилдегард сияқты - шіркеудің жаңаруын басқа жолдармен іздеді. Крис Уикхэм Адрианның паптардың өздерінің мұраларын кеңейту процесін бастағанын мойындайды. Адриан Римді Папаның қатаң бақылауына қайтарды, бұл үлкен жетістікке жетті, деп Уикхэм санайды, сонымен қатар Рим папасының егіндіктерін қаланың айналасына, әсіресе солтүстік Лацио аймағына кеңейтті. Оның понтификаты Евгений III немесе Александр III-ке қарағанда қысқа болғанмен, ол олардан гөрі көп сарайлар мен феодалдық жерлерді папалық билікке бағындырды және саяси жағдай қиын болды. Уикхэмнің айтуынша, ол екі тікелей алдыңғы папаларынан да қатаң болды, ал Сайерс оның понтификаты "өте қалыптастырушы" болды дейді, ал оның реформа саясаты 13 ғасырдың реформашы папалары қайта қолға алған мұра болды. Алайда, Эденнің пікірінше, оның понтификаты "саяси интрига мен қақтығысқа толы" болды. Адриан "теократиялық талаптарға" ие болған деп сипатталды, бірақ оның понтификаты кезінде "Христос викарийі" термині Папаның кең таралған синониміне айналды. Генри Саммерсон оның өлімінен кейін Адрианның "жоғары беделге ие болғанын" айтады және Ұлттық биографиялық сөздіктен "кейінгі папалар үшін үлгі болды" деген цитата келтіреді. Ғалым Майкл Фрассетто Адриан мен Фридрих арасындағы жаман қарым-қатынасқа Роланд пен Рейнальдтың кеңесшілерінің кінәсін, олар екеуі де "компромиске қарағанда принципке басымдық берді" деп айтуға болады. Саммерсон сондай-ақ Англия Адрианнан кейін басқа папаларды бермесе де, ел мен Папалық билік арасындағы қарым-қатынас Адрианның өлімінен кейін де 13 ғасырға дейін тығыз болғанын атап өтеді. Адрианның Сент-Олбансқа көрсеткен кеңдігі де салдарға әкелді. Ол оған оның ізбасарлары бекіткен кеңдік пен мәртебелілікке иелік ету құқығын берді, бұл ағылшын шіркеуінде наразылық пен қызғану тудырды. Уллман Адрианның Инокентий III билігінде жеткен Папалық монархияны қайта жаңғыртуды бастағанын, ал Болтон "тек Ұлы Римдік Инокентий папалық билікке Адрианның, бірегей ағылшынның басшылығымен қандай құндылыққа ие екенін түсінді" деп санайды. Адрианның құрметіне 1963 жылы салынған Англияның Сент-Олбанстағы Николас Брекспеар мектебі аталды.