Кіріспе

1982 жылы Дуглас Хофстадтер мен Дэниел Деннет редакциялаған кітап. "The Mind's I: Fantasies and Reflections on Self and Soul" – философтар Дуглас Р. Хофстадтер мен Дэниел С. Деннеттің түсіндірмелерімен шығарылған, ақыл-ойы мен жанның мәні туралы эсселер мен басқа да мәтіндердің 1981 жылғы жинағы. Мәтіндердің арасында бұл тақырыпты тек ой-қиял арқылы ғана қарастыру мүмкін болған ерте философиялық және көркемдік туындылардан бастап, ХХ ғасырда өзіндік мәні ғылыми зерттеу нысанына айналған еңбектерге дейін алуан түрлі материалдар бар.

Қорытынды

Кітаптың тараулары Хорхе Луис Борхес, Алан Тьюринг, Ричард Докинс, Раймонд Смуллиан, Джон Серл, Станислав Лем, Томас Нагель (сондай-ақ Хофстадтер мен Деннеттің өздері) сияқты авторлардың бұрын жарияланған еңбектерінен тұрады, және әрбір еңбек Хофстадтер мен/немесе Деннеттің түсіндірмесімен толықтырылған. Деннет пен Хофстадтер адам санасы мен жаны туралы көп нәрсені адамның ақыл-ойын ақпаратты өңдеу тұрғысынан зерттеу арқылы білуге болатынын жақтасады. Деннет пен Хофстадтердің екеуі де адам ақыл-ойының кереметтері мидың механикалық процестерімен түсіндірілуі мүмкін деген пікірді қолдайды, бұл біздің механикалық құрылғыларымызға адам сияқты ақыл-ой процестерін енгізуге ешқандай теориялық кедергі жоқ екенін көрсетеді. Бұл пікірге қарсы келетін кейбір көзқарастар, мысалы Джон Сёрлдің әйгілі «қытай бөлмесі» аргументі, осы кітапта негізінен оларды жоққа шығару мақсатымен ұсынылған. Кітап алты бөлімге бөлінген, әр бөлімі өзіндік мәселенің нақты бір қырына арналған.

I бөлім

Бірінші бөлім, "Өзіндік сезім", екі көркем шығармамен басталады, олар өзі және жеке тұлға туралы түсініктерге күдік тудырады (соның ішінде аргентиналық жазушы Хорхе Луис Борхестің "Борхес және мен" шығармасы), оқырмандарды "өзіндік" дегеннің мәнін тереңірек ойлауға жетелейді. Бөлім Гарольд Дж. Моровицтің сананың редукционистік көзқарасы туралы эссесімен аяқталады.

ІІ бөлім

"Жанды іздеу" деп аталатын екінші бөлім, ойлайтын тірілерді ойланбайтын машиналардан ажырататын осы жан – сол ұшқын туралы мәселені қарастырады. Бұл бөлімде Алан Тьюрингтің 1950 жылғы танымал мақаласы келтірілген, онда ол машиналық интеллектіні бағалау үшін операциялық тест – кеңінен "Тьюринг тестісі" деп танылатын тест ұсынады. Егер машина адам тілін адамдай жетік қолдана алса, онда тест сәтті деп есептеледі. Кітап жарық көрген кезде ешбір машина Тьюринг тестісіне тіпті жақындамаған еді. (Адам сияқты интеллектіге ие болғандай мінез-құлық таныту, сіздің адам сияқты интеллектіге ие екеніңізді дәлелдемейді: тарихы мен сындық бағасы үшін Тьюринг тестісіне жүгініңіз.) Хофстадтердің өзі Тьюринг тестісінің идеясын пайдаланып, одан ой қозғайтын сценарий жасайды. Бөлім Террел Миданердің "Анна Клейннің жаны" романынан алынған екі тараумен аяқталады. Хофстадтер оларды Миданердің қарама-қарсы мақсатын ескермей, тек өзінің атеистік көзқарастарына сәйкес түсіндіреді, ал Миданер оларды ақыл мен жанның мәні туралы басқаша пікірлерді қолдау үшін пайдаланған.

ІІІ бөлім

Ойлауға қабілетсіз элементтерден сананың қалыптасуы "Аппараттық құралдан бағдарламалық жасақтамаға" деген ІІІ бөлімнің орталық тақырыбы болып табылады. Сананың қазіргі күйге қарай эволюциясы алғашқы екі қайта басылған еңбекте қарастырылады. Одан кейін Хофстадтердің Пулитцер сыйлығын алған "Гедель, Эшер, Бах" кітабынан "Прелюдия және Құмырсқа фугасы" қайта басылып шығарылады, онда ол сананы құмырсқалардың қоры сияқты метафора ретінде салады: әрбір жеке бөлігі тек қарапайым функцияларды орындайды, бірақ олар бірігіп, өздерінің бөліктерінің жиынтысынан артық нәрсеге айналады.

IV бөлім

IV бөлімде "Ақыл – бағдарлама ретінде" деген мәселе зерттеледі. Өзіміз дегеніміз не: сана ма, әлде дене ме? Оларды бөліп қарастыруға болады ма? Сананың орны физикалық орнымыздан бөлек болу мүмкін бе? Егер солай болса, шынында сіз қайдасыз? Деннеттің миынан айырылып, саяхаттауы туралы фантастикалық әңгімесі және Дэвид Санфордтың пікірі осы сұрақтарды талқылайды. Осы бөлімде сана – бағдарламалық қамтамасы ретінде қарастырылады: ойлау мен әрекеттің үлгілері, ол орналасқан денеден бөлек, бағдарламаның компьютерде жұмыс істеуі сияқты.

V бөлім

V бөлім, "Жаратылған жандар және еркін ерік", Джон Сёрлдің танымал "Ақыл, ми және бағдарламалар" (алғаш рет 1980 жылы "Мінез-қолқа ұғымдары және ми ғылымдарында" жарияланған мақала) кіреді, онда: "Ақыл-ой процестері – формалды түрде анықталған элементтердегі есептеу процестері" делінеді. Сёрл компьютерлік бағдарламалардың ең болмаса ақыл-ой тудыра алмайтынына қарсылық білдіреді, бірақ ақыл-ойдың есептеуге байланысты екендігі туралы идея Батыс философиясының тарихында ұзақ зерттелген, адам ақыл-ойының формалды логикалық жүйелер арқылы түсіндірілуіне бағытталған тыраштандырулармен байланысты. Формалды жүйелер идеясын қатаң түрде қабылдамаған атақты философ – Людвиг Витгенштейн, оны Деннет құрметтейді. Алғашқыда барлық нәрсені логикалық атомдарға дейін тоғыстыру идеясын қабылдағаннан кейін (Tractatus Logico Philosophicus), Витгенштейн кейіннен адам тілінің ойындарын формалды жүйелер ретінде тұжырымдау қажеттігін жобады (Философиялық зерттеулер). Дегенмен, көптеген философтар мен жасанды интеллект зерттеушілері формалды жүйелік тәсілге қызығушылық танытады. Мысалы, Деннет MIT Cog жобасына адам сияқты интеллект жасау мақсатымен компьютерлік бағдарламалаудың формалды әдістерін дамытуға көмектесуге тырысты. Жорж Рей өзінің "Қазіргі заманғы ақыл-ой философиясы" кітабында формалды түрде анықталған элементтердегі есептеу процестері арқылы машиналарда адам ақыл-ойының көрінісін беруге жасалған жалғасатын әрекеттердің мысалын келтіреді. Балама, бірақ азшылық құрайтын тәсіл Джеральд Эдельман және оның шәкірті Олаф Спорнстың жұмысынан туындады, олар машиналық интеллектке адам баласының ортамен өзара әрекеттесу арқылы үйренетініндей автономды роботтық жүйелер құру арқылы тиімдірек қол жеткізілетінін ұсынады.

VI бөлім

Кітап "Ішкі көз" атты қысқаша туындылар жинағымен аяқталады, онда тәжірибенің субъективті табиғаты туралы сөз болады. Өзің болмай, нақты бір жанда болу қандай екенін қалай сипаттауға болады? Томас Нагель, Реймонд Смуллиан, Дуглас Хофстадтер және Роберт Нозик бір жанның сезімін басқа жанға түсінікті болатын тілге аудару мәселесін қарастырады. Бірақ біз басқа адам болудың қандай екенін біле аламыз ба? Әлде өзіміздің қандай екенімізді қалай білеміз? Хофстадтер мен Деннеттің пікірлері өзіңді білудің, тіпті басқалардың санасын түсінуден де қиын екенін көрсетеді.

Қабылдау

Психология тарихшысы Джереми Берман "Айдың І" кітабын "тамаша кітап" деп атағанмен, оны Ричард Докинстің мемдерге қатысты ұсыныстарын метафоралық емес түсіндіруді кеңінен таратып, осы арқылы кеңінен түсініспеушілікке (меметика түрінде) және бастапқы идеяның репликатор метафорасы ретінде бекітілуіне әкелді деп сипаттады. Нейропсихолог Николас Хамфри "Лондондық кітап шолуында" "Айдың І" кітабына аралас баға беріп, "Осы сияқты нәрсені ұнататындар осы кітаптан да ләззат алатыны сөзсіз. Мен де олардың қатарынанмын, сондықтан "Айдың І" кітабының бағасы екі есе болса да арзан болар еді" деді. Бірақ ол кітаптың парадокстарға артық көңіл бөлгенін сынап, "Парадокстар көңілді, олар нұрландыруға мүмкіндік береді. Бірақ парадокстарды жоғары деңгейлі шындыққа апаратын жол деп сақтану керек" деді. Философия профессоры Уильям Барретт "The New York Times" газетінде "Айдың І" кітабына аралас пікір білдірді. Ол кітаптың философиядағы басым көзқарастардан – объективтіге баса назар аударудан – "қабылданған өзгерістің белгісі" екенін айтты, бірақ "барлық қызығушылығына қарамастан, кітапты мен шатастыратын, тіпті дұрыс түсінбеуге әкелетіндей сезіндім", деп Хофстадтердің үлесін ерекше сынады. Кейін Деннет "New York Times" газетіне Хофстадтерді қорғап, Барреттің ұстанымын "ақылға сыймас" деп атаған хат жазды.