Кіріспе
Конституциялық дағдарыс – саяси конституция немесе басқа да негізгі басқару заңдары шеше алмайтын үкіметтің жұмысындағы проблема немесе қайшылық. Осы анықтаманың бірнеше нұсқасы бар. Мысалы, бірі – конституцияның өзекті функцияларын орындауға қабілетсіздігінен немесе орындау қаупінен туындаған дағдарыс деп сипаттайды. Дағдарысқа түрлі себептер себеп болуы мүмкін. Мысалы, үкімет конституциясына қайшы келетін заң қабылдағысы келуі мүмкін; конституция нақты жағдайға анық жауап бере алмауы мүмкін; конституция анық болғанымен, оны саяси жағдайлар бойынша орындау мүмкін болмауы мүмкін; мемлекеттік институттар заңның талаптарына сай келмей немесе оларды іске асыра алмауы мүмкін; үкіметтегі лауазымды тұлғалар заңның тар мағынасын пайдаланып, маңызды мәселені шешуден жалтарған болуы мүмкін. Нақты мысалдарға 1950 жылдардағы Оңтүстік Африкадағы түрлі терілі азаматтардың дауыс беру құқығына қатысты конституциялық дағдарыс, 1860 және 1861 жылдардағы АҚШ-тың оңтүстік штаттарының бөлінуі, 1975 жылы Австралияның федералдық үкіметінің қызметтен босатылуы және 2007 жылғы Украина дағдарысы жатады. Ұлыбритания мен Солтүстік Ирландияның Біріккен Корольдігінде жазбадағы конституция болмаса да, ол жазбасыз конституцияға ие деп есептеледі, ал Ұлыбритания мен оның құрамындағы елдерде туындаған мәселелер мен дағдарыстар конституциялық дағдарыс ретінде қарастырылады. Конституциялық дағдарыс үкімет органдары арасындағы, орталық және жергілікті үкіметтер арасындағы, немесе қоғамның әртүрлі топтары арасындағы қақтығыстардан туындауы мүмкін. Үкіметтік процесте дағдарыс саяси дауға қатысушылардың бірі немесе бірнешесі конституцияның заңын қасақана бұзуды, жазбадағы конституциялық келісімді елемеуді, немесе бұзылған конституциялық заңның немесе саяси дәстүрдің дұрыс, заңды түсіндірілуіне талас ашуды таңдағанда туындайды. Бұл XYZ ісінде көрсетілген, онда Франция мен АҚШ арасындағы бейбітшілікті сақтау үшін жіберілген американдық комиссарлар Францияның лауазымды тұлғаларына пара берген. Бұл оқиға американдық баспасөзде жарияланып, шетелдік және бүлік актілерінің қабылдануына себеп болған сыртқы саяси дағдарысты тудырды. Осы актілерге қарсы Вирджиния мен Кентукки резолюцияларында сөз бостандығы бұзылғаны айтылып, штаттар Конституция бұзылғандықтан оларды күштен шығарудан бас тартуға шақырылды.
In political science, a constitutional crisis is a problem or conflict in the function of a government that the political constitution or other fundamental governing law is perceived to be unable to resolve. There are several variations to this definition. For instance, one describes it as the crisis that arises out of the failure, or at least a strong risk of failure, of a constitution to perform its central functions. The crisis may arise from a variety of possible causes. For example, a government may want to pass a law contrary to its constitution; the constitution may fail to provide a clear answer for a specific situation; the constitution may be clear but it may be politically infeasible to follow it; the government institutions themselves may falter or fail to live up to what the law prescribes them to be; or officials in the government may justify avoiding dealing with a serious problem based on narrow interpretations of the law. Specific examples include the South African Coloured vote constitutional crisis in the 1950s, the secession of the southern U. S. states in 1860 and 1861, the dismissal of the Australian federal government in 1975 and the 2007 Ukrainian crisis. While the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland does not have a codified constitution, it is deemed to have an uncodified one, and issues and crises in the UK and its constituent countries are described as constitutional crises. Constitutional crises may arise from conflicts between different branches of government, conflicts between central and local governments, or simply conflicts among various factions within society. In the course of government, the crisis results when one or more of the parties to a political dispute willfully chooses to violate a law of the constitution; or to flout an unwritten constitutional convention; or to dispute the correct, legal interpretation of the violated constitutional law or of the flouted political custom. This was demonstrated by the XYZ Affair, which involved the bribery of French officials by a contingent of American commissioners who were sent to preserve peace between France and the United States. The incident was published in the American press and created a foreign policy crisis, which precipitated the passage of the Alien and Sedition Acts. Opposition to these acts in the form of the Virginia and Kentucky Resolutions cited that they violated freedom of speech and exhorted states to refuse their enforcement since they violated the Constitution.
Мысыр
Мысыр Хосни Мубарактың Египет революциясы кезінде биліктен алынуына байланысты конституциялық дағдарысқа тап болды. Ел Мұхаммед Мурси сайланғанға дейін президентсіз қалды, ал кейін 2013 жылғы төңкерісте Египет қарулы күштері Мурсиді тұтқындағаннан кейін Абдель Фаттах әл-Сиси билікке келгенге дейін тағы да президентсіз қалды.
Малави
2012 жылы Малавиде Бингу ва Мутариканың қайтысына байланысты конституциялық дағдарыс туды. Президент пен вице-президент әртүрлі партиялардан болғандықтан, заңды мұрагер кім болатыны және осы конституциялық дағдарыстың шешілуі туралы пікірталас болды. Вице-президент Джойс Банда ақырында ва Мутариканың орнын басып алды.
Гамбия
2016 жылғы президент сайлауында Адам Бароудың жеңісінен кейін президент Яхья Джамме сайлау қорытындыларын мойындамады және қызметтен кетуден бас тартты. 17 қаңтарда Джамме өкілеттігін ұзарту мақсатында 90 күндік төтенше жағдай режимін жариялады. 19 қаңтарда Сенегал, Гана және Нигерия әскерлері сайлау қорытындыларын күшімен орындау үшін Гамбияға кірді. 21 қаңтарда Джамме қызметінен кетіп, елден шығып кетті.
Родезия
Британдық саясаткерлердің тәуелсіздік талаптарының бір шарты ретінде қара нәсілді халықтың көпшілігіне сайлау құқығын беру қажеттігін айтуларымен, 1965 жылы Иан Смит басқарған ақ нәсілді үкімет тәуелсіздікті бір жақты түрде жариялады. Ұлыбритания бұл жариялауды мойындамады және 1979 жылғы Ланкастер Хаус келісімінде тәуелсіздік және қара нәсілділерге сайлау құқығын беру жөнінде келіссөздер жүргізілгенге дейін Родезияға қатысты егемендік құқығын сақтап қалды.
Оңтүстік Африка
Түстілер дауысы конституциялық дағдарысы (1951–1955): Ұлттық партия үкіметі Кейп провинциясындағы түсті сайлаушылардың сайлау құқығын жоятын Жеке сайлаушыларды өкілдік ету туралы заңын жойған Жоғарғы сот шешімімен келіспеді. Оның бұл шешімді арнайы құрылған сот арқылы кері қайтару әрекеті де күшін жойды, содан кейін партия Сенатқа реформалар енгізу арқылы бұл шараны заңмен бекітті.
Иран
1953 жылы Мохаммед Реза Пахлави премьер-министр Мохаммед Моссадеқты қызметтен шеттетуі және Моссадеқтың осы қызметінен бас тартуы 1953 жылғы Иран төңкерісіне себеп болды.
Малайзия
1966 жылы Саравактағы конституциялық дағдарысты Стивен Калонг Нингканның бас министр ретіндегі басшылығына наразылық білдірген саясатшылар тобы бастады. Нингкан 1966 жылғы маусымда Саравак губернаторы тарапынан бас министр лауазымынан алынған болатын. 1988 жылғы Малайзия конституциялық дағдарысы – 1987 жылы Біріккен малайлар ұлттық ұйымы (БМҰҰ) партиясының сайлауымен басталып, Жоғарғы сот төрағасы Тун Саллех Абастың қызметтен шеттетілуімен аяқталған оқиғалар тізбегі болды. 1993 жылғы Малайзия Конституциясына енгізілген түзетулер (кейбір түсіндірмелер бойынша конституциялық дағдарыс) Малайзиядағы монархтардың құқықтық иммунитетін шектеуге байланысты болды. Премьер-министр Махатхир бин Мохамед монархияларды өз іс-әрекеттері үшін жауапкершілікке тарту мақсатында конституцияға сәтті түзетулер енгізді. 2020 жылғы Малайзия конституциялық дағдарысы – премьер-министр Махатхир Мохамед пен оның жақтастары коалициялық әріптестерін алмастырып, оппозициялық партиялардың қолдауымен біртұтас үкімет құруға тырысқан кезде басталған оқиғалар тізбегі еді.
Пәкістан
Жоғарғы соттың Бас судьясы Саджад Али Шах 1997 жылдың соңында премьер-министр Наваз Шарифпен бірнеше рет қақтығысты, оны соттың тәуелсіздігіне нұқсан келтірді деп айыптады. Али Шах премьер-министрді қызметтен босатуға тыйым салатын конституциялық түзетуді күштен шығарғаннан кейін, Шариф президент Фарук Легхариге жаңа бас судьяны тағайындауды бұйырды. Легхари бас тартқанда, Шариф оны импичментке салуды қарастырды, бірақ қарулы күштердің ескертуінен кейін бас тарты. Шәрифтің талаптарын қабылдау немесе оны қызметтен шеттету арасында қалған Легхари отставкаға кетті. Содан аз уақыт өткен соң Әли Шах та отставкаға кетіп, Шарифтің билігін бекітті. 2022 жылғы 8 наурызда Премьер-министр Имран Ханға қарсы сенімсіздік білдірілгеннен кейін, 2022 жылғы 3 сәуірде Ұлттық Ассамблея вице-спикерінің сенімсіздік білдірімін қабылдамауы салдарынан конституциялық дағдарыс туындады. Президент Ариф Алви премьер-министрдің кеңесі бойынша ұлттық ассамблеяны таратып жіберді, бірақ сенімсіздік білдіріліп жатқан премьер-министрдің мұндай әрекет жасауға конституциялық құқығы жоқ еді.
Тайланд
2005–2006 жылғы Тайланд саяси дағдарысы. 2006 жылдың наурызында Тайланд Ұлттық Ассамблеясының 60 мандатына сайлау өткізілмеді, ал премьер-министр Таксин Шинават отставкаға кешуден бас тартты. 2008 жылғы Тайланд саяси дағдарысы.
Шри-Ланка
2018 жылдың 26 қазанында Президент Майтрипала Сирисена бұрынғы Президент Махинда Раджапаксаны Премьер-министр етіп тағайындады және қолданыстағы Премьер-министр Ранил Викрамесингхеді қызметтен босатып жіберді. Ранил Викрамесингхе бұл босатуды конституцияға қайшы және демократиялық емес деп мәлімдеді.
Австрия
Австрия парламенті 1933 жылы өзін-өзі таратып жіберді, Ұлттық кеңестің үш спикері де отставкаға шықты. Энгельберт Доллфусс парламент өзін-өзі жойғанын және жарлық арқылы билік жүргізе алатынын мәлімдеді. Бұл, Австрия Федеративтік мемлекеті – бір партиялық фашистік мемлекетке жасалған қадам болды.
Бельгия
Корольдік мәселе король Леопольд III-тің мәртебесіне қатысты 1940 жылғы нацистік басқыншылық кезінде министрлер кеңесінің кеңесіне қарсы әрекет етіп, эмиграциядағы үкіметке қосылудан бас тартқанда басталды. 1944 жылы Бельгия азат болғанға дейін Германияға жер аударылған Леопольдтің қайтысы 1950 жылғы референдумда шамалы айырымымен мақұлданды, бірақ одан кейін болған жалпы ереуіл оны келесі жылы тақтан бас тартуға мәжбүр етті. 1990 жылы король Бадуин Бельгиядағы аборт заңына әдеттегі Корольдік келісімді беруден бас тартты. Бұл мәселе (конституциялық, бірақ даулы) Бадуин уақытша билік етуге қабілетсіз деп жариялану арқылы шешілді, Министрлер кеңесі Бельгия Конституциясында қарастырылғандай келісім берді, ал Бадуин қайтадан қабілетті деп жарияланды.
Дания
1920 жылғы Пасха дағдарысы, Дания королі X Кристиан елдің үкіметін қызметтен босатты.
Англия
1215 жылы барондар король Джонның билігіне қарсы көтеріліс ұйымдастырып, Магна-Картаға жол ашты. Джон дереу Магна-Картаны мойынламады, бұл Бірінші барон соғысына әкелді. Ағылшын реформациясы: Папа Клемент VII король Генрих VIII-нің Катерина Арагондықпен жасаған алғашқы некесін жоюдан бас тартқандықтан, корольдің ер бала мұрагерге ие болуына кедергі келтірді. Генрих Англиядағы Папаның рухани билігін жоққа шығарды және барлық шенеуніктерден оны Англия шіркеуінің Жоғарғы Басшысы деп мойындауды талап етті, бұл оған Катеринадан ажырасып, Анна Болейнге үйленуге мүмкіндік берді. Король Карл I-нің 1629-1640 жылдардағы жеке билігінде көрініс тапқан және тікелей Үш патшалық соғысына әкелген Корольдердің құдайдан берілген құқығына деген талаптары. 1688-89 жылғы Даңқты революция: Король Джеймс II/VII елден қашқаннан кейін Англия мен Шотландияны басқаруға немесе Парламент шақыруға ешкім қалмады. Король Уильям мен королева Мэри оны алмастырғанда, олардың таққа мұрагерлік құқығын заңдастыру үшін заңды түрде мойындалған Парламент болған жоқ. Бұл 1689 жылғы Корольдік және Парламентті мойындау туралы заңға әкелді.
Эстония
1930 жылдардың басында Эстониядағы саяси дағдарыс екі конституциялық реформа сайлаушылар тарапынан қабылданбағандықтан туды. Тек 1933 жылғы үшінші референдум парламенттік республиканы президенттік республикамен алмастыруға мүмкіндік берді. Бұл конституциялық реформаны Vaps қозғалысы ұсынған болатын, алайда премьер-министр Константин Пятс жасаған төңкеріс салдарынан билікке келуіне кедергі келтірді. Пятстың бұл әрекетіне Рийгикогу қолдау көрсетті.
Франция
1765 жылғы Бретань ісі: Бретаньдегі король соты провинциялық мәжілістер келіспеген салықтарды жинауға тыйым салды. Патша Людовик XV соттың қаулысын жойғаннан кейін, оның көп бөлігі отставкаға кетті. Бас прокурор Луи Рене де Карадеюк де Ла Шалотайс патшаның іс-әрекетін сынаған хаттар жазды деген айып тағылды және мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталды. Ла Шалотайстың ісін қараған сот, құзыреттілік мәселелері мен дәлелдердің жеткіліксіздігіне байланысты ешқандай шешімге келмеді. Содан кейін патша істі өзінің кеңесіне жүктеді, бұл абсолютизмге қатысты алаңдаушылықты күшейте түсті, нәтижесінде Ла Шалотай босатылып, провинциялық билікке мойынсұнуға мәжбүр болды. 1877 жылғы 16 мамырдағы дағдарыс: Президент Патрис де Мак Махон премьер-министр Жюль Симонды қызметтен босатып, оның орнына Альберт де Брольді тағайындады. Ұлттық Ассамблея жаңа үкіметті мойындаудан бас тартты, содан кейін Ассамблея таратылып, жаңа сайлаулар өткізілген дағдарыс орын алды.
Германия
Веймар республикасының дағдарысы (1930–1933): Президент Пол фон Гинденбург тағайындаған консервативті канцлерлер сериясы, алдымен Социал-демократиялық партия, кейіннен нацистік және коммунистік партиялар басымдығына байланысты, Рейхстагтан заң қабылдауға қол жеткізе алмады. Осы канцлерлер төтенше жағдайлардағы президенттік жарлықтар арқылы заң шығаруға көбірек жүгінді, осылайша Адольф Гитлердің диктатурасының конституциялық негізін қалады.
Мальта
1981 жылғы сайлауда, сол елдегі бір мандатты ұсыну жүйесіндегі ерекшелікке байланысты, дауыстардың жартысынан астамын алған партия парламенттегі орындықтардың жартысынан кеміне ие болды.
Мальта ордені
2016 жылдың желтоқсанында Мальта орденінің Ұлы магистрі Мэтью Фестинг, католик шіркеуінің саясатын бұза отырып, контрацептивтер таратуға рұқсат бергені үшін Бас канцлер Альбрехт фон Бозелагерді қызметтен шеттетуге мәжбүр болды. Бозелагер бұл шеттету орденнің конституциясына сәйкес келмейтінін, заңсыз екенін мәлімдеп, Папа Францискке шағымданды. Франциск осы дауды тергеп-тексеруді бұйырды, сосын Фестингтің отставкасын талап етіп, қабылдады. Орден конституциялық реформалар жүргізу және діни қағидаларды сақтауды нығайту бағдарламасымен Фестингтің орнына Джакомо Далла Торре дель Темпио ди Сангвинеттоны сайлады.
Рим империясы
Цезарьдің азаматтық соғысы: б.з.д. 50 жылы Рим Сенаты халыққа танымал әскери генерал және аумақтық губернатор Юлий Цезарьге әскерін таратып, Галлия мен Британияны басып алғаннан кейін Римге қайтуға бұйрық берді. Ол бұйрыққа бағынбай, әскерінің бір легионымен өзінің аумағының шекарасын кесіп, үкіметпен бетпе-бет кездесуге ниеттенді. Сенат оның шабуылынан қорқып шегінді, осылайша Цезарьге Рим империясының негізін қалаушы диктатура орнатуға мүмкіндік берді.
Ресей
1993 жылғы конституциялық дағдарыс: Президент Борис Ельцин жекешелендіру бағдарламасын іске асыруға мүмкіндік беретін конституциялық реформаларды қабылдаудан бас тартқандықтан Жоғарғы Кеңесті таратуға бұйрық берді. Конституциялық сот Ельциннің бұйрығын заңсыз деп тапқаннан кейін, парламент оған импичмент жариялап, наразы ресми тұлғалардың балама үкіметін мойындады. Ельцин парламентті тарату үшін әскери күш қолданды, президенттік жарлық арқылы үкімет құрды және президенттік билікті арттыратын жаңа конституцияны қабылдады.
Шотландия
Бұл Шотландия Корольдігін қамтиды, ол 1707 жылдан кейін Ұлыбритания Корольдігінің бөлігіне айналды. Кейінгі конституциялық дағдарыстар туралы төмендегі Ұлыбритания бөлімін қараңыз. 1290 жылы жеті жасар королева Маргарет қайтыс болғаннан кейін, мұрагерлік дау туып, он үш талапкер оған қатысты. Шотландияның уақытша басшылары Англия королі Эдуард І-ге дауды төрелік етуге шақырды. Эдуард Шотландияны бағындыру мүддесімен, Джон Баллиолды талапкер ретінде таңдап, одан адалдық серт беруді талап етті. Шотланд ақсүйектері Эдуардтың билігін мойындамады, нәтижесінде Шотландияның тәуелсіздік соғыстары басталды және тақ 10 жыл бойы бос тұрды.
Испания
2017–18 Испания конституциялық дағдарысы: Каталонияның Карлес Пучдемон басқаратын үкіметі испан соттарының бұйрықтарына қарамастан тәуелсіздік туралы референдум өткізді. Референдумда көпшілік дауыспен қабылданды, бірақ сайлаушылардың қатысуы шектеулі болды, одан кейін Каталония үкіметі тәуелсіздік жариялады. Испания үкіметі Каталония үкіметін таратып, тәуелсіздік жақтастары саясаткерлерді қамауға алып, жарты жылдан астам уақыт бойы Мадридтен тікелей басқаруды енгізді.
Украина
2020 2021 Украинаның конституциялық дағдарысы: Украинаның Конституциялық соты Украинаның 2014 жылғы сыбайлас жемқорлыққа қарсы реформасының көп бөлігін конституцияға қайшы деп шешті, бұл елдің сыртқы қатынастарын тәуекелге тікелейтіп жіберді.
Ұлыбритания
Ұлыбритания мен Солтүстік Ирландияның Біріккен Корольдігінде жазбаша конституция болмаса да, ол жазбаша емес деп есептеледі, ал Ұлыбритания мен оның құрамына кіретін елдерде туындаған мәселелер мен дағдарыстар конституциялық дағдарыс ретінде сипатталады. 1788 жылғы регенттік дағдарысы: Король Георг III ауруына байланысты Парламентке өкілеттік беруге немесе ешқандай заңға қол қоюға мүмкіндік алмады. Бірақ Парламент Уэльс принці Джорджтың регент ретінде әрекет етуін көздеген ресми емес заң жобасын ұсынды, ал Лорд-канцлер лорд Тёрлоу корольдің қолтаңбасысыз патшалық мөрді қойды. Бұл оқиға 1811 жылы король қайтадан ауырғанда қайталанды. Лордтар палатасы 1909 жылғы Халық бюджетін қабылдаудан бас тартты, бұл бюджетті Қаржы министрі Дэвид Ллойд Джордж және Сауда кеңесінің төрағасы Уинстон Черчилль ұсынған еді. Бұл бюджет жер иелерінен жиналатын салықтар есебінен қаржыландырылатын әлеуметтік реформаларды қамтыды. Бұл екі жылдық тоқтап қалуға әкелді, ол Либералдық партия 1910 жылғы қаңтардағы жалпы сайлауда жеңіске жеткеннен кейін және Лордтар палатасы заңды бекіткеннен кейін аяқталды. Алайда, тоқтап қалу премьер-министр Х.Х. Асквит Парламент Актісін енгізген кезде қайта басталды, ол Лордтар палатасының қаржылық заңдарға вето құқығын толығымен жойды және мемлекеттік заңдарға вето құқығын шектеді. Содан кейін Лордтар палатасы бұл заңға кедергі келтірді, өйткені 1910 жылғы желтоқсандағы жалпы сайлау ешқандай партияға көпшілік мандат бермеді. Король Георг V жүздеген жаңа пэрлерді тағайындау арқылы консерваторлық көпшілікті жоюмен қорқытып, Палатаны заңды бекітуге мәжбүр етті. 1936 жылғы Эдуард VIII-нің тақтан бас тарту дағдарысы, король Эдуард VIII министрлерінің кеңесіне қарсы ажырасқан Уоллис Симпсонға үйленуді ұсынды. Бұл Ұлыбритания мен Доминиондардың басшыларына қабылдауға жарамайтын болды, өйткені Симпсон екі рет ажырасқан және Англия шіркеуі, Эдуард номиналды түрде басшысы болған, жұбайлары тірі болса ажырасқандардың қайтадан үйленуіне тыйым салды. Олардың қарым-қатынасын аяқтаудың орнына король тақтан бас тартуды шешті, ал оның інісі Георг VI король болып таққа отырды. 2019 жылғы британдық Парламенттің жұмысын тоқтату дауы 2019 жылдың қазан айында консервативті премьер-министр Борис Джонсонның үкіметі Елизавета II-ге британдық Парламентті бес аптаға жұмысынан тоқтату туралы кеңес берді. Бұл шешім Ұлыбританияның Еуропалық Одақтан шығуына байланысты Парламенттегі қызу пікірталас кезінде қабылданды. Бір дауыспен қабылданған R (Miller) v The Prime Minister және Cherry v Advocate General for Scotland істері бойынша Ұлыбританияның Жоғарғы соты Парламенттің конституциялық функцияларын орындауына кедергі келтіретініне байланысты Парламенттің жұмысын тоқтату заңсыз деп шешті.
Канада
1926 жылғы Кинг-Бинг дауы кезінде Вими виконты, генерал-губернатор Бинг өзінің премьер-министрі Уильям Лайон Маккензи Кингтің парламентті таратып, жаңа сайлау жариялау туралы өтінішін қабылдамады. Кинг бұған дейін бірнеше ай бұрын отставкаға келуден бас тарған болатын. Оның орнына Бинг Кингті қызметтен босатып, Артур Мигхенді премьер-министр етіп тағайындады. Бірақ Мигхен Парламенттің (Қоғам палатасының) сенімін ала алмады, бұл оның өзінің отставкасына және 1926 жылғы федералды сайлауға әкеп соқты. Осы оқиғаға жауап ретінде 1926 жылғы Балфур декларациясы қабылданды, доминион генерал-губернаторлары британ үкіметінен бөлінді және 1931 жылғы Вестминстер статуты қолданысқа енгізіліп, әрбір тәждің иелігі тәуелсіздік алды. 1936 жылғы тақтан бас тарту дағдарысы кезінде король Эдуард VIII министрлерінің кеңесіне қарамастан, ажырасқан Уоллис Симпсонға үйленуді ұсынды. 1982 жылғы конституцияны елге қайтару (патриациялау) мәселесі де даулы болды, себебі федералды үкімет, провинциялық үкіметтер және Жоғарғы Сот Канаданың Ұлыбритания Парламентінен конституциялық түзетуді сұрау процедурасы туралы әртүрлі пікірде болды. Жоғарғы Соттың Квебек ветосы жөніндегі шешімінде Квебектің патриациялауға вето құқығы жоқ екендігі және қолданылған түзету процесінің заңды және міндетті екендігі анықталды. Квебектің Ұлттық Ассамблеясы 1982 жылғы Конституциялық актіні қазіргі түрінде ратификациялаудан символдық түрде бас тартады. 2008-2009 жылдардағы Канада парламенттік дау кезінде Либералдық, Жаңа Демократиялық және Квебек Блогының парламент мүшелері Консервативтік үкіметке сенімсіздік білдіріп, оны коалициялық үкіметпен алмастыруға тырысты, бұл Канаданың конституциялық жүйесінде бұрын-соңды болмаған жағдай еді. Премьер-министр Стивен Харпер дауыс беруден жалтарту үшін генерал-губернатор Микаэль Жанға Парламентті жұмыстан босатуға кеңес берді. Бірақ коалиция жасау әрекеті сәтсіз аяқталып, даудың негізгі мәселелері шешілмей қалды.
Гондурас
2009 жылғы Гондурас конституциялық дағдарысы кезінде президент Мануэль Зелая Конгресс пен Жоғарғы Сот конституцияға қайшы деп шешкен, міндетті емес референдум өткізуге тырысты. Гондурас қарулы күштері Жоғарғы Соттың бұйрығымен президент Зелаяны қамауға алды.
Америка Құрама Штаттары
1832 жылғы жою дағдарысы: Оңтүстік Каролина 1828 және 1832 жылдардағы федералды түрде қабылданған тарифтерді жоюды ұсынды. Президент Эндрю Джексон федералды билікті бекіту үшін "Күш қолдану туралы заңға" қол қойып, жауап берді, ал Оңтүстік Каролина 1833 жылғы келісімшарттық тарифтерге келісті. 1841 жылы президент Уильям Генри Харрисонның қайтысынан кейін президенттік міндеттер вице-президент Джон Тайлерге жүктелді. Конституцияда Тайлер президенттік лауазымды толыққанды атқаруы керек пе, әлде бос қалған лауазымның міндеттерін орындауы керек пе деген мәселе нақты көрсетілмеген. Тайлер саясаткерлердің өзін президент деп мойындауын талап етті және басқа адреске жіберілген барлық хаттарды ашпай қайтарды. Конгрестің кейбір вигтік мүшелері, оның ішінде Джон Куинси Адамс және Генри Клейдің қарсылығына қарамастан, екі палата да Тайлердің мәртебесін растайтын резолюцияны қабылдады. Бұл прецедент кейіннен жиырма бесінші түзетуде заңдастырылды. Бөліну дағдарысы (1860–1861): Демократиялық партиядағы аймақтық жіктер Авраам Линкольннің сайлануына әкеп соқты. Линкольннің батыс территорияларда құлдықты тыйым салу ниетінен қорқыған он бір оңтүстік штаттары федералды одақтан шығып, конфедерация құрды. Линкольн бөлінуді мойындаудан бас тартты және Азамат соғысында штаттарды күшпен одаққа қайтарды. 1876 жылғы президенттік сайлау: Республикашылдар мен демократтар үш штат бойынша дауыс беру нәтижелеріне талас туғызды. Конгресс құрған арнайы сайлау комиссиясы республикалық кандидат Рутерфорд Б. Хейсті қолдады, оңтүстіктен федералды әскерлерді шығарып, Қайта құру кезеңін аяқтау шартымен. 1952 жылғы болат жұмысшыларының ереуілі: Президент Гарри С. Трумэн Корея соғысына кедергі келтіруі мүмкін Біріккен болат жұмысшыларының ереуілін болдырмау мақсатында елдің болат өнеркәсібін мемлекеттік меншікке алды, бұл оның ішкі құқығындағы өкілеттіктеріне сүйенген шара болды. Бұл әрекет 1950–1951 жылдардағы Трумэннің коммунизмді тоқтатуға қатысты өкілеттіктерінің шегін анықтау бойынша "Ұлы пікірталас" деп аталатын мәселені қайта көтерді. Жоғарғы сот Youngstown Sheet & Tube Co. v. Sawyer ісінде Трумэннің бұл бұйрығын жойды, президенттік әрекеттер конституциялық немесе заңнамалық негізде болуы керек деп шешті. Трумэн болат жұмысшылары мен басшыларды келісімге келтіру үшін екінші ұлттандыру туралы қауіптен пайдаланды. Уотергейт жанжалы (1972–1974): Президент Ричард Никсон және оның командасы өздерінің саяси қызметтеріне қатысты тергеулерге кедергі келтірді. Никсон импичмент қаупімен, өзі кедергі жасағанын көрсететін аудиожазба жарияланғаннан кейін отставкаға кетті. Президенттік билікті шектеуге бағытталған Конгрестің қадамдары одан кейін де жылдар бойы жалғасты.
Австралия
1936 жылы Эдуард VIII-дің тақтан бас тарту дағдарысы, король Эдуард VIII министрлерінің кеңесіне қарамастан, ажырасқан Уоллис Симпсонға үйленуді ұсынды. 1975 жылғы Австралия конституциялық дағдарысы кезінде премьер-министр Гоф Уитлэм мен оның үкіметі елдің генерал-губернаторы сэр Джон Керр тарапынан парламенттегі бюджеттік ұзақ созылған дауға жауап ретінде қызметтен босатылды. Уитлэмнің Лейбористік үкіметі төменгі палатаның, яғни Өкілдер палатасының сенімін алды. Австралия Конституциясына сәйкес, Сенат Өкілдер палатасымен тең өкілеттіктерге ие, бірақ ол жабдықтау туралы заң жобасын бастамалауға немесе түзетуге құқығы жоқ. Дегенмен, ол мұндай заң жобасын қабылдаудан бас тартуға немесе қарастыруды кейінге қалдыруға құқылы, және осы жағдайда да солай істеді. Конституция генерал-губернаторға парламенттің сенімін иеленбеген және сайлау шақырмаған жағдайда үкіметті таратуға мүмкіндік береді. Үкімет Сенаттың сенімін алмаса да, үкімет құрылатын төменгі палатаның сенімін алды және сенімсіздік туралы ұсыныстар енгізілді. Уитлэм сайлау өткізу ниетін де білдірді, бірақ Керр оны ешқандай алдын ала ескертусіз қызметтен босатып, Малкольм Фрейзерді премьер-министр етіп тағайындады, Фрейзер парламенттің екі палатасының да сенімін ала алмады. Фрейзердің Либералдық үкіметі бірнеше маңызды қаржыландыру туралы заңдарды қабылдағаннан кейін Керр парламенттің қос таратылуын және 1975 жылғы федералды сайлауды жариялады, онда Фрейзер үлкен жеңіске жетті. 2017 жылы бірнеше австралиялық парламентарийлердің Австралия Парламентінде отыруға құқығы олардың нақты немесе болуы мүмкін екі азаматтығына байланысты күмәндік тудырды. Бұл мәселе Австралия Конституциясының 44-бабынан туындайды, ол Парламенттің екі палатасының мүшелеріне шетелдік билікке адал болуға тыйым салады. Бірнеше депутат сайлауға жарамсыз деп танылуы мүмкін болғандықтан отставкаға кетті, ал тағы бесеуі, соның ішінде Ұлттық партияның жетекшісі және вице-премьер Барнаби Джойс, Австралияның Жоғарғы соты оларды сайлауға жарамсыз деп танығаннан кейін отставкаға кетуге мәжбүр болды. Бұл «конституциялық дағдарыс» немесе «азаматтық дағдарыс» деп әртүрлі аталатын үздіксіз саяси оқиғаға айналды.
Фиджи
Фиджиде 1977 жылғы конституциялық дағдарыста жалпы сайлауда жеңіске жеткен партия ішкі дау-дамайлар салдарынан үкімет құрауға қабілетсіз болды. Генерал-губернатор араласып, оппозициялық партиядан премьер-министрді тағайындады.
Жаңа Зеландия
1936 жылы Эдуард VIII-дің тақтан бас тарту дағдарысы, король Эдуард VIII министрлерінің кеңесіне қарамастан, ажырасқан Уоллис Симпсонға үйленуді ұсынған кезде болды. 1984 жылғы Жаңа Зеландия конституциялық дағдарысы премьер-министр сэр Роб Мулдунның сайланған премьер-министр Дэвид Ланге берген нұсқауларға сәйкес Жаңа Зеландия долларын девальвациялаудан бас тартуынан туындады. Қызмет мерзімі бітіп жатқан министрлер кабинеті Мулдунға қарсы шықты, ол мойын бұрды. Бұл дағдарыс Конституция заңының қабылдануына әкелді, ол конституцияны Ұлыбританиядан өз еліне қайтарды.
Папуа - Жаңа Гвинея
Папуа-Жаңа Гвинеяның 2011–2012 жылғы конституциялық дағдарысы заңды премьер-министр кім екендігіне байланысты мемлекеттің барлық тармақтарының, оның ішінде Жоғарғы Соттың да қатысқан келіспеушілігінен туындады. Атап айтқанда, премьер-министр Майкл Сомаре ауруханада жатқанда Ұлттық Парламент Спикерінің оны қызметтен босатуы заңмен рұқсат етілген бе деген мәселе болды. Он айдан кейін дағдарыс жалпы сайлау арқылы бейбіт түрде шешілді.
Самуа
2021 жылғы сәуірдегі Самоаның жалпы сайлауы заңдық шағымдар мен дағдарыс тудырды.
Тувалу
2013 жылғы Тувалу конституциялық дағдарысы премьер-министр Вилли Телави парламенттік көпшілігін жоғалтқаннан кейін билікті сақтап қалуға тырысқанда болды. Ол Парламент отырысын кейінге шегерді, ал оның жақтасы, спикер Камута Латаси, Парламент ақыры отырыс өткізгенде, сенімсіздік вотумын қарауға рұқсат бермеді. Оппозиция үкіметті конституцияға қарсы әрекет еткен деп айыптады, ал генерал-губернатор сэр Якоба Италели араласып, премьер-министрді қызметтен шеттетуге бел буды, соның арқасында Парламент үкіметті кім құратынын анықтай алды. Телави Тувалу королевасы Елизавета II-ге генерал-губернаторды қызметтен босатуды сұрады, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Парламент оппозиция жетекшісі Энеле Сопоаганы премьер-министрлікке сайлады.
Чили
1973 жылы Чилиде болған төңкеріс: Сальвадор Альенде үкіметін авторитарлыққа қарай ұмтылуда айыптап, Жоғарғы Сот, Бас бақылаушы және Депутаттар палатасы оның өкілеттіктерін тоқтатып, оны қызметтен шеттетуге шешім шығарды, ал Палата әскерилерді конституциялық бұзушылықтарды тоқтатуға шақырды. Бірнеше аптадан кейін әскерилер Альендені құлатып, конституцияны жойды.
Перу
1992 жылғы Перу конституциялық дағдарысы: Президент Альберто Фуджимори қарулы күштердің қолдауымен, Конгресс оның жарқын жол және MRTA-ға қарсы күшті шаралар туралы ұсынысын қабылдамағаннан кейін таратып жіберді. Одан кейін ол 1993 жылғы Перу Конституциясын жазу үшін Демократиялық Конституциялық Конгресс сайлауын жариялады. Жаңа конституция жазылғанша ол жарлық арқылы билік жүргізді.
Венесуэла
2017 жылғы Венесуэла конституциялық дағдарысы: Жоғарғы Соттың конституциялық палатасы елдің заң шығарушы органы – Ұлттық Ассамблеяның, кейбір мүшелері бұрыңғы сайлауларда заңсыз сайланған және заң шығару билігін өздеріне алған деген бұрынғы шешімдеріне байланысты конституцияны сақтамауға жол бергенін мәлімдеді. Президент Николас Мадуро үкіметіне қарсы шыққан саясаткерлер, сондай-ақ Мадуроның Бас прокуроры бұл шешімді конституциялық тәртіпке нұқсан келтіргені үшін сынап, сот оны келесі күні күштен шығарды. Мадуро жаңа конституция жобасын жасау үшін, бірақ шын мәнінде Ұлттық Ассамблеяға қарсы өзінің билігін бекіту үшін Конституциялық жиналысты шақырды. 2021 жылға дейін дағдарыс шешілмей келеді, Ұлттық Ассамблея төрағасы Хуан Гуайдо Мадуроға қарсы президенттікке таласқан.